ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਸਿਰਤਾਜ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਪੁੰਜ ਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਗੁਰਤਾ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਜੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਅਪ੍ਰੈਲ, 1563 ਈ: ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ‘ਬੰਸਾਵਲੀ ਨਾਮਾ ਦਸਾਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀਆਂ ਕਾ’ ਅਨੁਸਾਰ ਇਕ ਦਿਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ-ਅਸਥਾਨ ਦੇ ਚੌਬਾਰੇ ਵਿਚ ਰੱਖੇ ਪਲੰਘ ‘ਪਰ ਅੰਤਰ ਧਿਆਨ ਬੈਠੇ ਸਨ ਜਦੋਂ ਸਾਥੀਆਂ ਸੰਗ ਖੇਡਦੇ ਬਾਲ-ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਗੇਂਦ ਉਧਰ ਆ ਡਿੱਗੀ। ਬਾਲਾ- ਪ੍ਰੀਤਮ ਵੱਲੋਂ ਗੇਂਦ ਕੱਢ ਲਿਆਉਂਦਿਆਂ ਪਲੰਘ ਹਿੱਲਿਆ ਤੇ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਈ। ਨਾਨਾ ਗੁਰਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਏ ‘ਬਡਾ ਪੁਰਖ ਹੈ ਭਾਰੀ’ ਦਾ ਅਟੱਲਾਧਾ ਬਚਨ ਉਚਾਰਿਆ। ‘ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ’ ਵਿਚ ‘ਦੋਹਿਤਾ ਬਾਣੀ ਦਾ ਬੋਹਿਥਾ’ ਦੇ ਵਰਦਾਨ ਵਾਲੀ ਸਾਖੀ ਲਿਖੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ 1 ਸਤੰਬਰ, 1581 ਈ: ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ:

ਕਾਟੇ ਸੁ ਪਾਪ ਤਿਨ ਨਰਹੁ ਕੇ ਗੁਰੁ ਰਾਮਦਾਸੁ ਜਿਨ ਪਾਇਯਉ॥
ਛਤ੍ਰੁ ਸਿੰਘਾਸਨੁ ਪਿਰਥਮੀ ਗੁਰ ਅਰਜੁਨ ਕਉ ਦੇ ਆਇਅਉ॥ (ਪੰਨਾ 1409)

ਭੱਟ-ਬਾਣੀਕਾਰ ਕਲ੍ਹਸਹਾਰ ਜੀ ਨੇ ਇਕ ਸਵਈਏ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ‘ਭਗਤ’ ਸੰਗਿਆ ਨਾਲ ਉਪਮਾ ਕੀਤੀ ਹੈ:

ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਅੰਗਦ ਅਮਰ ਲਾਗਿ ਉਤਮ ਪਦੁ ਪਾਯਉ॥
ਗੁਰੁ ਅਰਜੁਨੁ ਘਰਿ ਗੁਰ ਰਾਮਦਾਸ ਭਗਤ ਉਤਰਿ ਆਯਉ॥ (ਪੰਨਾ 1407)

ਭਾਵ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਗ੍ਰਿਹ ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ‘ਭਗਤ’ ਦਾ ਆਗਮਨ ਹੋਇਆ। ਕੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਭਗਤ ਸਨ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੂਰਵ-ਵਰਤੀ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਜਾਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਇਸ਼ਟ ਦੇਵ ਦੇ ਭਗਤ ਸਨ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਸ ਦੀ ਤੇ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਭਗਤੀ ਕੀਤੀ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਸਾਧਨਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਜਾਂ ਅਮਲ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸੀ? . . . ਸੋਚਣਾ-ਸਮਝਣਾ ਸਾਡੇ ਲਈ ਗੁਰਮਤਿ ਭਗਤੀ-ਮਾਰਗ ਪਰ ਚੱਲਣ ਵਿਚ ਸਹਾਈ ਚਾਨਣ-ਮੁਨਾਰਾ ਹੋਵੇਗਾ।

ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੀ ‘ਭਜ’ ਧਾਤੂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਸ਼ਬਦ ਭਗਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ-- ਭਜਨ ਕਰਨਾ। ਭਜਨ, ਆਰਾਧਨਾ, ਉਪਾਸ਼ਨਾ, ਸੇਵਣਾ, ਸੁਣਨਾ, ਮੰਨਣਾ, ਗਾਵਣਾ, ਸ਼ਰਧਾ, ਪੇ੍ਰਮ, ਪ੍ਰੀਤੀ ਆਦਿ ਸਮ-ਅਰਥੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ‘ਭਗਤੀ’ ਦੀ ਅੰਤਰੀਵ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਦੀ ਸਹੀ-ਸਹੀ ਸਮਝ ਬੂਝ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਵਿਚ ਅਸਮਰਥ ਵੇਖੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਭਗਤੀ ਦੀ ਤਾਤ੍ਵਿਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤਕ ਅੱਪੜਨ ਲਈ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਭਗਤੀ ਸਾਧਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ-ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਪੱਧਤੀਆਂ, ਅਨੁਭਵਾਂ, ਸਫਲਤਾਵਾਂ, ਵਿਫਲਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪਰਿਣਾਮਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਸਹਾਇਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਮਾਨਵ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਨੇ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਰਮਣੀਕਤਾ ਨੂੰ ਤੱਕਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਗੀਤਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰਕਿਰਤਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਲਪਨਾ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਸਤਤ ਵਿਚ ਗੀਤ ਰਚੇ ਅਤੇ ਗਾਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਮੰਤਰ ਆਖਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਨਾਲ ਦੇਵ- ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਅੰਨ, ਧਨ, ਸੁਖ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਵੈਭਵ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਤਸੱਵਰ ਨਿੱਜੀ ਅਤੇ ਕਬੀਲੇ, ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਭਲਾ ਮੰਗਦਾ ਸੀ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤਕ ਅਜਿਹੀ ਮੌਖਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਲਿਪੀ-ਬੱਧ ਹੋ ਕੇ ‘ਵੇਦਾਂ’ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਤਨ ਗਿਆਨਵਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਚਿੰਤਨ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਤਕ ਅਪੜਾਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਯੱਗਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਰਮ-ਕਾਂਡੀ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਅਤੇ ਉਪਾਸ਼ਨਾ ਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਸ਼ਿਕਸ਼ਾ, ਕਲਪ, ਵਿਆਕਰਣ, ਨਿਰੁਕਤ, ਛੰਦ ਅਤੇ ਜੋਤਿਸ਼ ਨਾਂਵਾਂ ਵਾਲੇ ਛੇ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੈਦਿਕ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਅਤਿ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਧੀਵਤ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਮਗਰੋਂ ਹੀ ਕਰਮ, ਉਪਾਸਨਾ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦੁਆਰਾ ਵੇਦ-ਪਾਠੀ ਦਾ ਚਿੱਤ ਨਿਰਮਲ ਹੋਵੇਗਾ। ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਚੱਲ ਪਿਆ ਸੀ ਕਿ ਵੇਦ ਕਰਮ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਨ ਜਾ ਗਿਆਨ-ਪ੍ਰਧਾਨ। ਜੈਮਿਨੀ ਨੇ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਕਰਮ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਨ ਕੇ ‘ਪੂਰਵ-ਮੀਮਾਂਸਾ’ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਦਰਾਯਣ ਨੇ ਗਿਆਨ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਿੱਧ ਕਰਕੇ ਉੱਤਰ ਮੀਸਾਂਸਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਚੌਹਾਂ ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜ ਉੱਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ‘ਆਸਾ ਕੀ ਵਾਰ’ ਵਿਚ ਇੰਝ ਨਿਰਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ:

ਸਾਮ ਕਹੈ ਸੇਤੰਬਰੁ ਸੁਆਮੀ ਸਚ ਮਹਿ ਆਛੈ ਸਾਚਿ ਰਹੇ॥
ਸਭੁ ਕੋ ਸਚਿ ਸਮਾਵੈ॥ ਰਿਗੁ ਕਹੈ ਰਹਿਆ ਭਰਪੂਰਿ॥
ਰਾਮ ਨਾਮੁ ਦੇਵਾ ਮਹਿ ਸੂਰੁ॥ ਨਾਇ ਲਇਐ ਪਰਾਛਤ ਜਾਹਿ॥
ਨਾਨਕ ਤਉ ਮੋਖੰਤਰੁ ਪਾਹਿ॥ (ਪੰਨਾ 470)

ਉਕਤ ਸਲੋਕ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਇਕ ਵੱਖਰਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਰਸਰੀ ਨਿਗਾਹ ਮਾਰਦਿਆਂ ਹੀ ਸਾਫ ਹੋ ਆਂਵਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਂ ਗੁਜ਼ਰਦਿਆਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਮਲ ਵਿਚ ਛਲ-ਕਪਟ, ਜ਼ੋਰ-ਜਬਰ, ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ, ਜਾਦੂ-ਟੂਣੇ ਤੇ ਕੂੜ-ਕੁਸੱਤ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਵੈਦਿਕ ਭਗਤੀ ਵਾਲੇ ਯੱਗ, ਹਵਨ ਅਤੇ ਮੰਤਰਾਂ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਮਾਤਰ ਹੋ ਕੇ ਸਾਧਨ-ਰੂਪ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਭਗਤ ਦਾ ਧੇਅ (ਠੳਰਗੲਟ) ਸਵਰਗ ਬਣ ਗਿਆ। ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਵਿਧੀ-ਪੂਰਵਕ ਯੱਗ ਦੀ ਸੰਪੰਨਤਾ ਇਸ਼ਟ- ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਦੁਆਰਾ ‘ਭਗਤ’ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਸੁਖ-ਸੰਪਦਾ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਉਪਾਉ ਮੰਨ ਲਈ ਗਈ ਸੀ।

ਭਗਤੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਪੁਰਾਣਾਂ, ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਤੇ ਭਗਵਤ ਗੀਤਾ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ। ਲੌਕਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਪੁਰਾਣ-ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੇ ਸ਼ਰਣਾਗਤ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਸਥਾਈ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿਚਲੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਦਾ ਚਿਰ- ਸਥਾਈ ਪ੍ਰਭਾਵ, ਭਾਰਤੀ ਜਨ-ਜੀਵਨ ਪਰ ਅੱਜ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵੈਸ਼ਨਵ ਪੁਰਾਣਕਾਰਾਂ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਅਤੇ ਗੂੜ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਮੋੜ ਕੇ ਨਿਰੋਲ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮਾ-ਭਗਤੀ ਵੱਲ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਵਧਾ- ਭਗਤੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਵਕ ਹੋਈ ਹੈ। ਭਗਤੀ ਦੇ ਨੌ ਅੰਗ ਇਹ ਹਨ: ਸ੍ਰਵਣ, ਕੀਰਤਨ, ਸਮਰਣ, ਪਾਦ ਸੇਵਨ, ਪੂਜਾ-ਅਰਚਾ, ਵੰਦਨ, ਦਾਸਯ, ਸਖਯ ਅਤੇ ਆਤਮ ਨਿਵੇਦਨ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਗੁਰਮਤਿ-ਭਗਤੀ ਵਿਚ ਗਿਆਨ ਦੀ ਮਹੱਤਵ ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮੁ-ਪਰਮੇਸਰ ਵਿਚ ਪੂਰਨ ਆਸਥਾ, ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ਰਣਾਗਤਿ ਤੇ ਸਮਰਪਣ ਅਤੇ ਉਕਤ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਦਇਆਲਤਾ ਤੇ ਕ੍ਰਿਪਾਲਤਾ ਪਰ ਆਸ਼੍ਰਿਤ ਹੋਣਾ ਅਵੱਸ਼ਕ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਗੁਰਮਤਿ-ਭਗਤੀ ਵਿਚ ‘ਭਗਤ’ ਦੀ ਨਿਮਰਤਾ, ਨਿਰਮਲਤਾ, ਨਿਰਛਲਤਾ, ਨਿਸ਼ਕਾਮਤਾ ਅਤੇ ਪੇ੍ਮ- ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਕਿਉਂਕਿ ਮੱਧਕਾਲ ਤਕ ਅੱਪੜਦਿਆਂ-ਅੱਪੜਦਿਆਂ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ‘ਭਗਤੀ’ ਕੇਵਲ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨਾਂ ਤੇ ਕਰਮ-ਕਾਂਡੀ ਮਾਇਆ-ਜਾਲ ਬਣ ਕੇ ਮੁੱਠੀ ਭਰ ਉੱਚ- ਵਰਗੀ ਘੱਟ-ਗਿਣਤੀ ਹੱਥੋਂ ਆਪਣਾ ਮੂਲਕ ਮਾਨਵ-ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਮੰਤਵ ਭੁਲਾ ਕੇ, ਭੋਲੀ ਭਾਲੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਬਹੁ- ਗਿਣਤੀ ਲੋਕਾਈ ਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੋ ਨਿੱਬੜੀ ਸੀ, ਜੰਤਰਾਂ-ਮੰਤਰਾਂ-ਤੰਤਰਾਂ ਦਾ ਵਹਿਮ ਸਹਿਮ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਭੈਭੀਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਊਚ-ਨੀਚ, ਛੂਆ-ਛੂਤ ਅਤੇ ਸੁੱਚ-ਭਿੱਟ ਦੇ ਪਰਛਾਵਿਆਂ ਨੇ ਚਹੁੰ-ਤਰਫੀ ਹਨੇ੍ਹੇਰਾ ਖਿਲਾਰਿਆ ਪਿਆ ਸੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਗੁਰਮਤਿ ਭਗਤੀ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਮਹਾਂ-ਵਿਸਫੋਟਕ ਬੁਲੰਦ ਅਵਾਜ਼ ਬਣ ਗਿਆ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਅਤਿ ਕਠਿਨ ਤੇ ਬਿਖੜੇ ਪੈਂਡਿਆਂ ਦੀਆਂ ਔਕੜਾਂ ਨੂੰ ਝਾਗਦਿਆਂ, ਬਹੁ-ਭਾਂਤਿਕ ਮੱਤ-ਮਤਾਂਤਰਾਂ ਦੇ ਧਰਮ-ਅਵਲੰਬੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਰਚਾਏ, ਗੋਸ਼ਟਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਤਰਕ-ਵਿਤਰਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮਨੁੱਖ ਮਾਤਰ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸੁੱਖ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਲੋਕ-ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਉਭਾਰਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਪਰੀਤ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਸਾਹਵੇਂ ਸਮਝੌਤਾਵਾਦੀ ਰੁਖ਼ ਨਹੀਂ ਅਪਣਾਇਆ, ਬਲਕਿ ਜਨ-ਸਾਧਾਰਨ ਨੂੰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜ਼ੋਰ-ਜ਼ੁਲਮ, ਧਾਰਮਿਕ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਉੱਠ ਖਲੋਵਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ, ਅਣਖ ਤੇ ਸਵੈਮਾਣ ਦੀ ਖਾਤਿਰ ਸੰਘਰਸ਼ੀਲ ਅਗਵਾਈ ਨੂੰ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਆਧਾਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਏ ਇਸ ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ, ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਗੁਰੂ-ਪਾਤਸ਼ਾਹੀਆਂ ਨੇ, ਬਹੁ-ਪੜਾਵੀ ਪਾਸਾਰ-ਪ੍ਰਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਹੋਰ ਬਲਵਾਨ ਤੇ ਫੈਸਲਾਕੁੰਨ ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਵੱਲ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਰੱਖਿਆ। ਗੁਰੂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਦੂਰ- ਦੁਰੇਡੇ ਦੇਸ਼ਾਂ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਤਕ ਫੈਲ ਤੇ ਪ੍ਰਫੁਲਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਕਾਰਜ-ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ‘ਗੁਰਮਤਿ ਭਗਤੀ’ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼-ਉਘੜਵੀਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸਗਤ-ਪ੍ਰਪੱਕਤਾ ਅਤੇ ਤੇਜੱਸਵਤਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਨਜ਼ਰ ਆਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ। ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚਲੇ ਅਖੌਤੀ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਬਿਰਾਦਰੀਆਂ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਰਾਜਪੂਤ, ਵਪਾਰੀ, ਹਟਵਾਣੀਏ, ਜ਼ਿੰਮੀਦਾਰ, ਕਿਸਾਨ, ਚੌਧਰੀ, ਚਮਿਆਰ, ਤਰਖਾਣ, ਲੁਹਾਰ, ਛੀਂਬੇ, ਝੂਰ, ਨਾਈ, ਧੋਬੀ, ਦਰਜੀ ਜਾਂ ਚੰਡਾਲ, ਦੇਵੀ-ਪੂਜਕ ਜਾਂ ਸਖੀ ਸਰਵਰੀਏ, ਗੱਲ ਕੀ ਸਾਰੇ ਉੱਚੇ-ਨੀਵੇਂ ਲਲਿਤ- ਦਲਿਤ ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਮਾਨ ਤੇ ਹੋਰ ਵਰਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਆਮ ਲੋਕ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਗੁਰਮਤਿ ਭਗਤੀ ਵੱਲ ਤੀਬਰਤਾ ਨਾਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਿਆਂ ਸਿੱਖੀ ਧਾਰਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਕਾਬਲ, ਕੰਧਾਰ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਦੂਰ- ਦਰਾਜ਼ ਦੇਸ਼ਾਂ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਤਕ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਇੰਨੀ ਵੱਧ ਫੁੱਲ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ‘ਦਬਿਸਤਾਨ-ਏ-ਮਜ਼ਾਹਿਬ’ ਦੇ ਕਰਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ ਵਿਚ ਕੋਈ ਐਸਾ ਸ਼ਹਿਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ-ਵਸੋਂ ਨਾ ਹੋਵੇ।

ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਭਗਤੀ ਦਾ ਸੰਪੂਰਨ ਰੂਪਾਂਤਰਨ ਹੋ ਗਿਆ! ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਸੰਕਲਿਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੰ੍ਰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਹਮ-ਖਿਆਲੀ ਮੱਤ- ਮਤਾਂਤਰਾਂ, ਵਰਨਾਂ-ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਭਗਤ-ਬਾਣੀਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਯੋਗ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਭੂ-ਖੰਡ ਦੇ ਧਰਮ, ਦਰਸ਼ਨ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ, ਸਮਾਜ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਨਵੀਆਂ-ਨਿਰੋਈਆਂ ਵਿਲੱਖਣ ਤੇ ਵਿਸਮਾਦੀ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਮੋੜਾ ਦਿੱਤਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਲਿਤਾੜੇ-ਪਿਛਾੜੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਾਲੀ ਹਾਲਤ ਸੁਧਾਰਨ ਲਈ ਦਸਤਕਾਰੀ ਤੇ ਵਪਾਰਕ ਉੱਨਤੀ ਲਈ ਸਾਂਝੇ ਉਪਰਾਲੇ ਕੀਤੇ, ਕੱਟੜੇ ਤੇ ਬਜ਼ਾਰ ਬਣਵਾਏ, ਆਯਾਤ-ਨਿਰਯਾਤ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਕਸਬੇ- ਨਗਰ ਵਸਾਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਸਰਵਪੱਖੀ ਉੱਨਤੀ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸਰਵ- ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਕਰਤੱਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ-ਭਗਤੀ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਬਣਾਉਂਦਿਆਂ “ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਪਰਉਪਕਾਰ ਉਮਾਹਾ” ਦਾ ਨੀਤੀ ਘੋਸ਼ ਕੀਤਾ। “ਏਕੁ ਪਿਤਾ ਏਕਸ ਕੇ ਹਮ ਬਾਰਿਕ” ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖਤਾ ਵਿਚ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ, ਸੁਹਿਰਦਤਾ ਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਬਣਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦ੍ਰਿੜਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਗੁਰਮਤਿ-ਭਗਤੀ ਜਾਂ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਦਾ ਮੰਤਵ ਦੋਵੇਂ ਮੁੱਖ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਆਈਆਂ, ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿਚ ਪਰਸਪਰ ਪਿਆਰ, ਸਤਿਕਾਰ, ਸਹਿਚਾਰ, ਸਦਭਾਵਨਾ ਤੇ ਨਿਆਂ-ਜਨਕ ਸਨਮਾਨਪੂਰਣ ਸਹਿਹੋਂਦ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨੀ ਸੀ ਜੋ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼-ਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ, ਮਨੁੱਖੀ ਮੂਲ਼ਕ-ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਲਈ, ਰਾਜਸੀ ਸਥਿਰਤਾ ਲਈ, ਕੌਮੀ ਆਬਰੂ, ਅਣਖ ਵੈਭਵ ਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਲਈ ਮੁੱਢਲੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਭਗਤੀ-ਮਾਰਗ ਵੱਲੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ- ਵਰਤਾਰੇ ਰਾਹੀਂ ਨਿਸ਼ਚੇ-ਪੂਰਵਕ ਸਮੁੱਚੇ ਜਨ-ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਆਪਸੀ-ਮਿਲਵਰਤਨ ਵਧਿਆ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਾਬਰ, ਹਿਮਾਯੂੰ ਤੇ ਅਕਬਰ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ-ਕਾਲ ਵਿਚ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਉਦਾਰੀਕਰਨ ਸੰਭਵ ਹੋਇਆ।

ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਭੱਟ ਕਲ੍ਹਸਹਾਰ ਜੀ ਵੇਦਾਂ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਤੇ ਸਿਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਪਰ ਆਧਾਰਿਤ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਭਗਤੀ ਦੀਆਂ ਵਿਿਭੰਨਤਾਵਾਂ ਦੇ ਪਰਿਣਾਮਾਂ ਵਜੋਂ ਉਸਰੇ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਖੰਡਿਤ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਊਣਤਾਈਆਂ, ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਤੇ ਦੁਰਬਲਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਭਲੀ ਪਰਕਾਰ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾਤੁਰ ਹੋਏ ਨਿਰਾਸ਼ਾਜਨਕ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਤੋਂ ਨਿਜਾਤ ਪਾਉਣ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ-ਵਸੀਲਿਆਂ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿਚ ਕਈ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਭਟਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ-ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਸੰਗਤਾਂ-ਪੰਗਤਾਂ ਦੀ ਬਰਾਬਰਤਾ, ਸਨਮਾਨਤਾ ਤੇ ਪਰਸਪਰ ਪੇ੍ਰਮ-ਮਈ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਅੱਖੀਂ ਡਿੱਠੀ ਅਤੇ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਵੱਲੋਂ “ਖਤ੍ਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੂਦ ਵੈਸ ਉਪਦੇਸੁ ਚਹੁ ਵਰਨਾ ਕਉ ਸਾਝਾ” ਆਪਣੇ ਕੰਨੀਂ ਸੁਣਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਪਾਟ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਕਾਇਆ ਕਲਪ ਹੁੰਦੀ ਤੱਕੀ, ਭਗਤੀ ਦੇ ਅੰਗ-ਸੰਗ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਜਾਗਰਣ, ਆਤਮ- ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਸੈ੍ਵਮਾਣ ਤੇ ਆਤਮ-ਨਿਰਭਰਤਾ ਸਿਰਜ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਆਤਮਾ-ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਲਿਵ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਵਿੱਚੋਂ ਉਗਮਿਆ ਬ੍ਰਹਮਗਿਆਨ ਨਿੱਜ ਦੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣੀ-ਮਾਤਰ ਪ੍ਰਤੀ ‘ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ’ ਵਾਸਤੇ ਚਾਉ ਉਮਾਹੁ ਜਗਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ-ਉਪਦੇਸ਼ ਸਦਕਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੰਤਰ-ਆਤਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਗਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਧਰਮ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਦੇ ਅਸਲ ਮੂਲਕ ਸੰਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦਾ ਮਤਲਬ, ਆਪੂੰ ਨਿਰਭਉ-ਨਿਰਵੈਰ ਹੋ ਕੇ ਪੂਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ-ਜ਼ੁਲਮ ਢਾਹੁੰਦੇ ਜਰਵਾਣਿਆਂ ਤੋਂ ਭੈ-ਮੁਕਤ ਕਰਦਿਆਂ ਪਰਮੇਸ਼ਰੀ ਰਾਜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਉਪਰਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਜੁੱਟ ਜਾਣ ਦੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਈ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਅਮਲ ਨੂੰ ਨਿਰੰਤਰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ, ‘ਧਰਮ ਧੁਜਾ’ ਜਾਂ ਝੰਡਾ-ਬਰਦਾਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਹਿਚਾਣ ਲਿਆ। ਭੱਟ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਐਨ ਨੇੜੇ, ਚਰਨ-ਸ਼ਰਨ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਤਤ ਜਗਿਆਸਾ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਸਰੂਪ, ਜੀਵ ਜਗਤ ਅਤੇ ਮੋਕਸ਼ ਦੇ ਭੇਦਾਂ ਸਬੰਧੀ ਬਿਬੇਕ-ਬੁਧਿ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਮਗਰੋਂ ਗਵਾਹੀਨਾਮਾ ਲਿਿਖਆ:

ਜੈ ਜੈ ਕਾਰੁ ਜਾਸੁ ਜਗ ਅੰਦਰਿ ਮੰਦਰਿ ਭਾਗੁ ਜੁਗਤਿ ਸਿਵ ਰਹਤਾ॥
ਗੁਰੁ ਪੂਰਾ ਪਾਯਉ ਬਡ ਭਾਗੀ ਲਿਵ ਲਾਗੀ ਮੇਦਨਿ ਭਰੁ ਸਹਤਾ॥
ਭਯ ਭੰਜਨੁ ਪਰ ਪੀਰ ਨਿਵਾਰਨੁ ਕਲ´ ਸਹਾਰੁ ਤੋਹਿ ਜਸੁ ਬਕਤਾ॥

ਕੁਲਿ ਸੋਢੀ ਗੁਰ ਰਾਮਦਾਸ ਤਨੁ ਧਰਮ ਧੁਜਾ ਅਰਜੁਨੁ ਹਰਿ ਭਗਤਾ॥6॥ (ਪੰਨਾ 1407)

ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ-ਪਰਮੇਸ਼ਰੀ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਹੀ ਪਰਮ-ਪਿਤਾ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੀ ‘ਭਗਤੀ’ ਹੈ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਤਵ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਦੇ ਬਹੁ-ਪਰਤੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਿਛੋਕੜਲੀ ਪੌਰਾਣਿਕ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਸਵਈਆਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੈ:

ਭਗਤਿ ਜੋਗ ਕੌ ਜੈਤਵਾਰੁ ਹਰਿ ਜਨਕੁ ਉਪਾਯਉ॥
ਸਬਦੁ ਗੁਰੂ ਪਰਕਾਸਿਓ ਹਰਿ ਰਸਨ ਬਸਾਯਉ॥
ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਅੰਗਦ ਅਮਰ ਲਾਗਿ ਉਤਮ ਪਦੁ ਪਾਯਉ॥
ਗੁਰੁ ਅਰਜੁਨੁ ਘਰਿ ਗੁਰ ਰਾਮਦਾਸ ਭਗਤ ਉਤਰਿ ਆਯਉ॥ (ਪੰਨਾ 1407)

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਗੁਰੂ “ਅਪਰੰਪਰ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮੁ ਪਰਮੇਸਰੁ” ਸੀ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਭਗਤੀ-ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਪਰਵਰਤੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਇਸ਼ਟ-ਦੇਵ ਵੀ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ-ਪਰਮੇਸਰ ਹੈ। ਭੱਟ ਬਾਣੀਕਾਰ ‘ਗੁਰਮਤਿ-ਭਗਤੀ’ ਦੇ ਇਸ ਮੁੱਢਲੇ ਸਿਧਾਂਤ ਤੋਂ ਭਲੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦਿਆਂ, ਉਹ ਵੀ ‘ਪਾਰਬ੍ਰਹਮੁ’ ਦੇ ਉਪਾਸਕ ਬਣੇ ਜਿਵੇਂ ਦੂਸਰੇ ਭਗਤ-ਬਾਣੀਕਾਰ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਪੱਧਤੀਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਨਿਰਗੁਣ- ਨਿਰੰਕਾਰ ਵੱਲ ਮੁੜੇ ਸਨ। ਭੱਟ ਬਾਣੀਕਾਰਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਤਵ ਅਤੇ ਕਾਰਜਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਭਗਤੀ ਦੇ ਮੂਲਕ ਤੱਤਵਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਦਾ ਸਿਖਰ ਅਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰੀ ਸਕਰੀਅਤਾ ਦੇ ਸਾਖਿਆਤਕਾਰ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਠਿਨ ਪ੍ਰਕਾਰਜ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਖਾਤਿਰ ਢੁਕਵਾਂ/ਸ਼ਕਤੀਵਾਨ ਰੋਲ ਮਾਡਲ, ਰਾਹ-ਦਿਸੇਰਾ, ਜਥੇਦਾਰ ਜਾਂ ਸੁਯੋਗ ਅਧਿਕਾਰ-ਸੰਪਨ ਆਗੂ ਪ੍ਰਤਿ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਪ੍ਰਤਿਬੱਧਤਾ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸਹਾਇਕ ਹੋਣਾ ਇਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਤੇ ਵਿਵਹਾਰਿਕ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਭੱਟ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਗੁਰੂ-ਉਪਮਾ ਰਾਹੀਂ ਬਾਖੂਬੀ ਉਘਾੜਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ “ਗੁਰ ਮਹਿ ਆਪੁ ਸਮੋਇ ਸਬਦੁ ਵਰਤਾਇਆ” ਵਾਲੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰੀ ਗੁਰੂ-ਤੱਤ੍ਵ ਜਾਂ ਕਰਤਾਰੀ ਮਾਧਿਅਮ ਦੀ ਉਪਮਾ ਕੀਤੀ ਹੈ (ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਪੂਜਾ ਦੀ ਨਹੀਂ) ਅਤੇ ਇਹ ਕਾਵਿ ਸ਼ੈਲੀ ਨਾਇਕ ਅਨੁਸਰਣ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਲਵਾਨ ਤੇ ਸਮਰਥ ਪ੍ਰੇਰਕ-ਬਾਣੀ ਹੈ। ਭੱਟ ਮਹਾਂ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੇ ਭਗਤੀ ਦੇ ਬਹੁ-ਪੜਾਵੀ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ‘ਭਗਤ’ ਦੀ ਅੰਤਮ ਸ਼ੇ੍ਰਸ਼ਠਤਮ ਹੋਣੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜ਼ਾਹਰਾ-ਜ਼ਹੂਰ ਵਿੱਚੋਂ ਦੀ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਆਤਮਕ ਅਨੁਭਵ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅੰਜਨਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਮੂਰਤੀਮਾਨ ਕੀਤਾ। ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤਿ ਬ੍ਰਹਮਗਿਆਨੀ ‘ਭਗਤ’ ਦੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਉੱਚਤਮ ਸੰਭਵ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ (ਹਰਿ ਜਨੁ ਐਸਾ ਚਾਹੀਐ ਜੈਸਾ ਹਰਿ ਹੀ ਹੋਇ ਜਾਂ ਰਾਮ ਕਬੀਰਾ ਏਕ ਭਏ ਹੈ: ਆਦਿਕ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦੇ ਭੱਟਾਂ ਦੇ ਸਵਈਏ, ਦੂਸਰੇ ਜਗਿਆਸੂ ਗੁਰਮੁਖਾਂ ਵਾਸਤੇ ਉੱਦੀਪਨ ਚਾਉ-ਉਮਾਹੁ ਭਰੇ ਸਵੈ- ਸੰਬੋਧਨ ਨੂੰ ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਕਰਨ ਹਿੱਤ ਸਮਰੱਥ ਜੁਗਤ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੀ ਕਾਇਆ ਕਲਪ, ਰੂਪਾਂਤਰਨ ਜਾਂ ਪੁਨਰ-ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਦੀ ਇਸ ਵਿਧਾ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਹਿੱਤ ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਬਖਸ਼ੀ ਹੈ।