ਗਿਆਨੀ ਹਰਿਬੰਸ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸਟੀਕ ‘ਆਦਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਰਸ਼ਨ ਨਿਰਣੈ” ਵਿਚ ‘ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਅਧਿਐਨ’ ਪੱਖ ਨੂੰ ਖਾਸ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਸਟੀਕ ਵਿਚ ‘ਤੁਲਨਾਤਮਕ` ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਵਿਦਵਾਨਾਂ, ਸਟੀਕਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਇੱਕੋ ਥਾਂ ’ਤੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲਾਭ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਸਹੀ ਜਾਂ ਗ਼ਲਤ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਕਿਸੇ ਅਰਥ ਦੇ ਠੀਕ ਜਾਂ ਗ਼ਲਤ ਹੋਣ ਪਿੱਛੇ ਕਾਰਨ ਵੀ ਬਿਆਨੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਟੀਕਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਵੰਨਗੀ ਨੂੰ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪੂਰੀ ਅਰਥ ਵਿਆਖਿਆ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚੋਂ ਅਰਥ ਭੇਦ ਅਤੇ ਨਿਰਣੈ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿਚ ਜੋੜਿਆ ਨਵਾਂ ਪੱਖ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਕਿਸੇ ਪੰਕਤੀ ਜਾਂ ਪਦ ਪ੍ਰਤੀ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਭੇਦ ਨੂੰ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਹੈ ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਨਵੀਂ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਲੱਗਭਗ ਸਮੂਹ ਟੀਕਾਕਾਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਭੇਦਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਪੱਖ ਅਧੀਨ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਬੜੀ ਸਾਰਥਕਤਾ ਨਾਲ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਤੱਤ ਜਾਂ ਭੇਦ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਇਹ ਖਿਆਲ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਟੀਕ ਉਪਰੰਤ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਸਟੀਕ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਭਾਸਦੀ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆ ਲਈ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਵਿਧੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦੇ ਅਰਥ ਭੇਦਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਣਾਤਮਕ ਵਿਧੀ ਰਾਹੀਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਲੇਖ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੇ ਸਟੀਕ ਵਿੱਚੋਂ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਅਧਿਐਨ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵੰਨਗੀਆਂ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਜਾਂ ਸਟੀਕਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ/ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਪੱਖ ਅਧੀਨ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ :

1. ਦਰਪਣ

2. ਸੰਪਰਦਾਈ ਸਟੀਕ

3. ਸੰਥਿਆ ਪੋਥੀਆਂ

4. ਫਰੀਦਕੋਟੀ ਸਟੀਕ

5. ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼

6. ਲਗਾਂ ਮਾਤਰਾ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ

7. ਸਿਧਾਂਤਕ ਸਟੀਕ

8. ਮਰਮ ਬੋਧਨੀ ਸਟੀਕ

9. ਕਠਨ ਪਾਠਾਂ ਦੀ ਕੂੰਜੀ

10. ਆਤਮ ਦਰਸ਼ਨ

11. ਸ਼ਬਦਾਰਥ

12. ਪ੍ਰਿਯਾ ਕ੍ਰਿਤ ਭਾਈ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ

13. ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਸੂਰੀ

14. ਸੰਤ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਕਮਾਲੀਏ ਵਾਲੇ

15. ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਤਲਵਾੜਾ

16. ਪ੍ਰਿਯਾਯਿ ਕ੍ਰਿਤ ਸੰਤ ਸੁਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼

17. ਕੋਸ਼ੀ ਸੋਢੀ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ

18. ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਪੰ. ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ ਗਯਾਨੀ

19. ਸੰਗਤ ਸਿੰਘ ਕਮਾਲੀਏ

20. ਗਿ. ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ

21. ਸੰਤ ਸੰਪੂਰਣ ਸਿੰਘ

22. ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ

ਇੱਥੇ ਅਸੀਂ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਅਧਿਐਨ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਵੰਨਗੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ : ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਨਿਰਮਲਾ॥ ਜੈਸੇ ਮੈਲੁ ਨ ਲਾਗੈ ਜਲਾ॥ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਅਰਥ ਭੇਦ ਸੰਬੰਧੀ ਨਿਰਣੈ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ :

1) “ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਨਿਰਮਲ ਸੇ ਭੀ ਨਿਰਮਲ ਹੈ, ਜੈਸਾ (ਜਲਾ) ਜਲ ਕੋ ਕੋਈ ਮੈਲ ਨਹੀ ਲਾਗਤੀ ਭਾਵ ਸੇ ਤੈਸੇ (ਵਹੁ) ਵਿਕਾਰੋਂ ਰੂਪੀ ਮੈਲ ਸੇ ਸੁਧ ਰਹਿਤਾ ਹੈ।” (ਫਰੀਦਕੋਟੀ ਸਟੀਕ)

2) ਜਲਾ-ਜਾਲਾ, ਅਗਨਿ ਦੀ ਲਾਟ ‘ਜੈਸੇ ਮੈਲੁ ਨ ਲਾਗੈ ਜਲਾ”। (ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼)

3) ਪੰਡਿਤ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ ਨੇ ‘ਅੱਗ’ ਤੇ ‘ਪਾਣੀ’ ਦੋਵੇਂ ਅਰਥ ਕੀਤੇ ਹਨ ਪਰ ਅੱਗ ਵਾਲੇ ਅਰਥ ਠੀਕ ਮੰਨੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਹੇਠ ਲਿਖਿਆ ਫੁੱਟ ਨੋਟ ਦਿੱਤਾ ਹੈ :

ਜਲ ਦਾ ਅਰਥ ਪਾਣੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਵਿਚਾਰਕੇ ਡਿਠਾ ਜਾਏ ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਮੈਲ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਧੋਬੀ ਦੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦੀ ਮੈਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ‘ਰਜ਼ਕ ਘਾਟ ਇਸ਼ਨਾਨ' ਪਾਪ ਰੂਪ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਤੱਖ-ਮਿੱਟੀ ਆਦਿਕ ਘੋਲੀ ਜਾਏ ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਮੈਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ‘ਅੱਗ’ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਭੀ ਅੰਸ਼ ਵਿਚ ਮੈਲਾ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ। ਸੋ ਵੱਡੀ ਸੁੱਚਤਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਰਮ-ਕਾਂਡੀ ਹੈ, ਉਹ ਮਸਾਣ ਤੱਕ ਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਅੰਗੀਕਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮਸਾਣ ਦੇ ਖੂਹ ਦਾ ਪਾਣੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਮੈਲ ਹੈ ਪਰ ਅੱਗ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਇਹ ਜਲਾ ਪਦ ਜਲ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ, ਇਸ ਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਰੂਪ ਜਲ਼= ਅੱਗ ਹੈ।

4) ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਕਦੇ ਮੈਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ {ਬੁਖਾਰਾਤ (ਭਾਫ) ਆਦਿਕ ਬਣ ਕੇ ਮੁੜ ਸਾਫ ਦਾ ਸਾਫ} ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ (ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮੈਲ ਤੋਂ ਸਦਾ ਬਚਿਆ ਰਹਿ ਕੇ) ਮਹਾਂ-ਨਿਰਮਲ ਹੈ। (ਦਰਪਣ)

ਨਿਰਣੈ : ‘ਜਲਾ ਪਦ ‘ਜਲ’ ਦਾ ਸੂਚਕ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਪਾਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਅਗਨੀ ਦੀ ਲਾਟ ਕਰਨਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਜਾਪਦਾ। ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੇ ਤਾਂ ਅਗਨੀ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਜੂਠਾ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਨਿਰਮਲ ਨਹੀਂ ਹਨ।

ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਸਟੀਕ ਵਿਚ ਅਰਥ ਭੇਦ ਨਿਰਣੈ ਸਿਰਲੇਖ ਅਧੀਨ ਤੁਲਨਾ ਅਧੀਨ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਟੀਕਾਕਾਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਅਰਥ ਵਿਚਾਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ ਉੱਥੇ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰੋੜਤਾ ਕੀਤੀ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਅਗਰ ਅਰਥ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ ਭਾਸਦੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਰਣਾਮਈ ਬਿਰਤੀ ਨਾਲ ਦ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਜਿਵੇਂ ਉਪਰੋਕਤ ਪੰਕਤੀ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਕੀਤੇ ਅਰਥਾਂ ਨਾਲ ਅਸਹਿਮਤੀ ਜਤਾਉਂਦੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।

(ੳ) ਆਖਿ ਆਖਿ ਮਨੁ ਵਾਵਣਾ ਜਿਉ ਜਿਉ ਜਾਪੈ ਵਾਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 53)

ਇਸ ਪੰਕਤੀ ਦੀ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਕਈ ਅਰਥ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ :

1. ਆਖ ਆਖ, ਬਾਰ ਬਾਰ ਮਨ ਕੋ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰ ਕਰ ਵਾਵਣਾ, ਉਚਾਰਨ ਕਰਾਈਦਾ ਹੈ। ਐ ਉਪਦੇਸ਼ ਸਨ ਜਿਉ ਜਿਉ ਜਾਪੈ, ਜੈਸੇ ਜੈਸੇ ਨਾਮ ਜਪਨਾ ਮਨ ਕੋ ਭਲਾ ਭਾਸੇ। (ਪੰ. ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨਿਰੋਤਮ)

2. ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ (ਹਰੀ ਕੀਰਤਨ ਵਿਚ) ਵਜਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ (ਉਸ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰੀ ਜਸ) ਉਚਾਰਨ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਮਨ ਨੂੰ ਹੀ ਮਾਨੋ ਵਾਜਾ ਬਣਾ ਕੇ) ਵਜਾਇਦਾ ਹੈ। (ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ)

3. ਜਿਉ ਜਿਉ ਕਿਸੀ ਜੀਵ ਨੂੰ (ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਗੁਣ) ਬੋਲਣ ਦੀ ਸਮਝ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਤਿਉਂ ਤਿਉਂ ਇਹ ਸਮਝ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੇ ਗੁਣ ਬਿਆਨ ਕਰਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵਾਵਣਾ ਹੀ ਹੈ। (ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ)

4. ਕਰਤਾਰ ਦਾ ਯਸੂ ਮੁੱਖੋਂ ਗਾ ਕੇ ਮਨ ਰੂਪ ਵਾਜਾ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਵਜਾਉਣਾ। (ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼) (ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ) ਉਪਰੋਕਤ ਨੰਬਰ ੩ ਵਾਲੇ ਅਰਥ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹੀ ਹਨ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਅਜਿਹੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਨਹੀਂ ਵਰਤੀ। ਵਾਇ, ਵਾਵਹਿ, ਵਾਵਣਾ, ਵਾਵਣਹਾਰੇ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦ ਗਾਉਣ-ਵਜਾਉਣ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਆਖ-ਆਖ ਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਖਪਾਉਣਾ ਹੀ ਹੈ ਤਾਂ ਦੂਜੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਗੁਣ ਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਅਮਲੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਗੁਣ ਗਾਉਣ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਝੱਗੜੇ-ਝੇੜੇ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਹਿਰਦੇ ਅੰਦਰ ਅਗੰਮੀ ਖੇੜਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੋ ਇੱਥੇ ‘ਵਾਵਣਾ’ ਪਦ ਦੇ ਅਰਥ “ਉਚਾਰਨ ਕਰਨਾ, ਗਾਉਣਾ” ਹਨ। “ਖਪਾਉਣਾਂ' ਜਾਂ ‘ਗਵਾਉਣਾ’ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ।”

ਹੋਰੁ ਬਿਰਹਾ ਸਭ ਧਾਤੁ ਹੈ ਜਬ ਲਗੁ ਸਾਹਿਬ ਪ੍ਰੀਤਿ ਨ ਹੋਇ॥
ਇਹੁ ਮਨੁ ਮਾਇਆ ਮੋਹਿਆ ਵੇਖਣੁ ਸੁਨਣੁ ਨ ਹੋਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 83)

ਇਸ ਪੰਕਤੀ ਵਿਚ ਆਏ ‘ਧਾਤੁ’ ਪਦ ਬਾਰੇ ਪੰ. ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨਿਰੋਤਮ, ਫਰੀਦਕੋਟ ਸਟੀਕ, ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਇਸ ਪਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੀਆਂ 9 ਪੰਕਤੀਆਂ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ 6, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ 2, ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀਆਂ 3 ਪੰਕਤੀਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 1 ਪੰਕਤੀ ‘ਸਲੋਕ ਮਰਦਾਨਾ 1’ ਵਿੱਚੋਂ ਦੇ ਕੇ ‘ਧਾਤ’ ਪਦ ਦੇ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਅਰਥ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਉਪਰੋਕਤ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਵਿਚ ਵਰਤੇ ‘ਧਾਤ’ ਪਦ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਵਿਚਾਰ ਅਧੀਨ ਪੰਕਤੀ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਾ ‘ਬਿਰਹਾ’ (ਪ੍ਰੇਮ) ਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ‘ਧਾਤੁ’ ਦੇ ਅਰਥ ‘ਚਲਾਇਮਾਨ’, ‘ਧਾਉਣਵਾਲਾ’, ‘ਨਾਸ਼ਵੰਤ' ਹੀ ਠੀਕ ਫੱਬਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਨਾਲ ਦੀ ਪੰਕਤੀ ਵਿਚ ‘ਇਹੁ ਮਨੁ ਮਾਇਆ ਮੋਹਿਆ ਵੇਖਣ ਸੁਨਣ ਨਾ ਹੋਇ' ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ‘ਧਾਤੁ’ ਦੇ ਅਰਥ ‘ਮਾਇਆ’ ਕਰਨੇ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਢੁੱਕਦੇ। ‘ਹੋਰ ਬਿਰਹਾ’ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਹੋਰ ਪਿਆਰ ਕਰਨਾ ਸਭ ਭਰਮਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ : ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨਾਲ ਮਨ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਜਾਂ ਟਿਕਾਉ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਸਥਿਰਤਾ ਦਾ ਮਾਰਗ ‘ਲਿਵ’ ਹੈ, ‘ਧਾਤੁ’ ਨਹੀਂ। ‘ਧਾਤੁ’ ਦੇ ਤੱਤੇ ਨੂੰ ਮੂਲਿਕ ਔਂਕੜ ਹੈ। ਜੇ ਇਸ ਦੇ ਅੱਗੇ ਸੰਬੰਧਕੀ ਪਦ ਆਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਔਕੜ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਲਹਿੰਦਾ ਨਹੀਂ।

ਗਿਆਨੀ ਹਰਿਬੰਸ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਿਰਣੈ ਦੌਰਾਨ ਪੁਰਾਣੇ ਟੀਕਿਆਂ ਵਿਚ ਹੋਈਆਂ ਸਿਰਫ ਉਕਾਈਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਧਿਆਨ ਗੋਚਰਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਬਲਕਿ ਜੋ ਅਰਥ ਗੁਰਬਾਣੀ ਲਗਾਮਾਤਰਾਂ ਵਿਆਕਰਣ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਣ, ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰੋੜਤਾ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ :

ਹਰਿ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਮੁਖਿ ਹਰਿ ਹਰਿ ਬੋਲੀ
ਮਨੁ ਹਰਿ ਰਸਿ ਟੁਲਿ ਟੁਲਿ ਪਉਦਾ ਜੀਉ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 95)

ਇਸ ਪੰਕਤੀ ਲਈ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਅਰਥ ਭੇਦ ਤੇ ਨਿਰਣੈ ਵਿਚ ਫਰੀਦਕੋਟੀ ਸਟੀਕ, ਸੰਪਰਦਾਈ ਸਟੀਕ, ਦਰਪਣ ਅਤੇ ਸੰਪਰਦਾਈ ਪੋਥੀਆਂ ਦੀ ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਵਿਆਕਰਣ ਆਧਾਰਿਤ ਦੱਸ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰੋੜਤਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਮੋਹਨ ਤੂੰ ਸੁਫਲੁ ਫਲਿਆ ਸਣੁ ਪਰਵਾਰੇ॥
ਮੋਹਨ ਪੁਤ੍ਰ ਮੀਤ ਭਾਈ ਕੁਟੰਬ ਸਭਿ ਤਾਰੇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 248)

ਉਪਰੋਕਤ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਆਏ ‘ਮੋਹਨ’ ਪਦ ਪ੍ਰਤੀ ਟੀਕਾਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਭੇਦ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਮੋਹਨ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਜਾਂ ਅਰਥ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਜਦਕਿ ਕੁਝ ਇਕ ਮੋਹਨ ਤੋਂ ਭਾਵ ‘ਬਾਬਾ ਮੋਹਨ’ ਤੋਂ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨਿਰਣਾਮਈ ਬੁੱਧੀ ਦੁਆਰਾ ਉਪਰੋਕਤ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਪਰਮਾਤਮਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੋੜਤਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ ਦੇ ਉਸ ਮਤ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਹ ‘ਮੋਹਨ’ ਪਦ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬਾਬੇ ਮੋਹਨ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ।

ਪੀਰ ਪੇਕਾਂਬਰ ਸਾਲਿਕ ਸਾਦਿਕ ਛੋਡੀ ਦੁਨੀਆ ਥਾਇ ਪਏ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 358)

ਇਸ ਪੰਕਤੀ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਹਰਿਬੰਸ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਲਈ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਵਿਆਖਿਆ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ “ਸੰਥਯਾ ਪੋਥੀ ਦੇ ਕਰਤਾ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿਚ ਜੋ ਕਮਾਲ ਦਾ ਨੁਕਤਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਉਸ ਨਾਲ ‘ਛੋਡੀ ਦੁਨੀਆ' ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਰੂਪ ਰੇਖਾ ਹੀ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।”

ਸਦਾ ਸੰਗੀ ਹਰਿ ਰੰਗ ਗੋਪਾਲਾ ॥
ਊਚ ਨੀਚ ਕਰੇ ਪ੍ਰਤਿਪਾਲਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 99)

ਉਪਰੋਕਤ ਪੰਕਤੀ ਵਿਚ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਹਰਿ ਰੰਗ ਦੇ ਅਰਥ ‘ਹਰ ਹਾਲ ਵਿਚ ਕਰਨ ਨਾਲ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ “ਹਰਿ ਪਦ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦਾ। ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਆਕਰਣ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਕਰਕੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਗਰ ‘ਹਰਿ’ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਰਾਰੇ ਨੂੰ ਸਿਹਾਰੀ ਨਾ ਲੱਗੀ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਅਰਥ ਠੀਕ ਸਮਝੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਸਨ।

ਹਰਿ ਮਿਲਣੈ ਨੋ ਮਨੁ ਲੋਚਦਾ ਕਰਮਿ ਮਿਲਾਵਣਹਾਰੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 134)

ਉਪਰੋਕਤ ਪੰਕਤੀ ਵਿਚ ਵਰਤੇ ਪਦ ‘ਕਰਮਿ’ ਦੇ ਭੇਦਾਂ ਨੂੰ ਖੋਲਦੇ ਹੋਏ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਬਾਕੀ ਟੀਕਾਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਉਪਰੰਤ ਨਿਰਣਾਮਈ ਬਿਰਤੀ ਨਾਲ ਬੜੀ ਸੋਹਣੀ ਵਿਆਖਿਆ ਪਾਠਕਾਂ ਲਈ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।

“ਇੱਥੇ ‘ਕਰਮ’ ਪਦ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਜਿਸਦੇ ਅਰਥ ‘ਕੰਮ’ ਹਨ। ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਤਾਂ ਵਿਛੜੇ ਹਾਂ ਫਿਰ ‘ਕਰਮ ਮਿਲਾਵਣਹਾਰ’ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਗੁਰਮਤਿ ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਕਰਮ ਨਾਲੋਂ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਪਰਧਾਨ ਹੈ। ਫਾਰਸੀ ਤੇ ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ‘ਕਰਮ’ ਦੇ ਅਰਥ ‘ਬਖਸ਼ਿਸ਼’ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਗੁਰਵਾਕ ਹੈ ‘ਜਿਨ ਕਉ ਨਦਰਿ ਕਰਮੁ ਤਿਨ ਕਾਰ'। ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਦੁਨਿਆਵੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਅਚੰਭੇ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਪਰ ਰੱਬੀ ਮਿਲਾਪ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਇਹ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਸੌਦਾ ਹੈ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਕਿਸੇ ਦਾ ਮਨ ਹਰੀ ਮਿਲਣ ਲਈ ਪਿਆ ਤਰਸੇ ਪਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਕੋਈ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕੁੱਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਹਾਂ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣਨ ਲਈ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਕਰਮ ਕਰਨੇ, ਗੁਰੂ ਦੇ ਦੱਸੇ ਹੋਏ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਕਰਮ ਕਮਾਉਣੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ। ਪਰ ਨਿਰੇ ਫੋਕਟ ਕਰਮ ਰੱਬੀ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਵਸੀਲਾ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦੇ। ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਹਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਾਣ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ, ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਦਾ ਜਾਚਕ ਬਣਨਾ ਹੈ। ਮਿਲਣ ਵਿਚ ਨਿਰੀ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਚਲਦੀ, ਮਿਲਾਪ ਮਿਲਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭੂ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਦੀ ਇਉਂ ਜਾਚ ਸਿਖਾਈ ਹੈ :

ਗਣਤੀ ਗਣੀ ਨ ਛੂਟੈ ਕਤਹੂ ਕਾਚੀ ਦੇਹ ਇਆਣੀ॥
ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰਹੁ ਪ੍ਰਭ ਕਰਣੈਹਾਰੇ ਤੇਰੀ ਬਖਸ ਨਿਰਾਲੀ॥
ਤਿਨਾ ਦਰੀਆਵਾ ਸਿਉ ਦੋਸਤੀ ਮਨਿ ਮੁਖਿ ਸਚਾ ਨਾਉ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 146)

ਸੰਬੰਧਿਤ ਪੰਕਤੀ ਵਿਚ ਸੰਪਰਦਾਈ ਪੋਥੀਆਂ ਅਤੇ ਦਰਪਣ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਦਰੀਆਵਾਂ’ ਦੇ ਅਰਥ ‘ਸਤਿਸੰਗ’ ਅਤੇ ‘ਗੁਰਮੁਖ’ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਨਿਰਣੈ ਨੂੰ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ “ਇੱਥੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਸਤਿਸੰਗ ਜਾਂ ਗੁਰਮੁਖ ਕਰਨੇ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਭਾਵ ਚਲਦਾ ਜਲ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਸਿੰਘ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਉੱਠ ਕੇ ਬਾਹਰ ਖੂਹਾਂ ਜਾਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ’ਤੇ ਹੀ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਾਂਗ ਘਰ-ਘਰ ਨਲਕੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਲੱਗੇ ਹੋਏ। ਵੇਖੋ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਵੀ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸਾਖ ਭਰਦੇ ਹਨ:

-ਗੁਰਸਿਖ ਭਲਕੇ ਉਠ ਕਰਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਸਰੁ ਨਾਵੰਦਾ। (ਵਾਰ 40:11)
-ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਉਠਿ ਕੈ ਜਾਇ ਅੰਦਰਿ ਦਰੀਆਉ ਨਵੰਦੇ। (ਵਾਰ 6:3)
-ਕੁਰਬਾਣੀ ਤਿਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰਸਿਖਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਵੇਲੈ ਸਰਿ ਨਾਵੰਦੇ। (ਵਾਰ 12:21)

ਗੱਲ ਕੀ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਮਗਰੋਂ ਭੀ ਗੁਰਸਿਖ ਦੇ ਮਨ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਸੱਚਾ ਨਾਮ ਚਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।

ਉਲਟਿਓ ਕਮਲੁ ਬ੍ਰਹਮੁ ਬੀਚਾਰਿ॥
ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਧਾਰ ਗਗਨਿ ਦਸ ਦੁਆਰਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 153)

ਇਸ ਪੰਕਤੀ ਲਈ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਫਰੀਦਕੋਟੀ ਸਟੀਕ, ਪੰ. ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਜੋਗ ਮਤ ਨਾਲ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਕੂਲ ਨਹੀਂ। ਪਰੰਤੂ ਗਿਆਨੀ ਜੀ, ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਰਥ ਜੋ ਕਿ ਦਸਮ ਦੁਆਰ ਨੂੰ ਦਿਮਾਗ ਤੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ 'ਤੇ ਹਨ, ਨਾਲ ਵੀ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਆਪ ਦਾ ਮਤ ਹੈ ਕਿ ਦਸਮ ਦੁਆਰ ਅਤੇ ਅਨਹਦ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਗੁਰਮਤਿ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਹੈ।

ਨੇਤ੍ਰ ਪ੍ਰਗਾਸੁ ਕੀਆ ਗੁਰਦੇਵ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 200)

ਜਿੱਥੇ ਗਿਆਨੀ ਹਰਿਬੰਸ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੋੜਤਾ ਲਈ ਮਨੋਕਲਪਿਤ ਸਾਖੀਆਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਨਾ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ’ਤੇ ਖਰਾ ਉਤਰਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਨੂੰ ਤਵੱਜੋ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦਾ ਮਤ ਹੈ “ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਹਰ ਥਾਂ ’ਤੇ ਸਾਖੀ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲਿਆ ਜਾਏ। ਪਰੰਤੂ ਜਿੱਥੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪਿਛੋਕੜ ਉਪਲਬਧ ਹੋਵੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਾਖੀ ਨਾਲ ਸ਼ਬਦ ਅਰਥ ਖੋਲ ਕੇ ਸਮਝਾਉਣ ਵਿਚ ਸੌਖ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।”

ਉੱਪਰ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਸ਼ਬਦ (ਨੇਤ੍ਰ ਪ੍ਰਗਾਸੁ ਕੀਆ ਗੁਰਦੇਵ) ਲਈ ਅਰਥ ਭੇਦ ਅਤੇ ਨਿਰਣੈ ਵਿਚ ਪੰ. ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਪੰਕਤੀ ਦੇ ਅਰਥ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕੀਤੇ ਹਨ :

ਹੇ ਗੁਰਦੇਵ! ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ (ਆਤਮਕ) ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਤੂੰ (ਗਿਆਨ ਦਾ) ਚਾਨਣ ਬਖਸ਼ਿਆ ਹੈ |

ਇੱਥੇ ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਅਰਥਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕ ਨੋਟ ਵਿਚ ਇਸ ਪੰਕਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਚੇਚਕ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀ ਸਾਖੀ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ “ਜਦ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪਿਛੋਕੜ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਚੇਚਕ ਦਾ ਅਸਰ ਵੀ ਅੱਖਾਂ ’ਤੇ ਪਇਆ ਮੰਨਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਆਤਮਕ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦਾ ਚਾਨਣ ਬਖਸ਼ਿਆ ਅਰਥ ਕਰਨੇ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਹਾਂ ਸਿਧਾਂਤਕ ਪੱਖੋਂ ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਜਾਪਦੀ ਦੇ ਹੋਵੇ ਪਰ ਅਸਲੀਅਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਚੇਚਕ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਕਈ ਦਿਨ ਬੰਦ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਚਿੰਤਾ ਹੋਣੀ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚੇਚਕ ਦੇ ਹੱਟ ਜਾਣ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਨਵੀਆਂ ਨਰੋਈਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਇਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਤੂੰ ਆਪੇ ਰਸਨਾ ਆਪੇ ਬਸਨਾ ਅਵਰੁ ਨ ਦੂਜਾ ਕਹਉ ਮਾਈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 350)

ਪੰਕਤੀ ਵਿਚ ਵਰਤੇ ‘ਬਸਨਾ’ ਪਦ ਦੇ ਅਰਥ ਬਾਰੇ ਤੁਲਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਅਲੱਗ- ਅਲੱਗ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਿਰਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ:-

1. ਬਸਨਾ- ਵਾਸ਼ਨਾ ਲੈਣ ਵਾਲਾ, ਨੱਕ (ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਸ਼ੰ.ਪ੍ਰੋ.)

2. ਬਸਨਾ- ਜ਼ਿੰਦਗੀ (ਦਰਪਣ)

3. ਬਸਨਾ- ਵਾਸ਼ਨਾ (ਪੰ. ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ)

4. ਬਸਨਾ- ਵਸ ਰਿਹਾ ਹੈ (ਪ੍ਰਿਅਯਾ ਭਾਈ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਫ਼.ਸ.)

5. ਸੰਗਯਾ- ਵਿਸ਼ਯ- ਤੂੰ ਆਪ ਜ਼ਬਾਨ ਤੇ ਆਪ ਹੀ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਗ੍ਰਹਿਣ ਯੋਗ ਵਿਸ਼ਯ (ਰਸ) ਹੈਂ। (ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼)

ਨਿਰਣੈ- ਇੱਥੇ ‘ਆਪੇ ਰਸੀਆ ਆਪਿ ਰਸੁ ਆਪੇ ਰਾਵਣਹਾਰ’ (ਪੰਨਾ-23) ਵਾਲਾ ਭਾਵ ਠੀਕ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕਾਇਆ ਵੀ ਉਸ ਦੀ, ਧੁਨੀ ਵੀ ਉਸ ਦੀ, ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ। ਸੋ, ‘ਬਸਨਾ’ ਪਦ ਦੇ ਅਰਥ ‘ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ” ਕਰਨੇ ਹੀ ਠੀਕ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਰਸ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਅਰਥ ਦੀ ਵੀ ਪੂਰਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਨਿਰਾ ਨੱਕ ਅਰਥ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਅੱਖਾਂ, ਪੈਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅੰਗ ਵੀ ਲੈਣੇ ਪੈਣਗੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਰਥ ਦਾ ਇਕ ਵਧ ਜਿਹਾ ਵਿਸਥਾਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।

ਏਤੀ ਮਾਰ ਪਈ ਕਰਲਾਣੇ ਤੈਂ ਕੀ ਦਰਦੁ ਨ ਆਇਆ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 360)

ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਰਥ:-

1. ਇਤਨੀ ਮਾਰ ਪੜੀ ਔਰ ਪਠਾਨ ਰੁਦਨ ਕਰਤੇ ਭਏ (ਤੈ ਕੀ) ਤੁਝ ਕੋ ਦਰਦ ਨ ਆਉਤਾ ਰਯਾ। (ਫ. ਸ. ਪੰ. ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦਰਪਣ)

2. ਫਿਰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀਆ ਪਰ ਏਨੀ ਮਾਰ ਪਈ ਕਿ ਉਹ ਕੁਰਲਾ ਉਠੇ, ਕੀ ਤੈਨੂੰ (ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੁਰਲਾ ਉਠਣ ਤੇ) ਦਰਦ ਨਾ ਆਇਆ? ਕਈ ਦਾਨੇ ਇਹਨਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਭਾਵ ਕਰਤਾਰ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਭਰਿਆ ਉਲਾਭਾਂ ਸਮਝਦੇ ਅਤੇ ਕਈ ਬਾਬਰ ਨੂੰ। (ਸੰਪਰਦਾਈ ਪੋਥੀ)

ਨਿਰਣੈ- ਜਿਹੜੇ ਵਿਚਾਰਵਾਨ ਇਹ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਪੰਕਤੀ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਰੱਬ ਨੂੰ ਉਲਾਂਭਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਉਲਟ ਹੈ। ਭਾਣੇ ਦੇ ਮਾਲਕ ਅਤੇ ਭਾਣੇ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਕਰਤਾ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਉਲਾਂਭਾ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੇ। ਪਰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਇਉਂ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੇ ਕਰਤਾ ਪੁਰਖ ਜੀ! (ਪਠਾਣਾਂ ਨੂੰ) ਇਤਨੀ ਮਾਰ ਪਈ, ਉਹ ਕੁਰਲਾ ਉਠੇ, ਕੀ (ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ) ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ (ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੇ) ਤਰਸ ਨਹੀਂ ਆਇਆ? ਨਹੀਂ ਜ਼ਰੂਰ ਆਇਆ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਜੀਆਂ ਦੇ ਦਾਤੇ ਹੋ। ਜੇ ਗਿਲਾ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਹਾਰ ਕੇ ਨਾ ਆਖਦੇ: ‘ਆਪੇ ਜੋੜ ਵਿਛੋੜੇ ਆਪੇ ਵੇਖੁ ਤੇਰੀ ਵਡਿਆਈ” ਜੋ ਕਿ ਭਾਣੇ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਦਾ ਸੂਚਕ ਹੈ। ਸੈਦਪੁਰ ਦੀ ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋਰ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ ਆਪੇ ਕਰੇ ਕਰਾਏ ਕਰਤਾ ਕਿਸ ਨੋ ਆਖਿ ਸੁਣਾਈਐ॥ ਦੁਖੁ ਸੁਖੁ ਤੇਰੈ ਭਾਣੈ ਹੋਵੈ ਕਿਸ ਥੈ ਜਾਇ ਰੂਆਈਐ॥ ਉਲਾਂਭੇ ਵਾਲੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਗੁਰਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵਰਤੀ। ੧੪

ਜਿਸੁ ਛੂਟੈ ਤ੍ਰਿਕੁਟੀ ਤਿਸੁ ਨਿਜ ਘਰਿ ਵਾਸਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 374)

1. ਜਿਸ ਦੀ ਤ੍ਰਿਕੁਟੀ (ਰਜ, ਤਮ, ਸਤ, ਤ੍ਰੈ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਦਸ਼ਾ ਛੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਉਸ ਦਾ ਸ੍ਵੈ-ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਵਾਸਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। (ਸੰ.ਪ੍ਰੋ)

2. ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ (ਮਾਇਆ ਦੇ ਮਾਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੋਈ) ਖਿੱਝ ਮੁਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਨਿਵਾਸ (ਸਦਾ) ਪ੍ਰਭੂ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। (ਦਰਪਣ)

3. ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਵਿਚ ‘ਤ੍ਰਿਕੁਟੀ’ ਪਦ ਦੇ ਅਰਥ ਇਉਂ ਅੰਕਿਤ ਹਨ- ਸੰਗਯਾਤਿਉੜੀ: ਮੱਥੇ ਪਏ ਤਿੰਨ ਵਲ ‘ਮਾਥੈ ਤ੍ਰਿਕੁਟੀ ਦ੍ਰਿਸਟਿ ਕਰੂਰਿ (ਆਸਾ ਮ:5)

ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ‘ਗੁੰਝਲ-ਗੁਰ ਮਿਲਿ ਛੁਟਕੀ ਤ੍ਰਿਕੁਟੀ ਰੇ’ (ਦੇਵ ਮ:5)। ਨਿਰਣੈ- ‘ਤ੍ਰਿਕੁਟੀ’ ਦੇ ਅਰਥ ‘ਖਿਝ’ ਓਪਰੇ ਜਿਹੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ (ਰਜੋ, ਤਮੋ, ਸਤੋ) ਦੀ ਗੰਢ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲ ਇਹ ਅਰਥ ਪ੍ਰਮਾਣੀਕ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਸਮੂਹ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

ਚੁਕਾ ਨਿਹੋਰਾ ਸਖੀ ਸਹੇਰੀ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 384)

ਉਪਰੋਕਤ ਪੰਕਤੀ ਵਿਚ ‘ਨਿਹੋਰਾ’ ਪਦ ਲਈ ਫਸ਼, ਸੰ. ਪੋ ਅਤੇ ਦਰਪਣ ਲਈ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅਹਿਸਾਸ, ਭਰਮ ਅਤੇ ਉਲਾਹਮਾ ਪਦ ਵਰਤੇ ਗਏ ਪਰੰਤੂ ਗਿਆਨੀ ਹਰਿਬੰਸ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਤਰਲੇ ਕੱਢਣ ਨਾਲ ਹੈ, ਤਰਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਮੇਸ਼ਰ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਹੋਣ ਨਾਲ ਇਹ ਤਰਲੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਖੇਲ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਤਿਗੁਰ ਸਾਚੈ ਦੀਆ ਭੇਜਿ॥ ਚਿਰੁ ਜੀਵਨੁ ਉਪਜਿਆ ਸੰਜੋਗਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 396)

ਗਿਆਨੀ ਹਰਿਬੰਸ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦਰਪਣ ਕਰਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਲੱਗਭਗ ਸਾਰੇ ਟੀਕਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਪੰਕਤੀ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੈ, ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸਾਖੀਆਂ ’ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ। ਨਾਲ ਹੀ ਆਪਣਾ ਮਤ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰਮਾਣੀਕ ਸਾਖੀਆਂ ਨੂੰ ਅਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਕਰਨਾ ਵੀ ਗੁਰਮਤਿ ਆਸ਼ੇ ਤੋਂ ਉਲਟ ਹੈ। ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਇੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਜਾਏ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਭੇਜੇ ਜਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਸੰਤਾ ਕੀ ਹੋਇ ਦਾਸਰੀ ਏਹੁ ਅਚਾਰਾ ਸਿਖੁ ਰੀ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 400)

ਇਸ ਪੰਕਤੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਅਰਥ ਕਰਦੇ ਹਨ‘ਹੇ ਮੇਰੀ ਸੋਹਣੀ ਜਿੰਦੇ! ਤੂੰ ਸਤ-ਸੰਗੀਆਂ ਦੀ ਨਿਮਾਣੀ ਜਿਹੀ ਦਾਸੀ ਬਣੀ ਰਹੁ। ਬਸ ਇਹ ਕਰਤਬ ਸਿੱਖ।

ਨਿਰਣੈ- ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਨਿਰਣੈ ਅਨੁਸਾਰ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਆਪਣਾ ਮਤ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੰਤਾ ਕੀ’ ਦੇ ਭਾਵ ਅਰਥ (ਸਤ-ਸੰਗੀਆਂ ਦੇ) ਕਰਨੇ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਜਾਪਦੇ। ‘ਸੰਤਾ’ ਅਤੇ ‘ਸਤਸੰਗੀਆਂ’ ਤੋਂ ਭਾਵ ਸਿਖਿਆਰਥੀਆਂ, ਸੰਤਾਂ ਤੇ ਮੇਲੀਆਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਸੰਤਾਂ ਦਾ ਭਾਵ ਕਿਸੇ ਇਕ ਆਦਰਯੋਗ ਵਿਅਕਤੀ ਤੋਂ ਹੈ ਜੋ ਗੁਰੂ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਕਰਕੇ ਉਤਮ ਕਰਣੀ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ। ‘ਸੰਤ’ ਪਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਭੀ ਕਰਾਉਂਦੀ ਹੈ। ‘ਸੰਤ’ ਸ਼ਬਦ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਜਣੀ ਖਣੀ ਲਈ ਇਸ ਸੰਤ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨਾ ਉੱਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ‘ਸੁਣਿ ਸੁੰਦਰਿ’ ਸਾਧੂ ਬਚਨ ਉਧਾਰੀ ਵਾਲਾ ਪਵਿੱਤਰ ਵਾਕ ਵੀ ਸੁਚੱਜੀ ਜੀਵਨ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਸਿਖਿਆਦਾਇਕ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਦਾਰਚਿਤ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਕਈ ਸ਼ਬਦ ਅੰਕਿਤ ਹੋਵੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਉਸਦੇ ਅਰਥ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

ਮਨੁ ਸਗਲ ਸਿਆਨਪ ਰਹੀ॥
ਕਰਨ ਕਰਾਵਨਹਾਰ ਸੁਆਮੀ ਨਾਨਕ ਓਟ ਗਹੀ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 529)

ਗਿਆਨੀ ਹਰਿਬੰਸ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਮਤ ਹੈ ਕਿ ਅਗਰ ਪੰਕਤੀ ਦੇ ਅਰਥ ਸਿੱਧੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋਣ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਅਰਥ ਟੇਢੇ-ਮੇਢੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਨਾਲ ਆਮ ਪਾਠਕ ਉਲਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਪਰੋਕਤ ਪੰਕਤੀ ਬਾਰੇ ਸੰਪਰਦਾਈ ਪੋਥੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਅਰਥ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ “ਕਿਤੇ ਸਿੱਧੇ ਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਅਰਥ ਕਿ (ਮੇਰੇ) ਮਨ ਦੀ ਸਾਰੀ ਸਿਆਣਪ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ (ਭਾਵ ਸਭ ਚਤੁਰਾਈ ਮੁਕ ਗਈ ਹੈ। ਨਾਨਕ ਗੁਰੂ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੋ ਹਰੇਕ ਕੰਮ ਕਰਣ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਮਾਲਕ ਹੈ (ਮੇਰੇ ਮਨ ਨੇ) ਉਸ ਦੀ ਓਟ ਫੜ ਲਈ ਹੈ।”

ਏਹ ਮੁਦਾਵਣੀ ਕਿਉ ਵਿਚਹੁ ਕਢੀਐ ਸਦਾ ਰਖੀਐ ਉਰਿ ਧਾਰਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 645)

ਇਸ ਪੰਕਤੀ ਵਿਚ ਵਰਤੇ ਗਏ ਪਦ ‘ਮੁਦਾਵਣੀ’ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਹਰਿਬੰਸ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਬੜੀ ਡੂੰਘੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਾਲ ਇਸ ਪਦ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਤੁਲਨਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਅਰਥ ਭੇਦਾਂ ਦੌਰਾਨ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਫਰੀਦਕੋਟੀ ਸਟੀਕ, ਸ਼ਬਦਾਰਥ, ਦਰਪਣ ਅਤੇ ਸੰਪਰਦਾਈ ਸਟੀਕ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ‘ਮੁਦਾਵਣੀ' ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਕੋਸ਼ (ਖਾਲਸਾ ਟ੍ਰੈਕਟ ਸੁਸਾਇਟੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ), ਗੁਰ ਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਕਰ, ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਲਗ-ਮਾਤਰਾਂ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਵਿਚਲੇ ਅਰਥਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਮੁਦਾਵਣੀ’ ਅਤੇ ‘ਮੁੰਦਾਵਣੀ’ ਪਦ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਲਗਾਂਮਾਤਰੀ ਨੇਮ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਮੰਨ ਤੇ ਮਨ, ਧਨਿ ਤੇ ਧੰਨਿ, ਗੋਬਿਦ ਤੇ ਗੋਬਿੰਦ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਟਿੱਪੀ ਲੱਗਣ ਨਾਲ ਕੋਈ ਬਦਲਾਵ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ‘ਬੁਝਾਰਤ' ਅਰਥ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰੋੜਤਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਨੂੰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਨਾਮ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਜਾਂ ਬੁੱਝਣਾ ਵੀ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤ ਹੈ।

ਕਹੁ ਕਬੀਰ ਜਨ ਭਏ ਖਾਲਸੇ ਪ੍ਰੇਮ ਭਗਤਿ ਜਿਹ ਜਾਨੀ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 655)

ਇਸ ਪੰਕਤੀ ਵਿਚ ਆਏ ਪਦ ‘ਖਾਲਸੇ’ ਬਾਰੇ ਇਹ ਮਤਭੇਦ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ‘ਖਾਲਸੇ” ਪਦ ਅਸਲ ਵਿਚ ‘ਖਾਲਾਸੇ’ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਗਿ. ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਭਗਤ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਦਿੱਤਾ ਨੋਟ ਕਿ “ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੋਂ ਉਤਾਰਾ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ‘ਖਾਲਾਸੇ’ ਦੀ ਜਗਾ ਖੁਲਾਸੇ ਪਦ ਦਾ ਉਤਾਰਾ ਕਰਵਾਇਆ” ਪਰੰਤੂ ਗਿਆਨੀ ਹਰਿਬੰਸ ਸਿੰਘ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਭੁਲੇਖਾ-ਪਾਊ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਰਤਾਰ ਪੁਰ ਵਾਲੇ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਵੀ ਅਸਲ ਪਾਠ ‘ਖਾਲਸੇ’ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਕੋਈ ਬਾਣੀ ਨਹੀਂ ਬਦਲੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ‘ਖਾਲਸਾ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਮੌਜੂਦ ਸੀ।

ਮਾਧੋ ਕੈਸੀ ਬਨੈ ਤੁਮ ਸੰਗੇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 656)

ਉਪਰੋਕਤ ਪੰਕਤੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ‘ਸੰਗੇ’ ਪਦ ਦੇ ਅਰਥ ‘ਸੰਗਣ’, ‘ਸ਼ਰਮ’ ਕਰਨ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਅਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਸਦੇ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਪੰਕਤੀ ‘ਪੇਖਤ ਸੁਨਤ ਸਦਾ ਹੈ ਸੰਗੇ’ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ‘ਨਾਲ’ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਆਵਨਿ ਅਠਤਰੈ ਜਾਨਿ ਸਤਾਨਵੈ ਹੋਰੁ ਭੀ ਉਠਸੀ ਮਰਦ ਕਾ ਚੇਲਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 723)

ਉਪਰੋਕਤ ਪੰਕਤੀ ਬਾਰੇ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਇਹ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਰਦ ਕਾ ਚੇਲਾ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸ. ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜਾਂ ਸ਼ੇਰਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ ਨਾਲ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਕੁਝ ਇਕ ਇਸ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨਾਲ ਵੀ ਜੋੜਦੇ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੇ ਖਿਆਲ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਪੰਕਤੀ ਦਾ ਅਸਲ ਸੰਬੰਧ ‘ਸ਼ੇਰਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ’ ਨਾਲ ਹੀ ਜੁੜਦਾ ਹੈ।

ਗਿਆਨੀ ਹਰਿਬੰਸ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਆਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਦੋਹਾਂ ਨਾਲ ਹੈ, ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣਾ ਮਤ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਅਰਥ ਵਿਆਖਿਆ ਦੌਰਾਨ ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਾਠਕਾਂ ਅੱਗੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਜਾਂ ਪੂਰਤੀ ਕਰਕੇ ਸਹੀ ਵਰਤੋਂ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਉਸਤਤਿ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਬਦ ‘ਹਰਿ ਜਪੇ ਹਰਿ ਮੰਦਰੁ ਸਾਜਿਆ ਸੰਤ ਭਗਤ ਗੁਣ ਗਾਵਹਿ ਰਾਮ' ਬਾਰੇ ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਕੀਤੇ ਅਰਥ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ‘ਮੰਦਰੁ` ਦਾ ਅਰਥ ‘ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ' ਕੀਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਰਥੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਅਤੇ ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਚਲਣਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।