ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਅਰੰਭ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਦੇ ਸੰਕਲਪਾਂ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਘਟ-ਘਟ ਵਿਚ ਅਨਭੁ ਵ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਰਬ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਗੁਰੂ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਵੀਕਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਕੀਤਾ। ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਨਮਿੱਤ ਕਾਰਨ (Material Cause) ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਕਾਰਨ (efficient cause) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ‘ਸ਼ਬਦ’ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ ਪੋਥੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਇਆ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ‘ਪੋਥੀ ਜਬਾਨ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਜੋਗ ਮਿਲੀ।’ ਕਾਲਾਂਤਰ ਵਿਚ ਇਹੀ ਪੋਥੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਘਾਲਣਾ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਆਦਿ-ਬੀੜ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਮਾਨ ਕੀਤਾ- ਪੋਥੀ ਪਰਮੇਸਰ ਕਾ ਥਾਨੁ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਸਰੀਰੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਚਰਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਪੋਥੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜਾਂ ਫਿਰ ਗ੍ਰੰਥ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦਾ ਹੀ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਜੋਤੀ- ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਸਮੇਂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਮੰਨਣ ਦੇ ਤੱਥ ’ਤੇ ਪੱਕੀ ਮੁਹਰ ਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਤਿਅੰਤ ਨਿਕਟਵਰਤੀ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਦਾ ਰਹਿਤਨਾਮਾ ਇਸ ਹਕੀਕਤ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ:

ਜੋ ਸਿਖ ਗੁਰ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀ ਚਾਹਿ।
ਦਰਸਨ ਕਰੇ ਗ੍ਰੰਥ ਜੀ ਆਹਿ। . . .
ਜੋ ਮਮ ਸਾਥ ਚਾਹੇ ਕਰਿ ਬਾਤ।
ਗ੍ਰੰਥ ਜੀ ਪੜੈ ਬਿਚਾਰਹਿ ਸਾਥ।10।
ਮੇਰਾ ਰੂਪ ਗ੍ਰੰਥ ਜੀ ਜਾਨ।
ਇਸ ਮੇਂ ਭੇਦ ਨ ਰੰਚਕ ਮਾਨ।11।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਪੂਰਾ ਸਮਰਪਣ-ਭਾਵ ਜਿੱਥੇ ਅਤਿ ਲੁੜੀਂਦਾ ਤੱਤ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚਲੇ ਅਜਿਹੇ ਵਾਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਜਾਂ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਵਰਤਦੇ ਵਿਚਰਦੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਯਥਾ:

-ਗੁਰਸਿਖਾਂ ਅੰਦਰਿ ਸਤਿਗੁਰੂ ਵਰਤੈ ਜੋ ਸਿਖਾਂ ਨੋ ਲੋਚੈ ਸੋ ਗੁਰ ਖੁਸੀ ਆਵੈ॥ (ਪੰਨਾ 317)
-ਗੁਰੂ ਸਿਖੁ ਸਿਖੁ ਗੁਰੂ ਹੈ ਏਕੋ ਗੁਰ ਉਪਦੇਸੁ ਚਲਾਏ॥ (ਪੰਨਾ 444)
-ਵਿਚਿ ਸੰਗਤਿ ਹਰਿ ਪ੍ਰਭੁ ਵਰਤਦਾ ਬੁਝਹੁ ਸਬਦ ਵੀਚਾਰਿ॥ (ਪੰਨਾ 1314)

ਸ਼ਬਦ ਅਥਵਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਅਮਲ ਵਿਚ ਧਾਰਨ ਕਾਰਨ ਵਾਲੇ ਸਮੂਹ ਦਾ ਹੀ ਨਾਮ ਪੰਥ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਦਰਅਸਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਤਾਬਿਆ ਸੰਗਤ ਦਾ ਇਕੱਠ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਸੰਗਤਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਸੰਗਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਜਿਹੜੀਆਂ ਕੇਵਲ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਇਕ ਇਕੱਠ ਮਾਤਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਉਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਮਹੂ ਸੀ, ਜਿਹੜੇ ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਦੇ
ਚਾਹਵਾਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਅੰਗ-ਸੰਗ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਸਨ।

ਅਜਿਹੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਦਾ ਇਕੱਠ ਹੀ ਪੰਥ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੁਭਾਇਮਾਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸੌਂਪਣਾ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨੂੰ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਹੋਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੂੰ ਹੁੰਦੀ ਗਈ:

ਹਣੈ ਪੰਥੁ ਧਰਮ ਕਾ ਕੀਆ॥
ਅਮਰਦਾਸ ਭਲੇ ਕਉ ਦੀਆ॥
ਤਿਨਿ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮਦਾਸੁ ਸੋਢੀ ਥਿਰੁ ਥਪਉ॥ (ਪੰਨਾ 1401)

ਇਹੋ ਸੰਗਤ (ਨਾਨਕ ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਵਿਚ ਚੇਲਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੋਵੇਂ ਅਭੇਦ ਹਨ। ਇਹ ਪੰਥ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਅਨੂਠੀ ਬੁਲੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਖਾਲਸਾ-ਪੰਥ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਸਮਝਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਬਦ-ਸਰੂਪ ਗੁਰਬਾਣੀ ਉਸ ਦੇਹ ਦੀ ਆਤਮਾ ਬਣ ਗਈ। ਪੰਥ ਰੂਪੀ ਸਰੀਰ ਦੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਕਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਗੁਰਮਤੇ ਦੀ ਜੁਗਤ ਰਾਹੀਂ ਕਰਨ ਦੀ
ਪਰੰਪਰਾ ਬਣੀ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਯਾਦ ਰਹੇ ਕਿ ਇਸ ਜੁਗਤ ਨੇ ਜੋਤਿ ਅਰਥਾਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਤਾਬਿਆ ਹੋ ਕੇ ਹੀ ਵਰਤਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜਿਵੇਂ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਆਤਮਾ ਦਾ ਕੋਈ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸਰੀਰ ਅਕਾਰਥ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ-ਗ੍ਰੰਥ ਤੋਂ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ-ਪੰਥ ਦਾ ਕੋਈ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਪੰਥ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਗੁਰੂ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।

ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਗੁਰੂ ਰੂਪ ਹਨ, ਅੱਡ-ਅੱਡ ਦਿੱਸਦੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇੱਕ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜੋਤਿ ਨੇ ਹੀ ਸਰਬ-ਸਤਿਕਾਰੀ ਜੋੜਨਹਾਰੀ ਸ਼ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੰਥ ਨੂੰ ਅਨੇਕਾਂ ਦਲਾਂ, ਮਿਸਲਾਂ, ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੰਡੀਆਂ ਪੈਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਕਾਸ-ਮੁਖੀ ਸਰੂਪ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਹਉਮੈਂ ਦੇ ਦੀਰਘ ਰੋਗ ਤੋਂ ਬਚਣ ਅਤੇ ਸਚਿਆਰ ਹੋਣ ਦੀਆਂ ਜੁਗਤਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਦੁਖ-ਸੁਖ, ਸਨੇਹ, ਭੈਅ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਸੋਨੇ ਤੋਂ, ਹਰਖ, ਸੋਗ, ਮਾਣ- ਅਪਮਾਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਉੱਠਣਾ ਆਦਿ ਗੁਣ ਸਚਿਆਰ ਬਣਨ ਦਾ ਰਾਹ ਸਾਫ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਜਾਂ ਪੰਥ ਦਾ ਖੁਲਾਸਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਭਰਥਰੀ ਜੋਗੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਤ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, ਆਪਣੇ ਪੰਥ ਨੂੰ ਅਤੀਤ ਪੰਥ ਭਾਵ ਵਿਰਕਤ ਪੰਥ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੰਥ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ ਕਿ ਪੰਥੀ ਕੋਲ ਵਿਚਾਰ ਰੂਪੀ ਖੱਪਰ, ਮੇਰ-ਤੇਰ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਰੂਪੀ ਡੰਡਾ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕਤਾ ਰੂਪੀ ਸੁਆਹ, ਸਮਰਪਣ ਰੂਪੀ ਮਰਯਾਦਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ:

ਪਤੁ ਵੀਚਾਰੁ ਗਿਆਨ ਮਤਿ ਡੰਡਾ ਵਰਤਮਾਨ ਬਿਭੂਤੰ॥
ਹਰਿ ਕੀਰਤਿ ਰਹਰਾਸਿ ਹਮਾਰੀ ਗੁਰਮੁਖਿ ਪੰਥੁ ਅਤੀਤੰ॥ (ਪੰਨਾ 360)

ਪਰ ਇਸ ਸਭ ਕਾਸੇ ਲਈ ਲੋਕਾਈ ਵਿਚ ਵਿਚਰਨਾ ਅਤੇ ਬਣੇ ਰਹਿਣਾ ਪਹਿਲੀ ਸ਼ਰਤ ਹੈ। ਹਉਮੈਂ ਖੋਰਨ ਲਈ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਪੰਥ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣੇ ਰਹਿਣਾ ਅਵੱਸ਼ਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਪੰਥਕ ਹੋਣਾ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਸਾਧਨਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਜੀਵਨ ਆਪਣੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਉਮੈਂ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਕੇ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੀ ਫਤਹਿ ਲਈ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਜੂਝਦਾ ਹੈ। ਸਚਿਆਰ ਅਰਥਾਤ ਹਉਮੈਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਸਾਧਾਰਨ ਵਿਅਕਤੀ ਕਿਸੇ ਮਸ਼ੀਨ ਦੇ ਕਲਪੁਰਜ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਤਰ ਲੋਹੇ ਦੇ ਇਕੱਠ ਦਾ ਬੇਜਾਨ ਢਾਂਚਾ ਜਿਹਾ ਹੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਸਮਝ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਢਾਂਚੇ ਵਿਚ ਸ਼ਕਤੀ ਉਤਪੰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਕਿੰਨੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਵਿਅਕਤੀ ਤਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਇਕ ਵੱਡ-ਅਕਾਰੀ ਗ੍ਰੰਥ ਤੋਂ ਸਿਵਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ ਪਰ ਸਚਿਆਰ ਉਸ ਅੰਦਰਲੀ ਸ਼ਬਦ-ਜੋਤ ਦੇ ਰਹੱਸ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੇ ਉਹ ਸਮਾਜਿਕ ਹੋਵੇ, ਧਾਰਮਿਕ ਜਾਂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਹੋਵੇ, ਰੁਸ਼ਨਾਉਣ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ ਜੋਤਿ ਰੂਪੀ ਬਾਣੀ ਹੀ ਅਮਲੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਪੰਥ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਬਾਣੀ ਰੂਪੀ ਜੋਤਿ-ਸਿਧਾਂਤ ’ਤੇ ਅਮਲ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਸਚਿਆਰ, ਖਾਲਸਾ ਅਥਵਾ ਪੰਥ ਆਦਿ ਕੇਵਲ ਲਫ਼ਜ਼ ਮਾਤਰ ਹੀ ਹੋਣਗੇ ਸਹੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਪੰਥ ਰੂਪਮਾਨ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਇਹ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਇਕੱਠੇ ਹਨ। ਧਰਮ ਦੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਆਪਣੀ ਜੋਤਿ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਪੰਥਕ ਦਾਇਰੇ ਅੰਦਰ ਲਿਆਉਣ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉੱਤੇ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ ਇਹ ਪੰਥ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਸਰੀਰ ਦੀ ਆਤਮਾ ਗੁਰੂ-ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ। ਇਹ ਹੁਣ ਬੜਾ ਅਸੰਭਵ ਅਤੇਹਾਸੋਹੀਣਾ ਹੋਵੇਗਾ ਜੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ ਜਾਵੇ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪੰਥ ਹੈ ਹੀ ਉਦੋਂ ਤਕ ਪੰਥ, ਜਦੋਂ ਤਕ ਇਹ ਗੁਰੂ ਦੀ ਤਾਬਿਆ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਫਿਰ ਇਹ ਪੰਥ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਇਕ ਭੀੜ ਜਾਂ ਇਕੱਠ ਮਾਤਰ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਪਿਛਲੇ ਦੋ-ਢਾਈ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਇਕ ਗੱਲ ਤਾਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਹੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਕੁਝ ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰਕੂ ਰੰਗਤ ਦੇ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਮਾਰ-ਧਾੜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀ ਇਕ ਰੱਖਿਅਕ ਟੁੱਕੜੀ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਜੋੜ-ਤੋੜ ਦੀ ਨੀਤੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਜਾਂ ਸਵੈਮਾਣ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਹੇਠ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਲਾਭਾਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੂਰਬੀਰਤਾ (Martiality) ਦੇ ਤਮਗੇ ਦੇ ਕੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਦੇ ਉਸ ਵਿਤਕਰੇ ਅਤੇ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੱਕਿਆਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਮਨੂੰ ਸਿਮਰਤੀ ਤੋਂ ਪਿੱਛਾ ਛੁਡਾ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖ ਅੱਜ ਫਿਰ ਉਸ ਊਚ-ਨੀਚ ਅਤੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਵਿਚ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫਸ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।

ਦਰਅਸਲ ਬਾਣੀ ਦੇ ਰਹੱਸ ਅਤੇ ਰਮਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ-ਸਮਝਾਉਣ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਇਕ ਜਥੇਬੰਦਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਤੇ ਕੇਵਲ ਪਰਮਾਰਥ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਹੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਸਚਿਆਰ ਬਣ ਕੇ ਗੁਰੂ-ਪੰਥ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਚਰਨ ਦੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦੀ ਲੋੜ ਅਜੇ ਵੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨੇ ਬਾਣੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੁਕਮ ਜਾਂ ਪੇ੍ਰਰਨਾ ਦੇਣੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੰਨ ਕੇ ਪੰਥ ਨੇ ਗੁਰੂ-ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਕਮ ਮੰਨਣ ਜਾਂ ਮੰਨਵਾਉਣ ਲਈ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਭਾਈ ਅਰਦਮਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਾਗੜੀਆਂ ਦਾ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਮਈ 1975 ਦੀ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਪੱਤਰਕਾ ਵਿਚ ਅੰਕਿਤ ਲੇਖ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦਾ ਹੁਕਮ ਵੇਖਣਯੋਗ ਹੈ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ “ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਅਵੱਲ ਸ਼ਕਤੀ ਧਾਰਮਿਕ ਹੂੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਹੁਕਮ ਮੰਨਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਹੁਕਮ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਉੱਪਰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਸਿਦਕ, ਭਾਵਨਾ, ਈਮਾਨ, ਸ਼ਰਧਾ, ਇਤਬਾਰ, ਟੇਕ ਤੇ ਸਮਰਪਣ ਅਰ ਲਗਾਉ ਜਾਂ ਮੋਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਦਬਾਉ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਨਾ-ਮਿਲਵਰਤਨ, ਬਾਈਕਾਟ ਜਾਂ ਛੇਕ ਦੇਣਾ ਆਦਿ ਜੁਗਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਤੀਜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਰਾਜ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਬੰਦੂਕ ਦੀ ਨਾਲੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਜਾਂ ਡੰਡੇ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਰਾਹੀਂ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਸੰਤਾਪ ਪੰਜਾਬ ਵਾਸੀ ਪਿਛਲੇ ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡੇ ’ਤੇ ਹੰਢਾਉਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਪੰਥ ਦੇ ਹੁਕਮ ਪਿੱਛੇ ਪਹਿਲੀ ਅਰ ਦੂਜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਰਤਦੀ ਹੈ।”

ਪੰਥ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀ ਸੁਭਾਵਕ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸ਼ਕਤੀ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਕਰੜੀ ਘਾਲਣਾ ਅਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਦੇ ਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਸਿਰ-ਸਮਰਪਣ ਦਾ ਟੈਸਟ ਦੇ ਕੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ-ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਦਾ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਬਣਨਾ, ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਲਈ ਵਡੇਰੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਵੀ ਬਿਆਸ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਭਰ ਕੇ ਲਿਆਉਣਾ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਆਗਿਆਕਾਰਤਾ ਆਦਿ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹਨ। ਪੇ੍ਮ ਖੇਲਣ ਦਾ ਚਾਉ ਅਤੇ ਸਿਰੁ ਦੀਜੈ ਕਾਣਿ ਨ ਕੀਜੈ ਇਸ ਟੈਸਟ ਦੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਮੁੱਖ ਇਮਤਿਹਾਨ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪੰਥ ਨੇ 1699 ਈ. ਵਿਚ ਸੀਸ ਭੇਟਾ ਕਰ ਕੇ ਪਾਸ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਪੰਥ ਦਾ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ। ਭਾਈ ਅਰਦਮਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਾਗੜੀਆਂ ਲਿਖਦੇ ਹਨ “ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ 1699 ਈ. ਵਿਚ ਗੁਰਤਾ ਗੁਰ-ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਧੀਨ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ ਗਈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਅਮਲ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਖਾਲਸਾ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜਾਮੇ ਦੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ ਅਤੇ ਦਾਦੂ ਦੀ ਸਮਾਧ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
(ਗੁ.ਪ੍ਰ. 2/1996)