ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (1469 ਈ.) ਸਮੇਂ ਸਮੁੱਚਾ ਭਾਰਤ ਅਧੋਗਤੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਸੀ। ਰਾਜਨੀਤਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਗਿਰਾਵਟ ਸੀ। ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਦੀ ਦਲਦਲ ਵਿਚ ਫਸਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਅਨੇਕਾਂ ਰਾਜੇ ਜਾਲਮ, ਦੁਰਾਚਾਰੀ, ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸੀ ਸਨ। ਜੋਗੀਨਾਥ ਮਨੁੱਖੀ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਨੂੰ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਭਾਲਦੇ ਫਿਰਦੇ ਸਨ। ਮੁੱਲਾਂ- ਮੁਲਾਣਿਆਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਜੋਗੀਆਂ ਅਤੇ ਕਾਜ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਫਰਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮਨੋਂ ਵਿਸਾਰ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਝੂਠੇ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ, ਅਡੰਬਰਾਂ ਤੇ ਪੂਜਾ ਦੀਆਂ ਗ਼ਲਤ ਰਵਾਇਤਾਂ ਵਿਚ ਉਲਝਾ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਦਾਚਾਰਕ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨੇ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ: ਸਾਹਿਬ ਕਲਿ ਕਾਤੀ ਰਾਜੇ ਕਸਾਈ ਧਰਮੁ ਪੰਖ ਕਰਿ ਉਡਰਿਆ ॥ (ਪੰਨਾ 145)
ਕੂੜੁ ਅਮਾਵਸ ਸਚੁ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀਸੈ ਨਾਹੀ ਕਹ ਚੜ੍ਹਿਆ ॥ ਨਿੱਘਰੀ ਧਾਰਮਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਦਸ਼ਾ ਸੁਧਾਰਨ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਵੱਡਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ। ਲੋਕਾਈ ਦੀ ਮਨੋ ਬਿਰਤੀ ਨੂੰ ਬਦਲਣਾ ਐਨਾ ਸੌਖਾ ਤੇ ਦੋ-ਚਾਰ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਕਾਰਜ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਆਪ ਨੇ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅਮਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਪੰਜਾਬ ਸਮੇਤ ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਰਤ ਤੇ ਕਈ ਬਾਹਰਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਅਸਥਾਨਾਂ ’ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਹਿਮ-ਭਰਮ, ਝੂਠੇ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਅਤੇ ਫੋਕੇ ਰਸਮ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੱਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਏਕਤਾ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ, ਸੱਚ, ਪਿਆਰ, ਇਮਾਨਦਾਰੀ, ਨਿਮਰਤਾ, ਨੇਕੀ, ਸੱਚੀ ਸੇਵਾ, ਸੱਚੀ ਕਿਰਤ, ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰ ਵਰਗੇ ਸਦਾਚਾਰਕ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਹੋਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ। ਛੂਤ-ਛਾਤ ਦੇ ਖ਼ਾਤਮੇ ਲਈ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਅਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ। ਇਸਤਰੀ ਜਾਤੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਨਿਰਾਦਰ ਦੀ ਨਿੰਦਿਆ ਕਰਦਿਆਂ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਫੁਰਮਾਇਆ: ਸੋ ਕਿਉ ਮੰਦਾ ਆਖੀਐ ਜਿਤੁ ਜੰਮਹਿ ਰਾਜਾਨ ॥ (ਪੰਨਾ 473) ਜਿੱਥੇ ਆਪ ਨੇ ਨਰੋਈਆਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਉੱਚੀ-ਸੁੱਚੀ ਸਦਾਚਾਰਕ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਬਲਵਾਨ ਬਣਾਇਆ, ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਸ੍ਵੈ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਅਣਖ ਤੇ ਦਲੇਰੀ ਦਾ ਜਾਗ ਲਗਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਖ਼ੁਦ ਨਿਧੜਕ ਅਤੇ ਨਿਰਭੈਅ ਹੋ ਕੇ ਤੱਤਕਾਲੀਨ ਜਾਲਮ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁੱਤੇ-ਕਸਾਈ ਆਦਿ ਸਖਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਭੰਡਿਆ: ਰਾਜੇ ਸੀਹ ਮੁਕਦਮ ਕੁਤੇ॥ ਜਾਇ ਜਗਾਇਨਿ ਬੈਠੇ ਸੁਤੇ ॥
ਚਾਕਰ ਨਹਦਾ ਪਾਇਨ੍ਹਿ ਘਾਉ॥ ਰਤੁ ਪਿਤੁ ਕੁਤਿਹੋ ਚਟਿ ਜਾਹੁ ॥ (ਪੰਨਾ 1288) ਆਪ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਨਿਰਭੈਤਾ ਤੇ ਨਿਡਰਤਾ ਨਾਲ ਬਾਬਰ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰ ਕੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਅਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ। ਸਦੀਆਂ ਦੀ ਅਧੀਨਗੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪ ਪਹਿਲੇ ਪੁਰਸ਼ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜ਼ੁਲਮ ਤੇ ਜਬਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਅਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਲੋਕ ਰਿਵਾਜਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦੋਂ ਪੰਡਿਤ ਆਪ ਨੂੰ ਸੂਤ ਦਾ ਜਨੇਊ ਪਾਉਣ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪੰਡਿਤ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਪੰਡਿਤ ਜੀ! ਮੈਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਜਨੇਊ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਜੋ ਕਦੇ ਵੀ ਨਾ ਟੁੱਟੇ। ਆਪ ਨੇ ਫੁਰਮਾਇਆ: ਦਇਆ ਕਪਾਹ ਸੰਤੋਖੁ ਸੂਤੁ ਜਤੁ ਗੰਢੀ ਸਤੁ ਵਟੁ ॥ (ਪੰਨਾ 471)
ਏਹੁ ਜਨੇਊ ਜੀਅ ਕਾ ਹਈ ਤ ਪਾਡੇ ਘਤੁ ॥ ਸਮੁੱਚੀ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਜੋਤ ਨਾਲ ਜੋੜਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਸਮਾਜਿਕ ਚੇਤਨਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਕੇ ਸਰਬ-ਸਾਂਝੀਬਾਲਤਾ ਤੇ ਪਰਸਪਰ ਪਿਆਰ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਲਈ ਆਪ ਨੇ ਚਾਰ ਯਾਤਰਾਵਾਂ (ਉਦਾਸੀਆਂ) ਕੀਤੀਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੌਰਾਨ ਆਪ ਨੇ ਹਿੰਦੂਆਂ, ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਸਮੇਤ ਸਮੁੱਚੀ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਹੱਕ-ਹਲਾਲ ਦੀ ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਫੁਰਮਾਇਆ: ਨੇ ਹਕੁ ਪਰਾਇਆ ਨਾਨਕਾ ਉਸੁ ਸੂਅਰ ਉਸੁ ਗਾਇ ॥ ਸੁੱਚੀ ਕਿਰਤ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਹਰਾਮ ਦੀ ਕਿਰਤ ਨੂੰ ਲਹੂ ਬਰਾਬਰ ਸਿੱਧ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪ ਨੇ ਸਭਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁੱਚੀ ਕਿਰਤ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਇਸੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਸੱਜਣ ਠੱਗ ਅਤੇ ਕੌਡੇ ਰਾਖਸ਼ ਵਰਗੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕੁਰਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਰਾਹ ਪਾਇਆ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਧਰਮ ਦੀ ਕਿਰਤ ਕਰਨ, ਸੱਚ ਬੋਲਣ, ਨਾਮ ਜਪਣ ਤੇ ਵੰਡ ਛਕਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਿਆਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਕੂਮਤ ਦਾ ਭੈਅ, ਰੋਹਬ, ਹੀਣ ਤੇ ਦਾਸ ਭਾਵਨਾ ਕੱਢ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਡਰਤਾ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ, ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਸ੍ਵੈਮਾਣ, ਅਣਖ ਤੇ ਦਲੇਰੀ ਨਾਲ ਜਿਊਣ ਲਈ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ ਤੇ ਅਨਿਆਂ ਖ਼ਿਲਾਫ ਚੱਟਾਨ ਵਾਂਗ ਡਟਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਢਹਿੰਦੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਿਚ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੇ ਅੰਤਰਜਾਮੀ, ਨਿਰਭੈਅ ਅਤੇ ਯੁੱਗ-ਪੁਰਸ਼ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ 1639 ਈ. ਵਿਚ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ। | 
