ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਮੂਲ ਪ੍ਰੇਰਨਾ-ਸ੍ਰੋਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ’ਚ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਭਰਪੂਰ ਚਿੰਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਬਣਨ ਲਈ ਸਪੱਸ਼ਟ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਝਾਤੀ ਮਾਰਦੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਸੱਚੇ ਅਤੇ ਸੁੱਚੇ ਬਣਨ ਲਈ ਗੁਰਮਤਿ ਨੂੰ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਵਰਗੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ‘ਗਾਡੀਰਾਹ’ ਆਖ ਕੇ ਇਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਸੁਹਿਰਦ ਸੋਚ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਚਿੰਤਨ ਵਿਚਲੇ ਜੀਵਨ- ਆਦਰਸ਼ਾਂ, ਚਾਰ ਪੁਰਸਾਰਥਾਂ ਜਾਂ ਚਾਰ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਢੰਗ-ਤਰੀਕਿਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰਮਤਿ, ਸਮਾਜ ਦੀ ਇਕਾਈ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਪੂਰੀ ਘੋਖ-ਪੜਤਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਖਿੱਚਾਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ‘ਜੋਤਿ ਸਰੂਪ’ ਦਿੱਬਤਾ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਸਮਾਜ ਕਾਇਮ ਕਰ ਸਕੇ ਜਿਸ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਸਮੁੱਚੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਉੱਨਤੀ ਦੇ ਰਾਹ ’ਤੇ ਤੋਰਨ ਲਈ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਪੂਰਕ ਬਣ ਸਕਣ। ਦਰਅਸਲ ਚਾਹੇ ਧਰਮ ਹੋਵੇ, ਅਰਥ ਹੋਵੇ, ਕਾਮ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਮੋਖਸ਼ ਹੋਵੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜੇ ਹੋਏ ਆਦਰਸ਼ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਥਾਂ ਵਰਤਮਾਨ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮਾਜਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਇਕੱਠਾਂ ਵਾਲੇ ਰਾਹ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਥਾਂ ਹਨ। ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਪੂਰਕ ਬਣਨ ਲਈ ਜਿਹੜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਆਵੱਸ਼ਕ ਗੱਲ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ- ਦੂਜੇ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਮਨ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ। ਰਾਜ ਦੀ ਦੂਜੇ ਰਾਜ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾ ਦੇਣ ਦੀ ਗੱਲ ਫਿਰ ਉੱਥੇ ਆ ਟਿਕਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੋਂ ਕਿਸੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਗੱਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਧੁਰਾ ਮਨੁੱਖ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤਕ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਇਸ ਤੱਥ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਕਿ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਹੋਣ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਨਿੱਜੀ ਰੁਝਾਨ ਤੰਗਦਿਲੀਆਂ ਤੋਂ ਉਤਾਂਹ ਉੱਠਣ ਵਾਲਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਦਵੈਤ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਕੇ ‘ਬਿਸਰਿ ਗਈ ਸਭ ਤਾਤਿ ਪਰਾਈ’ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਤਕ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਸਿੱਧਾਂ, ਬੁੱਧਾਂ, ਨਾਥਾਂ, ਦੇਵਾਂ, ਦਾਨਵਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ- ਕੇਤੇ ਸਿਧ ਬੁਧ ਨਾਥ ਕੇਤੇ ਕੇਤੇ ਦੇਵੀ ਵੇਸ, ਕਹਿ ਕੇ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦੀ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਲ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ : ਜਗਤੁ ਜਲੰਦਾ ਰਖਿ ਲੈ ਆਪਣੀ ਕਿਰਪਾ ਧਾਰਿ ॥
ਜਿਤੁ ਦੁਆਰੈ ਉਬਰੈ ਤਿਤੇ ਲੈਹੁ ਉਬਾਰਿ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 853) ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਆਪਣੇ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਸੁਖ- ਸਮਰਿਧੀ ਦੇ ਸਾਧਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨੇ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਉੱਨਤੀ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਚੱਜਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਸਿਰਮੌਰ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਰਾਗ ਬਸੰਤ ਵਿਚ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ : ਤੂ ਆਪੇ ਕਰਤਾ ਕਰਣ ਜੋਗੁ ॥
ਨਿਹਕੇਵਲੁ ਰਾਜਨ ਸੁਖੀ ਲੋਗੁ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1190) ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਵਿਚ ਰਾਜ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਵੀ ਰਾਜ ਨੂੰ ਇਕ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਰਾਜ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੇਖਣ ਦਾ ਇੱਛੁਕ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਇਕ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਰਾਜੇ ਸੀਹ ਮੁਕਦਮ ਕੁਤੇ ਵਾਲਾ ਵਰਤਾਰਾ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਕੋਈ ਵੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਇਕ ਗਠਿਤ ਕਮੇਟੀ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਕੰਮ-ਕਾਰ ਤੋਂ ਭਾਵ ਸੰਸਥਾ ਦੀਆਂ ਲੋਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਨੈਤਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੀ ਵਿਵਾਦ ਜਾਂ ਨਫ਼ਰਤ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਤਗੜਾ ਮਾੜੇ ਨੂੰ ਮਾਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸਰਬਉੱਚ ਸਮਰੱਥਾਵਾਨ (ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਦਾ ਕਰਤੱਵ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁਰਸ਼ਤਨ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਅਜਿਹਾ ਅਨਿਆਂ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇਵੇ : ਸਕਤਾ ਸੀਹੁ ਮਾਰੇ ਪੈ ਵਗੈ ਖਸਮੈ ਸਾ ਪੁਰਸਾਈ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 360) ਰੰਗ-ਤਮਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਵਾਂ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਰਾਗ ਆਸਾ ਵਿਚ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ : ਸਾਹਾਂ ਸੁਰਤਿ ਗਵਾਈਆ ਰੰਗਿ ਤਮਾਸੈ ਚਾਇ ॥
ਬਾਬਰਵਾਣੀ ਫਿਰਿ ਗਈ ਕੁਇਰੁ ਨ ਰੋਟੀ ਖਾਇ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 417) ਭਾਵ ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਇਕ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਰੰਗ-ਤਮਾਸ਼ਿਆ ਵਿਚ ਹੀ ਰੁੱਝੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਹੋਣ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਅਜਿਹੀ ਵਿਵਸਥਾ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਹੂਲਤਾਂ ਕੁਝ ਖਾਸ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲ ਹੀ ਇਕੱਠੀਆਂ ਨਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਜਾਣ। ਇਹ ਤੱਥ ਅਜੋਕੇ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਸਗੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਇਕ ਪਾਸੇ ਭੁੱਖੇ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਲੋੜੋਂ ਵੱਧ ਰੱਜੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਫਰਕ, ਬਹੁਤਾ ਹੀ ਵੱਧਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਇਹ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਕਿ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਦਾ ਇਕੱਠ ਬਿਨਾਂ ਗ਼ਲਤ ਸਾਧਨ ਵਰਤਿਆਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਗ਼ਲਤ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਖੋਰਾ ਲਾਉਂਦੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸਦੀਵੀ ਮਨਮੁਖ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਕੇਵਲ ਇਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੁਖਾਂ ਦਾ ਰਾਹ, ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ’ਤੇ ਆ ਕੇ ਮੁੱਕੇ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ : ਇਸੁ ਜਰ ਕਾਰਣਿ ਘਣੀ ਵਿਗੁਤੀ ਇਨਿ ਜਰ ਘਣੀ ਖੁਆਈ ॥
ਪਾਪਾ ਬਾਝਹੁ ਹੋਵੈ ਨਾਹੀ ਮੁਇਆ ਸਾਥਿ ਨ ਜਾਈ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ 417) ਇਸ ਤੱਥ ਤੋਂ ਸੁਚੇਤ ਰਹਿਣ ਲਈ ਗੁਰਮਤਿ ਕਿਰਤ ਕਰਨ, ਨਾਮ ਜਪਣ ਅਤੇ ਵੰਡ ਛਕਣ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀਆਂ ਅਗਲੇਰੀਆਂ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਸੇਵਾ ਕਰਨਾ, ਲੰਗਰ ਅਤੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਨਿਖੇਧ ਨੂੰ ਵਿਹਾਰ ਵਿਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੰਸਥਾ ‘ਗੁਰਦੁਆਰਾ’ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਿੱਖ- ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਲੋਅ ਵਿਚ ਬਣੇ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹਰ ਸਿੱਖ ਲਈ ਆਵੱਸ਼ਕ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਜੇ ਲੋੜ ਸਮਝੀ ਜਾਏ ਤਾਂ ਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਉਪਯੋਗੀ ਅਤੇ ਚੰਗਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਘੋਖਣ ਅਤੇ ਮੰਨਣ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਤ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਊਚ-ਨੀਚ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੇ ਰੋਗ ਤੋਂ ਬਚ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਉਮੈਂ ਦੀ ਲਾ-ਇਲਾਜ ਬੀਮਾਰੀ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹੋਂ ਉਖਾੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹਲੀਮੀ ਰਾਜ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। | 
