ਗਿਆਨੀ ਹਰਿਬੰਸ ਸਿੰਘ ਜੀ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਰੰਗ ਰੱਤੜੀ ਰੂਹ ਹੋਈ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਮੰਡਲਾਂ ਵਿਚ ਉਡਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਰਹੱਸਾਂ ਵਿਚ ਗੋਤੀਆਂ ਲਗਾਈਆਂ। ਨਾਮ ਦੀ ਮਸਤੀ ਅਤੇ ਸਰੂਰ ਵਿਚ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀ ਜੀਵਨ ਘਾਲਣਾ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਗਿਆਨੀ ਜਗਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, “ਸਿੱਖ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਵਿਦਵਾਨਾਂ, ਲੇਖਕਾਂ, ਖੋਜੀਆਂ ਅਤੇ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਘਾਟ ਨਹੀਂ, ਜੇਕਰ ਘਾਟ ਹੈ ਤਾਂ ਵੀਚਾਰਵਾਨਾਂ, ਦੀਰਘ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਤੱਤ ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਨਿਰਣੈ-ਜਨਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੇਖਕ ਦੀ ਲੇਖਣੀ ਤੇ ਕਿੰਤੂ ਪਰੰਤੂ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੌਖਾ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਕੀ ਯੋਗ ਹੈ ਅਤੇ ਕੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਨੂੰ ਸਰਬਪ੍ਰਵਾਣਿਤ ਕਰ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਅਤੀ ਕਠਿਨ ਘਾਲ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸਿਰ ਸੁੱਟ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਘਾਲ ਥਾਇ ਪੈ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪਰ ਸ਼ਰਤ ਇਹ ਕਿ ਉਹ ਸਾਧਕ ਉਸੇ ਹੀ ਖੇਤਰ ਦਾ ਵਿਦਵਾਨ ਹੋਵੇ, ਜਿਹਾ ਕਿ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਅਕਾਲੀ ਕੌਰ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਭਾ, ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨ ਵਿੱਦਿਅਕ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸਿਖਰਾਂ ਛੋਹਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ। ਗਿਆਨੀ ਹਰਿਬੰਸ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਿਰਬਾਹਕ ਖੇਤਰ ਤਾਂ ਰਿਹਾ ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਮਹਿਕਮਾ ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਤੇ ਵੱਡ ਪ੍ਰਵਾਰਾ। ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਹ ਹੀ ਧਾਰਨਾ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ ਕਿ ਕਿਰਤ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ’ਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਸੰਤ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਸੰਤ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਗਿਆਨੀ ਹਰਿਬੰਸ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪ੍ਰਤੀ ਵੀ ਇਹ ਹੀ ਕਹਿਣਾ ਬਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਰਤ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੰਢਾਈ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਪੱਧਰ ਉੱਚਾ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਕਿਰਤ ਵੱਲੋਂ ਮੂੰਹ ਨਹੀਂ ਮੋੜਿਆ।” ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਲੱਗਭਗ 20 ਸਾਲ ਵਿਚ ਸੰਪੂਰਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਸਟੀਕ ਲਿਖਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਲੱਗਭਗ ੩ ਦਰਜਨ ਦੇ ਕਰੀਬ ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ। ਸਿਰਫ਼ 8 ਸਾਲ ਵਿਚ ‘ਬਾਵਨ ਅਖਰੀ' 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਣੀ ਜਾਂ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਦੀਆਂ ਰੋਲਾਂ ਭਰਵੀਂ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਲਾਉਣੀਆਂ, ਸਿਰਫ਼ ਇਸੇ ਜਨਮ ਦੀ ਕਮਾਈ ਨਹੀਂ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਖ਼ੁਦ ਵੀ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਕਬੂਲਦੇ ਸਨ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦਾ ਇਸ ਜਨਮ ’ਤੇ ਪੂਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਮਹਿਕਮੇ ਵਿਚ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ ਪਰੰਤੂ ਪਿਛਲੇਰੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਖਿੱਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵੱਲ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਮਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਿਹਾ। ਗੁਰ ਕਰਤਾਰ ਦਾ ਓਟ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਅਰਦਾਸ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਦਾ ਕਾਰਜ ਅਰੰਭਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਸੰਪੂਰਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ 14 ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਸੰਪੂਰਨ ਕੀਤਾ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਸਟੀਕ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਿਰਲੇਖ ਜਾਂ ਨਾਂ ‘ਆਦਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਰਸ਼ਨ ਨਿਰਣੈ ਸਟੀਕ ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਅਧਿਐਨ’ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ‘ਨਿਰਣੈ” ਪਦ ਕਾਰਨ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀ ‘ਨਿਰਣੈਕਾਰ’ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਣ ਲੱਗੇ। ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਵਰਤੇ ਪਦ ‘ਨਿਰਣੈ” ਨਾਲ ਹੈ ਭਾਵ ਨਿਰਣੈ ਦਾ ਅਰਥ, ਨਿਰਣੈ ਪਦ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਕਿਸ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ? ਕੋਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਨਿਰਣੇ ਦਾ ਭਾਵ? ਆਦਿ। ਸਾਰੀ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਵਰਤੇ ਪਦ ‘ਨਿਰਣੈ” ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ।

ਅੱਜ ਤੋਂ ਲੱਗਭਗ 4 ਕੁ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਬਤੌਰ (ਖੋਜਾਰਥੀ) ਗਿਆਨੀ ਹਰਿਬੰਸ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਆਪਣਾ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਅਰੰਭਿਆ ਤਾਂ ਅਨੇਕਾਂ ਵਾਰ ਗਾਹੇ-ਬਗਾਹੇ ਅਧਿਆਪਕ ਸਾਹਿਬਾਨ, ਸਹਿਪਾਠੀ-ਜਨਾਂ ਜਾਂ ਕਈ ਹੋਰ ਪਾਠਕਜਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਵਰਤੇ ਪਦ ‘ਨਿਰਣੈ' ਸੰਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਦੂਸਰੇ ਸਲਾਨਾ ਪਰਚੇ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਮਾਣਯੋਗ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਕਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਂ ਕਿਉਂ ਕੀਤਾ ਹੈ? ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰ ਮੇਰਾ “ਨਿਰਣੈ’ ਪਦ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਾਹ ਪੈਂਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਮਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਚਿੰਤਨਸ਼ੀਲ ਰਿਹਾ। ਕੁਝ ਸੱਜਣਾਂ ਦਾ ਇਹ ਖਿਆਲ ਸੀ ਕਿ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸਟੀਕ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਇਹ ਗੱਲ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋਈ ਕਿ ਸਟੀਕ ਵਿਚ “ਨਿਰਣੈ’ ਪਦ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੈ। ਨਿਰਣੈ ਦਾ ਭਾਵ ਸਿਰਫ਼ ਫੈਸਲਾ (decision) ਦੇਣ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਜਾਂ ਅੰਤਿਮ ਨਿਰਣਾ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਤੇ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਵਕ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਕਿ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਨਿਰਣੈ ਕਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਕੀਤਾ? ਤਾਂ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ‘ਨਿਰਣੈ” ਪ੍ਰਥਾਇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਾਵ ਕੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ “ਮੈਂ ਨਿਰਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੌਣ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਗਾਧ ਬੋਧ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਉਦੇਸ਼ ਤਾਂ ਅਥਵਾ ਅਥਵਾ ਜਾਂ ਵੇਦਾਂਤ ਦੀ ਰੰਗਣ ਵਿਚ ਕੀਤੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਕਰਕੇ ਗੁਰਮੁਖਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰੀ ਅਰਥ ਪਾਠਕਾਂ ਅੱਗੇ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸੀ ਨਾ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਕਰਨਾ।”

ਅਸਲ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਟੀਕਿਆਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਵਾਚਣ ਉਪਰੰਤ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਨਿਰਣਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਕੀਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਟੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਥਵਾ-ਅਥਵਾ ਕਰਕੇ ਵੇਦਾਂਤੀ ਰੰਗਣ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤੇ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਨਕਾਰਦਿਆਂ ਗੁਰਮਤਿ ਆਧਾਰਿਤ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਅਰਥ ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਲਈ ਜਾਂ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਾਉਣ ਹਿੱਤ ਆਪ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ-ਕਈ ਪੰਕਤੀਆਂ ਹਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਅਰਥਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਪੂਰਨ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕੇ।

ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀ ‘ਨਿਰਣੈ’ ਪ੍ਰਤੀ ਉਹ ਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜੋ ਅਸੀਂ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨਿਰਣੇ ਸੰਬੰਧੀ ਸਮਝਦੇ ਜਾਂ ਵਾਚਦੇ ਹਾਂ, ਭਾਵ ‘ਅੰਤਿਮ ਫੈਸਲਾ’। ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਕੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਏਥੇ ਅਸੀਂ ਕੁਝ ਇਕ ਕੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਿਰਣੈ ਪ੍ਰਥਾਇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਨਿਰਣੈ ਦਾ ਅਰਥ ਸਿਰਫ਼ ਫੈਸਲਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ‘ਵਿਚਾਰ’ ਤੋਂ ਵੀ ਹੈ।

1. ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ (ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਭਾ) ਵਿਚ ਨਿਰਣਉ’, ‘ਨਿਰਣਯ’, “ਨਿਰਣੀਤ’ ਅਤੇ ‘ਨਿਰਣਾ ਪਦ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ :

ਸੰ . ਨਿਣੰਯ, ਸੰਗਯਾ- ਵਿਵੇਕ, ਵਿਚਾਰ, ਸਤਯ, ਅਸਤਯ ਆਦਿ ਦਾ ਗਯਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਕ੍ਰਿਯਾ, ਫੈਸਲਾ, ਨਿਬੇੜਾ, ਨਿਰਣੀਤ- ਸੰ: ਨਿਣੀਤ, ਨਿਰਣਯ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ, ਵੀਚਾਰਿਆ ਹੋਇਆ।

2. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਕੋਸ਼ : ਸ੍ਰੀ ਸਾਹਿਤ ਪੰਡਿਤ ਗਿਆਨੀ ਹਜਾਰਾ ਸਿੰਘ ਕ੍ਰਿਤ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰਣਉ (ਸੰ) ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਨਿਰਣਯ, ਬਿਚਾਰ, ਫੈਸਲਾ, ਸਿਧਾਂਤ।

3. ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪੰਜਾਬੀ ਕੋਸ਼ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਮੁੱਖ ਸੰਪਾਦਕ ਡਾ. ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰਣੈ ਭਾਵ ਨਿਰਨਾ, ਫੈਸਲਾ, ਹਟਾਉਣਾ ਜਾਂ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕਿਰਿਆ, ਘਟਨਾ, ਅਟਕਲ, ਰਾਏ, ਮੱਤ, ਸਾਰਾਂਸ਼, ਉਪਸੰਹਾਰ, ਪ੍ਰਦਸ਼ਨ, ਵਿਚਾਰ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦਾ ਨਿਰਣੈ ਪ੍ਰਥਾਇ ਕੀ ਵਿਚਾਰ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਾਵ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਸੀ, ਫੈਸਲੇ ਤੋਂ ਨਹੀਂ। ਇਕ ਗੱਲ ਹੋਰ ਵੇਖਣ ਵਿਚ ਆਈ ਹੈ ਕਿ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਮਨੌਤ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਅਰਥਾਂ ਦੇ ਭੰਬਲ-ਭੂਸੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢਿਆ ਜਾਵੇ ਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਰਥਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਦੁਬਿਧਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਸਟੀਕ ਵਾਚਣ ਉਪਰੰਤ ਇਹ ਗੱਲ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਰੇਕ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਭੇਦ ਜਾਂ ਨਿਰਣਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਬਲਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂ ਅਲੱਗਅਲੱਗ ਸਟੀਕਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਹੋਣੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਕ ਪੱਖ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਅਗਰ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਖੁਦ ਹੀ ਅੰਤਿਮ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਸਟੀਕ ਵਿੱਚੋਂ ਜਗ੍ਹਾ-ਜਗ੍ਹਾ 'ਤੇ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਸਟੀਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਰਥ ਦੀ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਿਉਂ ਕਰਦੇ? ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਆਧਾਰਿਤ ਜੋ ਵੀ ਅਰਥ ਸਹੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰੋੜਤਾ ਕੀਤੀ। ਅਗਰ ਕਿਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਦੇਖਦੇ ਤਾਂ ਖੁਦ ਸੰਗਤੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਉਸ ਦਾ ਅਰਥ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ। ਜੇਕਰ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਅੰਤਿਮ ਨਿਰਣਾ ਹੀ ਦੇਣਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣਾ ਫੈਸਲਾ ਥੋਪਦੇ ਪਰੰਤੂ ਕਿਤੇ ਵੀ ਇਹ ਵੇਖਣ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਨਿੱਜੀ ਸੋਚ ਉੱਪਰ ਆਧਾਰਿਤ ਇਕ ਪਾਸੜ ਫੈਸਲਾ ਲੈ ਰਹੇ ਹਨ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਨਿਰਣਾ ਨਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਕਰ ਸਕਿਆ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਇਹ ਗੱਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸੀ। ਇਕ ਚੌਂਕੜੇ 'ਤੇ ਸੰਪੂਰਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੋ ਦੇ ਪਾਠ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਗੁਰਮਤਿ ਅਸੂਲਾਂ ’ਤੇ ਪਹਿਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਹਉਮੈਂ ਰਹਿਤ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੰਢਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਖ਼ਸ 'ਤੇ ਅਜਿਹੀ ਧਾਰਨਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਢੁੱਕਦੀ। ਸਟੀਕ ਵਿਚ ਕਈ ਅਜਿਹੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿੱਥੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਕੋਈ ਨਿਰਣਾ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਹੇ। ਸਟੀਕ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਟੀਕਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਦੇਣ ਉਪਰੰਤ ਨਿਰਣੈ ਅਧੀਨ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ “ਗੁਰਬਾਣੀ ਲਗਾਮਾਤਰੀ ਨੇਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਢੁੱਕਵੇਂ ਅਰਥ ਬਣਦੇ ਹਨ ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਸਦਕਾ ਸਾਂਈਂ ਵੱਲੋਂ ਬਖਸ਼ੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਉਹ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਬਾਕੀ ਪਾਠਕ-ਜਨ ਆਪ ਚੋਣ ਕਰ ਲੈਣ ਕਿਉਂਕਿ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਅਗਮ-ਅਗਾਧ ਬੋਧ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕਈ ਚਤੁਰ ਟੀਕਾਕਾਰ ਦਮ ਨਹੀਂ ਮਾਰ ਸਕਦਾ।

ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਸਟੀਕ ਲਿਖਣ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਾਨਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਸਟੀਕ ਦੀ ਅਰੰਭਤਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨ ਵਿਚ ਆਏ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ‘ਪ੍ਰੇਰਨਾ’ ਸਿਰਲੇਖ ਅਧੀਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ “ਮਨ ਜਦੋਂ ਸੋਚ ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਇਉਂ ਫੁਰਨੇ ਉਠਣ ਕਿ ਹੇ ਮਨਾ ! ਮਹਾਂਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਨਿਰਮਲ ਬਾਣੀ ਅਗਾਧ ਬੋਧ ਹੈ, ਤੁ ਅਸ਼ੁਧ ਮਤ ਵਾਲਾ ਅਲਪੱਗ ਜੀਵ ਹੈਂ, ਵਿੱਦਿਆ ਤੇ ਵਿਤ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਿਵੇਂ ਕਰੇਂਗਾ? ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਅੰਤਰ ਆਤਮੇ ’ਚੋਂ ਇਹ ਆਵਾਜ਼ ਵੀ ਆਵੇ ਕਿ ਭਾਈ ! ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈ ਇਹ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਇਹ ਕਾਰਜ ਹੈ, ਉਸਨੇ ਆਪੇ ਹੀ ਬਲ-ਬੁਧੀ ਬਖਸ਼ ਕੇ ਤੈਥੋਂ ਕਰਵਾ ਲੈਣਾ ਹੈ।” ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਕਿਤੇ ਵੀ ਫੈਸਲਾਕੁੰਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਜ਼ਰੀ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ। ਨਿਰਣੈ ਪ੍ਰਥਾਇ ਸਟੀਕ ਵਿਚੋਂ ਉਦਾਹਰਣ :

“ਮਾਧਵੇ ਤੁਮ ਨ ਤੋਰਹੁ ਤਉ ਹਮ ਨਹੀ ਤੋਰਹਿ ॥ (ਸ਼ਬਦਾਰਥ, ਸ੍ਰੀ.ਗੁ.ਗ੍ਰੰ.ਸ - 658)

ਇਸ ਪੰਕਤੀ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀ ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਮੇਜਰ ਸੁਰਜਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ‘ਤੁਮਨ’ ਪਾਠ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਠੀਕ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਜੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਵਿਦਵਾਨ ਜਾਂ ਗੁਰਮੁਖ ਵੀਰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਵੀਚਾਰ ਪ੍ਰਚਲਤ ਪਾਠ ਦੇ ਹੱਕ ਜਾਂ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਦੇ ਸਕੇ ਤਾਂ ਉਸ ਉਤੇ ਬੜੇ ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਵੀਚਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰਮਤਿ ਨਿਮਾਣਪੁਣੇ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ, ਮਨ ਹਠ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਹੀਂ।”

ਦੂਸਰੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ‘ਚਾਈਆ ਸੱਜਣ' ਸਿਰਲੇਖ ਅਧੀਨ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ “ਦਾਸਰਾ ਸਦਾ ਭੁਲਣਹਾਰ ਹੈ। ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਕੋਈ ਉਕਾਈ ਨਜ਼ਰ ਪਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਸੂਚਿਤ ਕਰ ਕੇ ਜ਼ਰੂਰ ਨਿਵਾਜਣ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਵਾਚਣ ਉਪਰੰਤ ਨਿਰਣਾਮਈ ਜਾਂ ਫੈਸਲਾਕੁੰਨ ਬ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਅਭਾਵ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਵ ਕਿਤੇ ਵੀ ਅੰਤਿਮ ਫੈਸਲਾ ਦੇਣ ਦੀ ਬਿਰਤੀ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।

ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਤਲਵਾੜਾ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪ ਜੀ ਨੇ (ਗਿਆਨੀ ਜੀ) ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋ ਚੁਕੇ ਟੀਕਿਆਂ ਦਾ ਘੋਖਵਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਪ੍ਰਦਾਈ ਅਰਥਾਂ ਜਾਂ ਨਵੀਨਕਾਲੀ ਟੀਕਾਕਾਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨਾਲ ਸੰਮਤੀ ਨਹੀਂ, ਉਥੇ-ਉਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚਲੇ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਦੂਸਰੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਹਰਿਬੰਸ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਟੀਕ ਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕਰਾਉਂਦਿਆਂ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਕ ਪੰਕਤੀ ਦੇ ਕਈ-ਕਈ ਅਰਥਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਦੁਬਿਧਾ ਨੂੰ ਸੰਗਤੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ‘ਵਿਚਾਰ’ ਦੁਆਰਾ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਨਿਰਮਲ ਭਉ ਤੇ ਪਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰ ਦੁਆਰਾ ਆਤਮਿਕ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਰਾਹੀਂ ਭਰਮਾਂ-ਭੁਲੇਖਿਆਂ ਦੀ ਨਿਵਿਰਤੀ ਰਾਹੀਂ ਨਵੇਂ ਤੇ ਨਿਖਰੇ ਹੋਏ ਅਰਥ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਰਥ ਜਾਂ ਨਿਰਣਾ, ਉਹ ਵੀ ਸ੍ਵੈ-ਆਧਾਰਿਤ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਦਾਨਿਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਕਰਨਾ ਲੋਚਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ “ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਪਾਠ ਉਚਾਰਨ, ਬਿਸਰਾਮਾਂ, ਅਰਥ ਭੇਦ-ਨਿਰਣਿਆਂ ਤੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਬਾਰੇ ਜੋ ਸੰਗਤੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਆਪਣੀ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ-ਘਰ ਵਿਚ ਉਹੀ ਅਰਥ ਹੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਆਸਤਿਕਤਾ ਉਛਾਲੇ ਮਾਰਦੀ ਹੋਵੇ, ਨਿਰਾ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਹਉਮੈ ਦਾ ਉਕਾ ਅਭਾਵ ਹੋਵੇ। ਅਗਮ, ਅਗੋਚਰ, ਅਸੀਮ ਤੇ ਅਥਾਹ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੀ ਰੂੜੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਗੁਹਝ ਭਾਵਾਂ ਤਕ ਪੂਰੀ ਰਸਾਈ ਹੋਣੀ ਕਿਸੇ ਦੇ ਵੱਸ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਮਿਹਰ ਭਰੀ ਨਜ਼ਰ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਜੇ ਗੁਰੂ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ‘ਬਿਅੰਨ ਅਖੜੀਆਂ' ਬਖਸ਼ ਦੇਣ, ਸ਼ਬਦ ਕਲਾ ਵਰਤਾ ਦੇਣ ਤਾਂ ਅਸੰਭਵ ਕੰਮ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਖੁਦ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਾਣੀ ਦੇ ਅਸਲ ਭਾਵਾਂ ਤਕ ਪੂਰੀ ਰਸਾਈ ਜਾਂ ਸਮਾਈ ਹੋਣੀ ਕਿਸੇ ਦੇ ਵੱਸ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂ ਜ਼ੋਰ ਨਹੀਂ, ਸੋ ਉਹ ਖੁਦ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਣਾ ਜਾਂ ਅੰਤਿਮ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਨਿਰਣੈ ਦਾ ਭਾਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਦਿੱਤੇ ਦੂਸਰੇ ਅਰਥ ‘ਵੀਚਾਰ’ ਤੋਂ ਹੀ ਹੈ।

ਸਟੀਕ ਦੇ ਤੀਸਰੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ‘ਨਵੀਂ ਛਾਪ’ ਸਿਰਲੇਖ ਅਧੀਨ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਅਰਥਾਂ ਦੇ ਨਿਰਣੈ ਪਿੱਛੇ ਆਪਣੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਿਆਨਦੇ ਹਨ ਪੁਰਾਤਨ ਟੀਕਿਆਂ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕੀਤਿਆਂ ਪੰਕਤੀ ਦੇ ‘ਅਥਵਾ ਅਥਵਾ' ਕਈ ਅਰਥ ਕਰਨ ਦੀ ਪਰਪਾਟੀ ਜੋ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਓਹ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ‘ਇਕਾ ਬਾਣੀ ਇਕੁ ਗੁਰੁ ਇਕੋ ਸਬਦੁ ਵੀਚਾਰਿ॥ ਵਾਲੇ ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤ ਉੱਤੇ ਭਾਰੀ ਸੱਟ ਵੱਜਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦਿਆਂ ਸਮੂਹ ਸਟੀਕਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਣ ਦੇ ਲਗਾਮਾਤਰੀ ਨੇਮਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ‘ਇਕ ਉਚਾਰਨ’ ਤੇ ‘ਇਕ ਅਰਥ’ ਵਾਲੀ ਸੇਧ ਦੇਣ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤਾ।”

‘ਗਿਆਨ ਅੰਜਨ’ ਸਿਰਲੇਖ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਸਟੀਕ ਦੇ 4 ਭਾਗ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਲਿਖਦੇ ਹਨ “ਇਹ ਸਾਰਾ ਕਾਰਜ ਹੀ ਆਤਮਰੰਗੀ ਅਰਦਾਸ ਦੇ ਸਦਕਾ ਨੇਪਰੇ ਚੜਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਹਿੰਦਾ ਕਾਰਜ ਵੀ ਅਰਦਾਸ ਦੀ ਅਗੰਮੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਸਿਰੇ ਚੜਨਾ ਹੈ।” ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਅਰਥ ਕਿਸੇ ਹਉਮੈਂ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਅਰਦਾਸ ਅਤੇ ਸੰਗਤੀ ਵਿਚਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਦਾਸ ਦੀ ਤੁੱਛ ਬੁਧੀ ਹੈ। ਇਹ ਤਾਂ ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੀ ਆਪ ਕਲਾ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੀ ਮਿਹਰ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਕਰਕੇ ਸੇਵਕ ਪਾਸੋਂ ਸੇਵਾ ਲੈ ਰਹੇ ਹਨ। ਨਿਰਣੈ ਜਾਂ ਫੈਸਲਾ ਦੇਣਾ ਜਾਂ ਅੰਤਿਮ ਰਾਇ ਦੇਣਾ, ਉਹ ਵੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪ੍ਰਤੀ ਬਿਲਕੁਲ ਅਢੁੱਕਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਛੇਵੀਂ ਪੋਥੀ ਵਿਚ ਧੰਨਵਾਦ ਸਿਰਲੇਖ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਾਂ :

“ਮੇਰੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਜੀਉ !

ਮੈਂ ਬੇ-ਸਮਝ, ਅਜਾਣ, ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ ਤੇ ਸੁਭਾਅ ਨਾਲ ਤੇਰੀ ਕਿਹੜੀਕਿਹੜੀ ਵਡਿਆਈ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂ? ਤੇਰਾ ਕਿਵੇਂ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਾਂ? ਮੇਰੇ ਪਾਸ ਨਾ ਉਹ ਸੂਝ ਹੈ ਨਾ ਉਹ ਅੱਖਰ ਹਨ। ਮੈਂ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਤੇਰਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਸੁਆਉ ਤੇ ਆਤਮ ਰੰਗਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਅਲਪਗਤਾ ਤੇ ਦੀਨਤਾ ਤੇਰੀ ਸਰਬਗਤਾ ਤੇ ਦਇਆਲਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਲਈ ਜੋਦੜੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ :

ਨਿਰਗੁਣੀਆਰੇ ਕਉ ਬਖਸਿ ਲੈ ਸੁਆਮੀ ਆਪੇ ਲੈਹੁ ਮਿਲਾਈ॥
ਤੂ ਬਿਅੰਤੁ ਤੇਰਾ ਅੰਤੁ ਨ ਪਾਇਆ ਸਬਦੇ ਦੇਹੁ ਬੁਝਾਈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1333)

ਮੇਰੇ ਲਾਲ ਜੀਉ !

ਸੱਚ ਵਿਚ ਰਤਿਆਂ ਤੇਰਾ ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਤਿ ਕਰਤਾਰ! ਤੂੰ ਨਿਰਅਕਾਰ ਹੈਂ, ਮੇਰਾ ਅਕਾਰ ਹੈ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਚਰਨ ਕਿਵੇਂ ਪਰਸਾਂ? ਕੁਝ ਔਹੜਦਾ ਨਹੀ, ਤੇਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਬਾਣੀ ਆਈ ਉਸ ਨੇ ਸੇਧ ਬਖਸ਼ੀ :

1. ਹਰਿ ਜੀਉ ਸਬਦਿ ਪਛਾਣੀਐ ਸਾਚਿ ਰਤੇ ਗੁਰ ਵਾਕਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 55)

2. ਅੰਤਰਿ ਆਇ ਵਸੈ ਗੁਰ ਸਬਦੁ ਵੀਚਾਰੈ ਕੋਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1416)

ਮੇਰੇ ਸਾਈਆਂ ਜੀਓ ! ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਬਹੁਤ ਔਖੀ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਬਖਸ਼ੇ ਹੋਏ ਸਹਜ ਰਸ ਨਾਲ ਤਾਂ ਹੀ ਸਵਾਰੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜੇ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਲੇਖਣੀ ਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪਏ। ਅਸਮਝ ਮਨ ਤਾਂ ਹੀ ਪਤੀਜ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੇ ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਤਰਕ, ਅਪਣਤ ਅਤੇ ਮਨ ਦੇ ਅਧਿਕ ਤਰੰਗ ਨਿਕਲ ਜਾਣ।

ਪ੍ਰਿੰ. ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ (ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ) ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਿਰਣੈ ਬਾਣੀ ਦਾ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਅਰਥਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਿੰ. ਸਾਹਿਬ ਅਨੁਸਾਰ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਟੀਕਾਂ, ਬਿਖਮ ਤੁਕਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਵਾਚਣ ਉਪਰੰਤ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਨੁਕੂਲ ਅਰਥ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਿੰ. ਸਾਹਿਬ ਲਿਖਦੇ ਹਨ “ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਬੜੀ ਦਲੇਰੀ ਨਾਲ ਅਰਥਾਂ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਣ ਦੇ ਨੇਮਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਬਿੰਦੀਆਂ ਸਹਿਤ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਬਿਉਰਾ ਦੇ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਸੇਧ ਬਖਸ਼ੀ ਹੈ ਜੋ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਅੰਕਿਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇੰਨ-ਬਿੰਨ ਉਚਾਰਣਾ ਸੰਭਵ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਪਰ ਉਚਾਰਣੇ ਅਸੰਭਵ ਹਨ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੇਧਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਅ ਕੇ ਸਾਰਥਕ ਅਰਥ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵੱਲ ਸਨਮੁਖ ਹੋਣਾ ਮੰਨਿਆ ਹੈ।

"ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹੀ ਅਰਥ ਦੀ ਪਛਾਣ ਵੀ ਕੋਈ ਆਸਾਨ ਕੰਮ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਕੋਈ ਦੁਨਿਆਵੀ ਵਿੱਦਿਆ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸੱ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੀ ਮਿਹਰ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ “ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਲਿਖਣ, ਰਸਨਾ ਨਾਲ ਪੜਨ ਅਤੇ ਇਕ ਮਨ ਇਕ ਚਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀਚਾਰਨ ਦਾ ਬੜਾ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਭੈ ਭਾਵਨੀ ਤੋਂ ਅਣਭਿਜ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਲੇਖਣੀ ਅਤੇ ਕਥਨੀ-ਬਦਨੀ ਦਾ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਥਾਉ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਕੇਵਲ ਰੱਟਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਰਸਦਾਇਕ ਅਤੇ ਸੂਝਬੂਝ ਦੀ ਝਲਕ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸਵਾਰਨ ਵਿਚ ਬੜਾ ਸਹਾਈ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥ ਵੀਚਾਰਿਆਂ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਘਾਲ ਕਮਾਈ ਕੀਤਿਆਂ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਗੁੱਝੇ ਭੇਦ ਆਪ ਮੁਹਾਰੇ ਅੰਤਰ ਆਤਮੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਇੱਥੇ ਇਹ ਦੱਸਣਾ ਅਤਿ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦਾ ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ਪੂਰਨ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲਾ, ਨਿਤਨੇਮੀ, ਹੁਕਮੀ, ਕਿਰਤੀ, ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕੀਰਤਨੀਏ, ਕਥਾਵਾਚਕ, ਸੇਵਾਦਾਰ, ਟੀਕਾਕਾਰ ਆਦਿ ਸਭ ਪੱਖਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਕਿਰਪਾ ਸਦਕਾ ਪਰਬੀਨ ਸਨ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ “ਮੇਰੀ ਸੁਰਤਿ ਜਦੋਂ ਇਸ ਸਟੀਕ ਦੀ ਬਿਖਮ ਸੇਵਾ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਕਈ ਵਾਰੀ ਮੈਂ ਅਸਚਰਜ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਇਉ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸੰਕਲਪ ਅਧੂਰਾ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਅਵਸਰ ਮਿਲਿਆ ਹੋਵੇ ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੀ ਵਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸਾਧਨ ਮੈਨੂੰ ਸੁਤੇ ਹੀ ਉਪਲਬਧ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ ਜੋ ਮੇਰੇ ਲਈ ਢਾਰਸ ਰੂਪ ਢਾਲ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ…….ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਘਾਲਣਾ ਮੇਰੀ ਨਹੀਂ ਉਸ ਨਦਰੀ ਦੀ ਨਦਰਿ ਨਿਹਾਲਣਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਬਾਂਹ ਫੜ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਲਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।” ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਿੱਜਪਣ ਜਾਂ ਹਉ ਨਜ਼ਰੀਂ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ ਬਲਕਿ ਨਿਰਮਾਣਤਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਫੈਸਲਾ ਰੂਪੀ ਨਿਰਣੈ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਸੰਬੰਧ ‘ਹਉਂ’ ਨਾਲ ਹੈ।

‘ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਦਾ ਮਾਰਗ' ਸਿਰਲੇਖ ਵਿਚ ਵੀ ਗਿਆਨੀ ਜੀ, ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਸੰਤ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਰਾਮਪੁਰ ਖੇੜੇ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿਚ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅਸਲ ਅਰਥ ਲਿਖਣੋ ਅਸਮਰਥਾ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਭਾਈ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਡਾਢੀ ਰਮਜ਼ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਦੀ ਘਟਨਾ ਉਦੋਂ ਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਪਤਾ ਲੈਣ ਬਾਬਾ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਸ ਪਹੁੰਚੇ। ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਦੇ ਕੁਝ ਅੰਸ਼ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ- “ਭਾਈ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ! ਬਿਮਾਰੀ ਕਾਹਦੀ, ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਖੇਡ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜਹਾਜ਼ ਜਾਂ ਬੇੜੀ ਵਿਚ ਬਿਠਾ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚਕਾਰ ਲੈ ਜਾਈਏ ਤੇ ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚੋਂ ਧੱਕਾ ਦੇ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦੇਈਏ ਤੇ ਡਿਗਦੇ ਸਮੇਂ ਖਾਸ ਹਦਾਇਤ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਕਿ ਵੇਖੀਂ ਕਿਤੇ ਗਿੱਲਾ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੀਂ। ਕਹਿਣ ਤੋਂ ਭਾਵ ਕਿ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਾਡੇ ਸਰੂਪ ਦੇ ਅਰਥ ਕਰੋ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਦਾਇਤ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਦੇਖਣਾ ਕਿਤੇ ਅਰਥ ਗਲਤ ਨਾ ਕਰ ਦੇਣੇ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਮੰਨ ਕੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਅਰਥ ਲਿਖਣੇ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਪਰ ਇਹ ਨਿਰੰਕਾਰ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਬਾਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਸੰਪੂਰਣ ਅਰਥ ਕੌਣ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਬਚਨ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਬੁੱਧੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸੀਮਤ ਬੁੱਧੀ ਰਾਹੀਂ ਅਸੀਮ ਤੇ ਅਗਾਧ ਬੋਧ ਬਾਣੀ ਦੇ ਕੌਣ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਅਰਥ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਸੋ ਯਤਨ ਕੀਤਾ, ਅੱਖਰੀ ਅਰਥ ਲਿਖਣੇ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਜਦੋਂ ਸੁਰਤੀ ਉਪਰਲੇ ਮੰਡਲਾਂ ਵਿਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਅਰਥ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਸੁਰਤੀ ਹੋਰ ਅਗਾਂਹ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਦ ਇਸੇ ਬਾਣੀ ਦੇ ਅਰਥ ਹੋਰ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸੋ ਇਕ-ਇਕ ਪੰਕਤੀ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਪਿੱਛੇ ਜਾਂਦੀ ਸੁਰਤੀ ਥੱਕ ਗਈ ਹੈ। ਹੋਰ ਕੋਈ ਸਰੀਰਕ ਬਿਮਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਡਾਕਟਰਾਂ ਨੇ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਅਤੇ ਬਚਨ ਕਰਨ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਬੈਠੇ ਅਸੀਂ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਦਾ ਅਨੰਦ ਮਾਣ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਵੀ ਨਿਰੰਕਾਰ ਦੀ ਮੌਜ ਹੀ ਹੈ।” ਸੋ, ਜੋ ਇਨਸਾਨ ਅਜਿਹੇ ਗੁਹਝ ਭਰੇ ਵਾਕਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਸਟੀਕ ਵਿਚ ਦਰਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਖੁਦ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਜਾਂ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਭਾਈ ਕਸ਼ਮੀਰ ਸਿੰਘ (P.S.S III Rtd.) ਲਿਖਦੇ ਹਨ “ਅਰਥ ਭੇਦ ਅਤੇ ਨਿਰਣੈ ਅਧੀਨ ਹੁਣ ਤਕ ਹੋਏ ਟੀਕਿਆਂ ਵਿਚ ਕੀਤੇ ਅਰਥਾਂ ਦਾ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਅਧਿਐਨ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅਰਥ ਗੁਰਬਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ੰਕਿਆਂ ਦੀ ਨਵਿਰਤੀ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਚੱਜਾ ਉੱਦਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਪਾਠਕ ਜਨ. . . ਅਟਕਲਪੱਚੂ ਅਥਵਾ ਅਥਵਾ ਵਾਲੇ ਕੀਤੇ ਅਰਥਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰਵਿਯੂ ਤੋਂ ਬਚ ਜਾਣਗੇ।”

ਨਿਰਣੈ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ :

ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵੀਚਾਰ ਦਾ ਖੇਤਰ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਸੰਪ੍ਰਦਾਈ ਅਰਥ ਜੋ ਸੀਨਾ ਬਸੀਨਾ ਚੱਲੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉਤੇ ਵੇਦਾਂਤਕ ਅਤੇ ਪੌਰਾਣਕ ਵੀਚਾਰਾਂ ਦੀ ਚੜੀ ਹੋਈ ਰੰਗਣ ਵੇਖ ਕੇ ਗੁਰਮੁਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ “ਇਕਾ ਬਾਣੀ ਇਕੁ ਗੁਰੁ ਇਕੋ ਸਬਦੁ ਵੀਚਾਰਿ॥” ਵਾਲੀ ਸੇਧ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਤੇ ਬਲ ਦਿੱਤਾ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਪਾਵਨ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਲਗਾਮਾਤਰੀ ਨੇਮਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਇਕ ਅਰਥ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਜਗਿਆਸੂਆਂ ਦੇ ਅੰਤਸ਼ਕਰਨ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵੀਚਾਰ ਦੀਆਂ ਝਲਕਾਂ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਝੱਕ ਹੋ ਕੇ ਗੁਰੂ ਦਰਸਾਏ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਚੱਲਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।” ਭਾਵ ਨਿਰਣੈ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਗੁਰਮੁਖਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਲਗਾਂਮਾਤਰਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਹੈ।

ਨਿਰਣੈ ਦਾ ਤਰੀਕਾ :

ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ (ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਗੁਰਮਤਿ ਕਾਲਜ, ਪਟਿਆਲਾ), ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਨਿਰਣੈ ਦਾ ਅਰਥ ‘ਵੀਚਾਰ’ ਹੈ, ਉਤੇ ਮੋਹਰ ਹੀ ਲਗਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਆਪ ਜੀ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਨਿਰਣੈ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਬਿਆਨਦੇ ਹੋਏ ਲਿਖਦੇ ਹਨ “ ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਗਿਆਤ ਲਈ ਇਕ ਅਹਿਮ ਗੱਲ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਾਉਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੂੰ ਅਰਥ ਭੇਦਾਂ ਦਾ ਨਿਰਣੈ ਕਰਨ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ-ਕੋਈ ਅਟਕਾਅ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਉੱਥੇ ਆਪ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਨਿਰਣੈ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਸੁਹਿਰਦ ਸਹਿਯੋਗੀ ਵਿਦਵਾਨ ਸੱਜਣਾਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤਲਵਾੜਾ, ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵੇਦਾਂਤੀ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਭਾਈ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪਟਿਆਲਾ, ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਕਸ਼ਮੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮੋਹਾਲੀ, ਗਿਆਨੀ ਜਗਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਲੁਧਿਆਣਾ ਅਤੇ ਦਾਸਰੇ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।”

ਇਹ ਵੀ ਬਿਲਕੁਲ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਅਧਿਐਨ ਰਾਹੀਂ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰ ਕੇ ਜਿਥੇ ਗਲਤ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਸਹੀ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਸਟੀਕ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਗਿਆਨੀ ਜਗਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ “ਗਿਆਨੀ ਹਰਿਬੰਸ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਿਧ ਸਭਾ ਕਰਿ ਆਸਣਿ ਬੈਠੇ ਸੰਤ ਸਭਾ ਜੈਕਾਰੋ' ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਪਿੰਗਲ ਅਤੇ ਵਿਆਕਰਣ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਨਿੱਕੇ ਤੋਂ ਨਿੱਕੇ ਅਰਥ ਭੇਦਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਵਜ ਟੀਕਾਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡੂੰਘੀ ਵੀਚਾਰ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਢੁਕਵੇਂ ਅਤੇ ਸਾਰਥਕ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਕੇ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਵਜੋਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਦੇ ਕੇ ਇਸ ਟੀਕੇ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਵਿਚ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਦੇਣ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।”

ਸਟੀਕ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਹਰਿਬੰਸ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ “ਕਈ ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਭੁਲੇਖਾ ਹੈ ਕਿ ਅਰਥ ਭੇਦਾਂ ਦਾ ਜੋ ਨਿਰਣਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਉਹ ਅੰਤਿਮ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਗਾਧ ਬੋਧ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿਸੇ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਨਜਿੱਠਦਾ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਭੇਸ ਬਦਲ ਕੇ ਕਈ ਚੰਗੇ ਅਤੇ ਕਈ ਮੰਦੇ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਗੱਲ ਹੈ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਜਾਣੂ ਹੋਣਾ, ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵੱਡੇ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।”

ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ‘ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦਰਪਣ’ ਵਿਚ ‘ਨਿਰਣੈ ਦਾ ਸਰੂਪ' ਸਿਰਲੇਖ ਅਧੀਨ ਖੁੱਲ ਕੇ ਨਿਰਣੈ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀ ਭਾਵਨਾ ਬਿਆਨਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ‘ਨਿਰਣੈਕਾਰ’ ਦੇ ਅਰਥ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ “ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ’ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰੇ ਮਗਰੋਂ ਅਥਵਾ ਤੱਤ ਵਿਰੋਲਿਆ ਜਾਵੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਰਣੈ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਥਵਾ ਦਾਨਿਆਂ ਦੀ ਬੈਠਕ ਵਿਚ ਸਤਯ ਦਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਵੇਲੇ ਜੋ ਨਿਆਂ ਉਘੜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਰਣੈ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਿਰਣੈ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਨਿੱਜੀ ਮਨੌਤ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਅਨਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਿਰਣੈਕਾਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਰਮ ’ਤੇ ਫਰਜ਼ ਇਹੋ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ‘ਪੂਰਾ ਨਿਆਉ ਕਰੇ ਕਰਤਾਰੁ' ਵਾਲੀ ਸਦਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪਰਧਾਨ ਰੱਖੇ। ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਿਰਣੈ ਬਾਰੇ ਵਿਰੋਧੀ ਅਤੇ ਅਨੁਆਈ ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਦੇ ਕੇ ਸੁਣੇ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਂਚ-ਪੜਤਾਲ ਕਰੇ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਦਲੀਲ ਦਾ ਆਪ ਹੀ ਵਕੀਲ ਨਾ ਬਣੇ ਭਾਵ ਕੇਵਲ ਸ੍ਵੈ ਪੱਖੀ ਜਾਂ ਸ੍ਵੈ-ਵਿਰੋਧੀ ਵੀਚਾਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੋੜਤਾ ਲਈ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤੀ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਨਿਰਣੈ ਦਾ ਆਧਾਰ ਨਾ ਬਣਾਇ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਬਾਰੇ ਸਰਬ ਸਾਂਝੀ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਕੂਲ ਵੀਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਨਿਰਣੈ ਦਾ ਧੁਰਾ ਬਣਾਏ। ਜੇ ਕੋਈ ਨਿਰਣੈਕਾਰ ਇਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਹਿੱਤ ਆਪਦੇ ਕੀਤੇ ਨਿਰਣੈ ’ਤੇ ਅੜ੍ਹਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਅਜਿਹੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਨਿਰਣਾਂ ਦੁਬਿਧਾ ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ' ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਗਿਆਨੀ ਜੀ ‘ਨਿਰਣੈਕਾਰ' ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਿਰਣੈਕਾਰ ਹਉਮੈ ਤੋਂ ਦੂਰ ਨਿਰਮਾਣਤਾ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਨਿਰਣੈ ਪ੍ਰਤੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਵਿਚਾਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਨਿਰਣੈਕਾਰ ਦੀ ਸੋਚ ਸਿਰਫ਼ ਸ੍ਵੈ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਬਲਕਿ ਗੁਰਸਿੱਖ ਸੂਝਵਾਨ ਪਾਠਕਾਂ ਦਾ ਵੀ ਉਸ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਨਿਰਣੈਕਾਰ ਦੇ ਨਿਰਣੈ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਨਿੱਜੀ ਅਤੇ ਸੰਗਤੀ ਜੀਵਨ ਵੀ ਮਾਇਨੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਨਿਰਣੈ ਦੌਰਾਨ ਦੂਜੇ ਭਾਉ ਵਾਲੀ ਭਾਵਨਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਸੱਚ ਤੇ ਖਰਾ ਉਤਰਣ ਵਾਲੇ ਨਿਰਣੇ ਦੀ ਖਾਸ ਮਹੱਤਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਿਰਣੈ ਦੌਰਾਨ ਧਾਰਮਿਕਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਵਾਲਾ ਪੱਖ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਨਿਰੀ ਵਿੱਦਿਅਕ ਯੋਗਤਾ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਨਿਰਣਾ ਧੋਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਸਲ ਨਿਰਣਾ ਪੰਥਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਚਾਨਣ ਵਿਚ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨਿੱਜੀ ਨਿਰਣੇ ਦੀ ਪੰਥਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਹਿਮਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਿਆਨੀ ਹਰਿਬੰਸ ਸਿੰਘ ਨਿਰਣੈਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਅੰਤਿਮ ਨਿਰਣਾਂ ਜਾਂ ਅੰਤਿਮ ਰਾਇ ਨਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟਾਈ ਗਈ ਬਲਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ‘ਨਿਰਣੈ’ ਪੱਖ ਨੂੰ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਹੈ।