1716 ਈ. ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਸਮੇਂ ਦੀ ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕਸ਼ਟ ਦੇਣ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੂਲੋਂ ਹੀ ਖਾਤਮਾ ਕਰਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਕਸਰ ਬਾਕੀ ਨਾ ਛੱਡੀ ਪਰੰਤੂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਹਾਦਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ੁਰਅਤ ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦਾ ਡਟ ਕੇ ਟਾਕਰਾ ਕੀਤਾ। 1716 ਤੋਂ 1766 ਈ. ਤਕ ਅੱਧੀ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੁਤੰਤਰ ਹੋਂਦ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦਿਆਂ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੇ ਤਸੀਹੇ ਅਤੇ ਕਰੜੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਖਿੜੇ ਮੱਥੇ ਝੱਲ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਉੱਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਅਤੇ ਸਿਦਕ ਨਾਲ ਪਹਿਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਜਿੰਨੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਅਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਈਆਂ ਉਤਨੀ ਹੀ ਵੱਡੀ ਦਲੇਰੀ, ਜੋਸ਼ ਤੇ ਹਿੰਮਤ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ।

ਮੁਗ਼ਲ ਸਮਰਾਟ ਫਰੁਖਸੀਅਰ ਨੇ 1716 ਈ. ਵਿਚ ਇਕ ਫੁਰਮਾਨ ਜਾਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭ ਲੱਭ ਕੇ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਸਮੇਂ ਦੀ ਨਜ਼ਾਕਤ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਜੰਗਲਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ, ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਮਾਰੂਥਲਾਂ ਆਦਿ ਟਿਕਾਣਿਆਂ ਉੱਤੇ ਜਾ ਕੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਵਿਉਂਤਬੰਦੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ। ਇਹ ਹਾਲਾਤ ਬਹੁਤਾ ਸਮਾਂ ਨਾ ਰਹੇ ਕਿਉਂਕਿ 1719 ਈ. ਵਿਚ ਫਰੁਖਸੀਅਰ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਅਬਦੁੱਸ ਸਮੱਦ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਬਣ ਗਿਆ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਬਹੁਤ ਬੁੱਢਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਾ ਦੇ ਸਕਿਆ। ਇਹ ਉਹੀ ਅਬਦੁੱਸ ਸਮੱਦ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਸ਼ੇਰ ਮਰਦ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਗੁਰਦਾਸ ਨੰਗਲ ਤੋਂ 17 ਦਸੰਬਰ, 1715 ਈ. ਨੂੰ ਹੋਰ 740 ਸਿੰਘਾਂ ਸਮੇਤ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਭਿਜਵਾਇਆ ਸੀ।

ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ ਨੇ ਇਸੇ ਘਟਨਾ ਦਾ ਲਾਹਾ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਥਾਂ 1726 ਈ. ਵਿਚ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਗਵਰਨਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ ਜਿਹੜਾ 1745 ਈ. ਤਕ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਗਵਰਨਰ (ਸੂਬੇਦਾਰ) ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ। ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ ਦੇ ਕਾਰਜ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਦਰਦਨਾਕ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਖਾਨ ਬਹਾਦਰ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਉਸ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਹਾੜਾਂ, ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀਆਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਦਿੱਲੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਬਾਹਰ ਨਖਾਸ ਨਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਲਿਜਾ ਕੇ ਬੜੀ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ। ਅੱਜ ਕੱਲ ਇਹ ਥਾਂ ‘ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ’ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

ਇਸ ਸੰਕਟ ਦੇ ਸਮੇਂ ਲਾਹੌਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਭਾਈ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਜੰਗਲਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਅੰਨ, ਪਾਣੀ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਵਾੜਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਪਨਾਹਗਾਹ ਸੀ। ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ ਨੇ ਪੱਟੀ ਦੇ ਫੌਜ਼ਦਾਰ ਨੂੰ 50 ਘੋੜਸਵਾਰ ਤੇ ਕੁਝ ਪਿਆਦੇ ਦੇ ਕੇ ਭਾਈ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਵਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਭੇਜਿਆ। ਜਦ ਘੋੜਸਵਾਰਾਂ ਨੇ ਭਾਈ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਨਾਹਗਾਹ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਅੱਗੋਂ ਇਕ ਸਿੱਖ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ 50 ਘੋੜ-ਸਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਪਿਆਦਿਆਂ ਦਾ ਅਰਦਾਸਾ ਸੋਧ ਦਿੱਤਾ।

ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ ਨੇ ਫੇਰ ਦੁਬਾਰਾ ਇੱਕ ਚੋਟੀ ਦੇ ਜਰਨੈਲ ਮੋਮਨ ਖਾਂ ਨੂੰ 2200 ਘੋੜਸਵਾਰ, 5 ਹਾਥੀ, 40 ਜੰਬੂਰੇ ਤੇ 4 ਰਹਿਕਲੇ ਦੇ ਕੇ ਭਾਈ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਵਾੜੇ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਗਿਣਤੀ ਦੇ 22 ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਇਸ ਭਾਰੀ ਲਾਮ-ਲਸ਼ਕਰ ਦਾ ਡਟ ਕੇ ਟਾਕਰਾ ਕੀਤਾ। ਬੁਲਾਕਾ ਸਿੰਘ ਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਫਿਰ ਤੇਗ ਨਾਲ ਸੈਂਕੜੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਫੌਜ਼ਦਾਰ ਤੱਕੀ ਖਾਂ ਜਦ ਭਾਈ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਤਾਂ ਯੋਧੇ ਨੇ ਉਹਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਨੇਜ਼ੇ ਦਾ ਐਸਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਮਾਰਿਆ ਕਿ ਮੂੰਹ ਖੂਨੋਂ ਖੂਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਜਰਨੈਲ ਮੋਮਨ ਖਾਨ ਨੇ ਤੱਕੀ ਖਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ, ‘‘ਕਿਉਂ! ਤੱਕੀ ਖਾਂ ਪਾਨ ਖਾ ਰਿਹੈਂ?’’ ਅੱਗੋਂ ਤੱਕੀ ਖਾਂ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, ‘‘ਹਾਂ ਖਾਨ ਸਾਹਿਬ, ਭਾਈ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਪਾਨ ਵੰਡ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੂੰ ਵੀ ਜਾ ਕੇ ਲੈ ਆ।’’ ਜਦ ਮੋਮਨ ਖਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਐਨੀ ਦਲੇਰੀ ਦੇਖੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਹਾਥੀ ਅੱਗੇ ਭੇਜਿਆ, ਅੱਗੋਂ ਸਿੰਘ ਸੂਰਮਾ ਭਾਈ ਭੀਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਮੇਤ ਮੁਹਾਵਤ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਵਾੜੇ ਵਿਚ 22 ਸਿੰਘ ਓਦੋਂ ਤਕ ਲੜਦੇ ਰਹੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਚਿਰ ਸਾਰੇ ਸ਼ਹੀਦ ਨਾ ਹੋ ਗਏ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ 1727 ਈ. ਨੂੰ ਭਾਈ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ।

ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇਸ ਦਲੇਰਾਨਾ ਕਾਰਨਾਮੇ ਕਾਰਨ ਜੰਗਲਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚ ਛੁਪ ਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਮਿਲਿਆ। 7 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਸੁਬੇਗ ਸਿੰਘ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਸਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਫੈਜ਼ਲਪੁਰੀਏ ਨੂੰ 1733 ਈ. ਵਿਚ ਇੱਕ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ’ਤੇ ਨਵਾਬੀ ਦੀ ਪਦਵੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਸਿੰਘਾਂ ਤੋਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਹਟਾ ਲਈਆਂ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨਵਾਬੀ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਜਥੇਬੰਦਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਹੀ ਵਰਤਿਆ। ਸਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜਥੇਦਾਰੀ ਹੇਠ ਬੁੱਢਾ ਦਲ, ਤਰੁਣਾ ਦਲ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਦਲ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ‘ਦਲ ਖਾਲਸਾ’ ਨਾਂ ਦੀ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਿੱਖ ਜਥੇਬੰਦੀ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆ ਗਈ, ਜਿਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 10,000 ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਸੀ। ਸਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬੁੱਢਾ ਹੋ ਜਾਣ ’ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਕਮਾਨ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਏ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ ਗਈ। ਇਸ ਨੇ ਸਤਲੁਜ ਪਾਰ ਜਾ ਕੇ ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।
ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਦਿਨੋਂ ਦਿਨ ਵਧਦੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਅਤਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਨੇ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ ਦੇ ਅੜਾਟ ਕਢਾ ਦਿੱਤੇ। ਉਸ ਨੇ 2 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਹੀ 1735 ਈ. ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਤੋਂ ਜਾਗੀਰ ਤੇ ਨਵਾਬੀ ਵਾਪਸ ਲੈ ਕੇ ਮੁੜ ਸਿੱਖਾਂ ’ਤੇ ਸਖਤੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਦਿਵਾਲੀ (ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ) ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਮੇਲਾ ਲੱਗਣ ਉੱਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਪਰੰਤੂ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਹੈੱਡ ਗ੍ਰੰਥੀ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿੱਖ ਜਥੇਬੰਦੀ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਲਈ ਸਾਲ ਵਿਚ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ ਨੂੰ 10,000 ਰੁਪਏ ਸਲਾਨਾ ਦੇਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ ਕਰ ਕੇ ਰਾਜ਼ੀ ਕਰ ਲਿਆ। ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਂ ਨੇ ਇਹ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਪ੍ਰਵਾਨ ਤਾਂ ਕਰ ਲਈ ਪਰੰਤੂ ਓਹਦੇ ਮਨ ਦੀ ਮੈਲ਼ ਖਤਮ ਨਾ ਹੋਈ ਉਸ ਨੇ ਦਿਵਾਲੀ (ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ) ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕਠੇ ਹੋਣ ’ਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰਨ ਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਰਚ ਲਈ। ਇਸ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਂਵਾਂ ’ਤੇ ਸੁਨੇਹੇ ਭੇਜ ਕੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਦਿਵਾਲੀ (ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ) ਮੌਕੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਇੱਕਠੇ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਵੀ ਖ਼ਬਰ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਾਰਨ ਕੁਝ ਸਿੰਘ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਜਿਹੜੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਪਾ ਗਏ।

ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਂ ਦੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਖਤ ਰੋਸ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਤੇ 10,000 ਰੁਪਏ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆਏ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਂ ਨੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਮੰਗਵਾ ਲਿਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬੰਦ-ਬੰਦ ਕੱਟ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨ ਦਾ ਫਤਵਾ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਖਿੜੇ ਮੱਥੇ ਇਹ ਫਤਵਾ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲਿਆ, ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ ਆਪਣੇ ਬੰਦ-ਬੰਦ ਕਟਵਾ ਕੇ 1738 ਈ. ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ।

ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਕ ਫੌਜ਼ਦਾਰ ਚੌਧਰੀ ਮੱਸਾ ਰੰਘੜ ਨੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ’ਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਭੰਗ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਜਦ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਬੀਕਾਨੇਰ ਦੇ ਮਾਰੂਥਲਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚੀ ਤਾਂ ਸਿੰਘ ਸੂਰਮਿਆਂ ਦਾ ਖ਼ੂਨ ਖੌਲਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਮੀਰਾਂ ਕੋਟੀਏ ਭਾਈ ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾੜੀ ਕੰਬੋਕੀ ਵਾਲੇ ਭਾਈ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਬੇਅਦਬੀ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਕਰ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਨੂੰ ਘੋੜਿਆਂ ’ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਚਾਲੇ ਪਾ ਦਿੱਤੇ। ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਠੀਕਰੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰ ਕੇ ਦੋ ਥੈਲੇ ਭਰ ਲਏ। ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਾਹਰ ਖੜੇ੍ਹ ਪਹਿਰੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਮਾਲੀਆ ਉਗਰਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਕਹਿ ਕੇ ਸਿੱਧੇ ਮੱਸੇ ਰੰਘੜ ਪਾਸ ਠੀਕਰੀਆਂ ਵਾਲੇ ਥੈਲੇ ਰੱਖ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਮਾਲੀਆ ਤਾਰਨ ਆਏ ਹਾਂ। ਮੱਸਾ ਰੰਘੜ ਪਲੰਘ ’ਤੇ ਬੈਠਾ ਹੁੱਕਾ ਪੀ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਦ ਮੱਸਾ ਰੰਘੜ ਝੁੱਕ ਕੇ ਦੇਖਣ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਭਾਈ ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਝੱਟ ਤੇਗ ਦੇ ਇੱਕੋ ਵਾਰ ਨਾਲ ਮੱਸੇ ਦਾ ਸਿਰ ਵੱਢ ਕੇ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਤੇ ਨੇਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਟੰਗ ਕੇ ਦੋਵੇਂ ਸਿੰਘ ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਹਵਾ ਹੋ ਗਏ। ਰੌਂਗਟੇ ਖੜੇ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਘਟਨਾ ਅਗਸਤ 1740 ਈ. ਵਿਚ ਵਾਪਰੀ।

ਮੱਸੇ ਰੰਘੜ ਦੇ ਕਤਲ ਦੇ ਇਸ ਦਲੇਰਾਨਾ ਕਾਰਨਾਮੇ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹੌਂਸਲੇ ਹੋਰ ਬੁਲੰਦ ਹੋ ਗਏ। ਮੁਗ਼ਲ ਹਾਕਮਾਂ ਵਿਚ ਸਹਿਮ ਤੇ ਡਰ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਸਖਤੀ ਵਧਾ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਫੌਜ਼ਦਾਰ, ਜਾਗੀਰਦਾਰ ਤੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਚੌਧਰੀਆਂ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਜਾਂ ਮੁਰਦਾ ਫੜ ਕੇ ਲਿਆਓ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਫੜ ਕੇ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਇਨਾਮ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣਗੇ। ਪਿੰਡ ਪਿੰਡ ਜਾ ਕੇ ਜ਼ਾਲਮ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਘਰ ਸਾੜ ਦਿੱਤੇ।

ਅਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿਚ ਜਿਊਣ ਨਾਲੋਂ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਪਾਉਣ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਤਰਜੀਹ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸਿੰਘ ਸੂਰਮੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਝੁਕੇ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਮਾਝੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਭੜਾਣਾ ਦੇ ਬਾਬਾ ਬੋਤਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਬਾਬਾ ਗਰਜਾ ਸਿੰਘ ਰੰਘਰੇਟਾ ਨਾਲ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜਾ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਆਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਕ ਦਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਚੌਧਰੀਆਂ ਨੂੰ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਿਆਂ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਸਿੰਘ ਤਾਂ ਹੁਣ ਖਤਮ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਜੇ ਉਹ ਜਿਊਂਦੇ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਨਾ ਆਉਂਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੋਲਾਂ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਸੂਰਮਿਆਂ ਦੀ ਅਣਖ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਂ ਨੂੰ ਚੈਲੰਜ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਤਰਨਤਾਰਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜੀ.ਟੀ. ਰੋਡ ਉੱਤੇ ਨੂਰ ਦੀਨ ਦੀ ਸਰਾਏਂ ਵਿਚ ਡੇਰਾ ਲਾ ਲਿਆ। ਉੱਥੇ ਹੀ ਇੱਕ ਮਸੂਲ (ਕਰ) ਚੌਂਕੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਲਈ। ਹਰ ਲੰਘਣ ਵਾਲੇ ਮਾਲ ਦੇ ਗੱਡੇ ਤੋਂ ਇੱਕ ਆਨਾ ਅਤੇ ਖੋਤੇ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪੈਸਾ ਮਸੂਲ (ਕਰ) ਭਾਵ ਟੈਕਸ ਵਸੂਲ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਕਰ ਤੋਂ ਇੱਕਠੇ ਹੋਏ ਧਨ ਨਾਲ ਸਰਾਏਂ ਵਿਚ ਲੰਗਰ ਚਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਹਰ ਰਾਹੀ ਪਾਂਧੀ ਨੂੰ ਲੰਗਰ ਛਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਬੋਤਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਂ ਨੂੰ ਚੈਲੰਜ ਕੀਤਾ ਤੇ ਇੱਕ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖ ਕੇ ਆਪਣੀ ਇਹ ਸਾਰੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਇਤਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਕਿ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਵੇ ਕਿ ਸਿੰਘ ਅਜੇ ਜਿਊਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਿਚ ਹਨ। ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਭੰਗੂ) ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਬੋਤਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਂ ਨੂੰ ਮਖੌਲ ਵਜੋਂ ਭਾਬੀ ਖਾਨੋ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰ ਕੇ ਲਿਖੀ ਚਿੱਠੀ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ:

“ਚਿੱਠੀ ਲਿਖੈ ਯੌਂ ਸਿੰਘ ਬੋਤਾ, ਹਥ ਹੈ ਸੋਟਾ, ਵਿਚ ਰਾਹ ਖੜੋਤਾ।
ਆਨਾ ਲਾਯਾ ਗੱਡੇ ਨੂੰ ਪੈਸਾ ਲਾਯਾ ਖੋਤਾ,
ਆਖ ਭਾਬੀ ਖਾਨੋਂ ਨੂੰ ਯੌਂ ਆਖੈ ਸਿੰਘ ਬੋਤਾ॥”

ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜਰਨੈਲ ਜਲਾਲ-ਉ-ਦੀਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੌ ਘੋੜ ਸਵਾਰ ਦੇ ਕੇ ਭਾਈ ਬੋਤਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਗਰਜਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਨੂਰਦੀਨ ਦੀ ਸਰਾੲਂੇ ਭੇਜਿਆ ਦੋਵੇਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਡਟਵੀਂ ਲੜਾਈ ਕੀਤੀ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋਏ। ਆਪਣੀ ਜ਼ੁਰਅਤ ਤੇ ਅਣਖ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾ ਗਏ। ਭਗਤ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਦੀ ਲਿਖਤ ਮੁਤਾਬਿਕ ਭਾਈ ਬੋਤਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ 1739 ਈ. ਨੂੰ ਹੋਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨੇੜ੍ਹੇ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ।

ਜ਼ੁਲਮ ਦੀ ਅੱਗ ਠੰਡੀ ਨਾ ਹੋਈ, ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸੈਂਕੜੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਬੇਦਰਦੀ ਨਾਲ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਪੂਹਲਾ, ਭਾਈ ਹਕੀਕਤ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਸੁਬੇਗ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਸ਼ਹਿਬਾਜ਼ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਚੋਟੀ ਦੇ ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਬਹਾਨੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 1745 ਈ. ਵਿਚ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਯਹੀਆ ਖਾਂ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਬਣ ਗਿਆ ਉਸ ਨੇ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ’ਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਤੇ ਬਾਹੂ-ਬਲ ਨਾਲ ਮੁਗ਼ਲ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਹੰਕਾਰ ਤੋੜ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਖੁਸ਼ੀ ਬੇਅੰਤ ਤਸੀਹੇ ਤੇ ਕਸ਼ਟ ਸਹਿ ਕੇ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੇ ਕੇ ਇਹ ਸਿੱਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਆਪਣੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਉੱਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਤੇ ਸਿਦਕ ਨਾਲ ਚੱਲਣਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਤਾਕਤ ਹਰਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ।