ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਮਾਰਗ ਹਨ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਅਨੇਕਾਂ ਮਾਰਗ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਤਨ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ ਚਾਰ ਮਾਰਗਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚਾਰ ਮਾਰਗ ਹਨ: ਕਰਮ ਯੋਗ, ਭਗਤੀ ਯੋਗ,ਗਿਆਨ ਯੋਗ ਤੇ ਰਾਜ ਯੋਗ। ਪਰ ਸਾਰਿਆਂ ਮਾਰਗਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਮੁੱਖ ਅੰਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਹੈ— ਹਿਰਦੇ ਦਾ ਮਾਰਗ। ਇਸ ਮਾਰਗ ਵਿਚ ਪ੍ਰੇਮ, ਭਗਤੀ, ਸ਼ਰਧਾ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਕੁਰਬਾਨੀ ਤੇ ਸੇਵਾ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਦੂਸਰਾ ਹੈ— ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਮਾਰਗ। ਇਸ ਵਿਚ ਗਿਆਨ, ਧਿਆਨ, ਸਿਮਰਨ, ਪੜ੍ਹਣਾ, ਸਮਝਣਾ ਤੇ ਕਿੰਤੂ-ਪ੍ਰੰਤੂ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਰਾਹ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਉਲਟ ਹਨ।ਜੇ ਬੁੱਧੀ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਰਾਹ ’ਤੇ ਚੱਲੇਗਾ ਤਾਂ ਯਾਤਰਾ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਉਹ ਕਦਮ-ਕਦਮ ’ਤੇ ਕਿੰਤੂ- ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਰੇਗਾ, ਆਪਣੀ ਅਸ਼ਰਧਾ ਦਿਖਾਏਗਾ। ਇਸ ਰਾਹ ’ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵਿਘਨ ਪੈਣਗੇ। ਉਸ ਨੂੰ ਪੇ੍ਰਮੀ ਦਾ ਨੱਚਣਾ-ਕੁੱਦਣਾ, ਰੋਣਾ-ਹੱਸਣਾ, ਵਿਛੋੜਾ-ਬਿਰਹਾ ਆਦਿ ਸਮਝ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗਾ।ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੇ ਹਿਰਦੇ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਮਨੁੱਖ ਗਿਆਨ-ਧਿਆਨ, ਸਿਮਰਨ-ਵਿਚਾਰਨ ਦੇ ਰਾਹ ’ਤੇ ਚੱਲੇਗਾ ਤਾਂ ਉਹ ਯਾਤਰਾ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਬੈਠਣਾ, ਅੱਖਾਂ ਮੀਟੀ ਰੱਖਣਾ, ਅਡੋਲ ਰਹਿਣਾ, ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗਰ ਕਰਨਾ, ਆਦਿ ਰਾਸ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗਾ। ਉਹ ਰਾਹ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗ਼ਲਤ ਮਾਰਗਾਂ ਉੱਪਰ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਭੁੱਲਿਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਹੀ ਠੀਕ ਰਾਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਸੇ ਉੱਪਰ ਚੱਲਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ :

-ਭੂਲੇ ਮਾਰਗੁ ਜਿਨਹਿ ਬਤਾਇਆ ॥ ਐਸਾ ਗੁਰੁ ਵਡਭਾਗੀ ਪਾਇਆ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 803)

ਪਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੁਰੂ ਕਿਸੇ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।ਬਹੁਤੇ ਗੁਰੂ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਮਾਰਗ ਦੇ ਹੀ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੂਸਰੇ ਮਾਰਗ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਜਾਂ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ। ਕੇਵਲ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਹੀ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੋਹਾਂ ਮਾਰਗਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਾਰਗਾਂ ਉੱਪਰ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਸੀ ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਮੁੰਬਈ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਜਾਣ ਦੇ ਕਈ ਰਾਹ ਹਨ ਤੇ ਕਈ ਰੇਲ ਗੱਡੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਪੱਛਮੀ ਰਾਹ ’ਤੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ (Western Railway) ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦੂਜੀ ਮੱਧਮ ਰਾਹ ’ਤੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਕਿ (Central Railway)) ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਗੱਡੀਆਂ ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚਾਅ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਹਰ ਰਾਹ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਵਾਤਾਵਰਣ, ਭੋਜਨ, ਵੇਸ਼-ਭੂਸ਼ਾ, ਆਦਿ ਅਲੱਗ ਹਨ। ਕਿਹੜੀ ਗੱਡੀ ਫੜਨੀ ਹੈ? ਦਿਲ ਵਾਲੀ ਜਾਂ ਦਿਮਾਗ ਵਾਲੀ। ਇਹ ਇਕ ਅਨੁਭਵੀ ਗੁਰੂ ਹੀ ਦੱਸ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਿਆਣਪ ਤੇ ਗ਼ਲਤ ਰਾਹ ਤਿਆਗ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ :

ਤਿਆਗੇਂ ਮਨ ਕੀ ਮਤੜੀ ਵਿਸਾਰੇਂ ਦੂਜਾ ਭਾਉ ਜੀਉ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 763)

ਗੁਰੂ (ਇਸ ਲੇਖ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਦਾ ਅਰਥ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਹਨ) ਸਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਨਿਕਲੀਆਂ ਸੂਖਮ ਤਰੰਗਾਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਗਿਆਨ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਹ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਤਰੰਗਾਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਕਰਕੇ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ। ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਠੀਕ ਰਾਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਗੁਰੂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਰਾਹ ਪਕੜੋ, ਗਿਆਨ-ਧਿਆਨ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਵੱਲੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਰਾਹ ਹੀ ਅਪਣਾਓ।ਗੁਰੂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡਾ ਮਨ ਕਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਡੋਲਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹੀ ਇਸ ਭੇਦ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ।ਉਸ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਠੀਕ ਪੱਥ ਨਹੀਂ ਦਰਸਾਅ ਸਕਦਾ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚਲੇ ਕੁਝ ਫੁਰਮਾਨ ਹਨ :

-ਬਿਨੁ ਗੁਰ ਪੰਥੁ ਨ ਸੂਝਈ ਕਿਤੁ ਬਿਧਿ ਨਿਰਬਹੀਐ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 229)
-ਮਾਰਗ ਪਾਏ ਉਦਿਆਨ ਮਹਿ ਗੁਰਿ ਦਸੇ ਭੇਤ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 810)
-ਇਤੁ ਮਾਰਗਿ ਚਲੇ ਭਾਈਅੜੇ ਗੁਰੁ ਕਹੈ ਸੁ ਕਾਰ ਕਮਾਇ ਜੀਉ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 763)

ਜੇ ਸਿੱਖ ਬੁੱਧੀ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਉਸ ਨੂੰ ਹਰ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹੇਗਾ। ਉੱਠਦਿਆਂ-ਬੈਠਦਿਆਂ-ਚੱਲਦਿਆਂ ਹਰ ਸਮੇਂ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦਾ ਚਿਤਵਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹੇਗਾ, ਨਾਮ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹੇਗਾ :

-ਊਠਤ ਬੈਠਤ ਸੋਵਤ ਧਿਆਈਐ ॥ ਮਾਰਗਿ ਚਲਤ ਹਰੇ ਹਰਿ ਗਾਈਐ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 386)
-ਤਿਆਗਿ ਸਗਲ ਸਿਆਨਪਾ ਭਜੁ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਨਿਰੰਕਾਰੁ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 405)

ਜੇ ਸਿੱਖ ਹਿਰਦੇ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ, ਕੋਮਲ ਮਨ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕੀਰਤ, ਉਸਤਤਿ, ਉਪਾਸਨਾ, ਗੁਣਗਾਣ ਤੇ ਸੇਵਾ ਆਦਿ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹੇਗਾ:

-ਦਿਨਸੁ ਰੈਨਿ ਹਰਿ ਕੀਰਤਨੁ ਗਾਈਐ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 386)
-ਕੀਰਤਿ ਪ੍ਰਭ ਕੀ ਗਾਉ ਮੇਰੀ ਰਸਨਾਂ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1298)
-ਭਜੁ ਗੋਬਿੰਦ ਸਭ ਛੋਡਿ ਜੰਜਾਲ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 805)

ਬੁੱਧੀ–ਪ੍ਰਧਾਨ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਦੂਸਰਾ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ ਬਚਦਾ। ਜਿਉਂ-ਜਿਉਂ ਉਹ ਗਹਿਰਾਈ ਵਿਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿਰਫ ਉਹੀ ਹੈ, ਦੂਸਰਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਸਿਆਣਿਆਂ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ— “ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸਤਿ ਹੈ ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਬਹੁਮਤ ਵਿਚ ਹੈ।” ਇਸ ਮਾਰਗ ਵਿਚ ਦੂਸਰਾ ਰਸਤਾ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜੈਨੀਆਂ ਤੇ ਬੋਧੀਆਂ ਨੇ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਤੇ ਪਾਇਆ ਕਿ ਦੂਸਰਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ‘ਆਤਮਾ ਮਿਲੀ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।’ ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਕਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਨਾਸਤਕ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਧਿਆਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ— ‘ਅਹੰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਅਸਮੀ’, ਯਾਨੀ ਮੈਂ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹਾਂ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਇਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੰਤ ਮਨਸੂਰ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ— ‘ਅਨਲਹੱਕ’, ਭਾਵ ਕਿ ਮੈਂ ਹੀ ਅੱਲ੍ਹਾ ਹਾਂ। ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿਣ ’ਤੇ ਫਾਂਸੀ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਧਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਆਦਿ ਹੀ ਅੰਤ ਹੈ। ਉਹ ਮੰਜ਼ਿਲ ਉੱਪਰ ਹੀ ਖੜੇ ਹਨ। ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵਿਚ ਦੂਸਰਾ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਹੀ ਬਚਦਾ ਹੈ।

ਪਰ ਜੇ ਸੱਚਾ ਗੁਰੂ ਮਿਲ ਜਾਏ ਤਾਂ ਇਸ ਰਾਹ ਵਿਚ ਵੀ ‘ਮੈਂ’ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਹੀ ਬਚਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਦੋਹਾਂ ਰਾਹਾਂ ਵਿਚ ‘ਮੈਂ’ ਮਿੱਟਦੀ ਹੈ ‘ਤੂੰ’ ਨਹੀਂ।

ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵਿਚ ‘ਮੈਂ’ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ‘ਤੂੰ’ ਹੀ ਬਚਦਾ ਹੈ। ਭਗਤੀ ਮਾਰਗ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭੂ ਹੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਇਸੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤਕ ਮੈਂ ਸਾਂ ਉਦੋਂ ਤਕ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਹਾਂ :

-ਜਬ ਹਮ ਹੋਤੇ ਤਬ ਤੂ ਨਾਹੀ ਅਬ ਤੂਹੀ ਮੈ ਨਾਹੀ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 657)

ਦੋ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੂੰ ਮਿੱਟਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ – ਜਾਂ ਮੈਂ ਨਹੀਂ, ਜਾਂ ਤੂੰ ਨਹੀਂ। ਦਵੈਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ:

-ਦੂਜੈ ਭਾਇ ਕੋ ਨਾ ਮਿਲੈ ਫਿਰਿ ਫਿਰਿ ਆਵੈ ਜਾਇ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 27)
-ਹਰਿ ਤਿਨ ਕਾ ਦਰਸਨੁ ਨਾ ਕਰਹੁ ਜੋ ਦੂਜੈ ਭਾਇ ਚਿਤੁ ਲਾਹੀ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 309)

ਪਹਿਲੀ ਲੋੜ ਹੈ ਦਵੈਤ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਦੀ। ਦੂਸਰੀ ਲੋੜ ਹੈ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਦੀ। ਪ੍ਰਭੂ-ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਦਾ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿਚ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿਚ ਹੀ ਟਿਕਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਜੇ ਸਾਡਾ ਮਨ ਭੂਤ-ਭਵਿੱਖ ਵਿਚਕਾਰ ਡੋਲਦਾ ਰਹੇਗਾ ਤਾਂ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਦੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਣਗੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਤਾਂ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿਚ ਹੈ।

ਭਾਵੇਂ ਹਿਰਦੇ ਦਾ ਮਾਰਗ ਪਕੜੋ ਤੇ ਭਾਵੇਂ ਬੁੱਧੀ ਦਾ, ਦੋਹਾਂ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚ ਸਾਨੂੰ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿਚ ਆਉਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਸਾਨੂੰ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿਚ ਠਹਿਰਾਣ ਲਈ ਹਨ। ਲੋਭ ਸਾਨੂੰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਕੱਲ ਵੱਲ ਲਿਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹਉਮੈਂ ਬੀਤ ਗਏ ਕੱਲ ਵੱਲ। ਇਸੇ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਲੋਭ ਤੇ ਹੰਕਾਰ ਦੋਵੇਂ ਪੀੜਾ ਹਨ, ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹਨ :

-ਲਬੁ ਲੋਭੁ ਅਹੰਕਾਰੁ ਸੁ ਪੀਰਾ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 414)
-ਲਭੁ ਲੋਭੁ ਬੁਰਾ ਅਹੰਕਾਰੁ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 931)

ਮੈਂ ਧਨ ਪਾਉਣਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਉੱਚਾ ਅਹੁਦਾ ਪਾਉਣਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਮਹਿਲ-ਮਾੜੀਆਂ ਬਣਾਉਣੀਆਂ ਹਨ ਆਦਿ, ਸਭ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਕੱਲ ਵਿਚ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੋ ਪਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ (ਲੋਭ) ਸਾਨੂੰ ਭਵਿੱਖ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਹੱਥੋਂ ਖੁਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਅਹੰਕਾਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਕਰੋੜਪਤੀ, ਮੈਂ ਮੰਤਰੀ, ਮੈਂ ਅਫਸਰ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਬੀਤੇ ਕੱਲ ਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਵੀ ਪਾਇਆ ਸੀ ਬੀਤੇ ਕੱਲ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸੀ। ਅਹੰਕਾਰ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਭੁੱਲਣ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਮੁੜ-ਮੁੜ ਪਿਛਾਂਹ ਵੱਲ ਖਿੱਚੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਬੀਤ ਗਿਆ ਸਮਾਂ ਭੂਤਕਾਲ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿਚ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਅਸੀਂ ਭੂਤ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚਕਾਰ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ।

ਇੱਕ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਗ਼ਲਤ ਕਰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗ਼ਲਤੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ ਚੁੱਪ-ਚੁਪੀਤੇ ਛੱਡਣ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ— “ਇਸ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ 500 ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੈਂ ਇਕ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਰੱਖਾਂਗਾ। ਤੂੰ ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਸਕਦਾ ਹੈਂ। ਬਾਹਰ ਤੈਨੂੰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਪਕੜੇਗਾ।” 500 ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਢੋਇਆ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਲੱਭਣਾ ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਉਹ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਲੱਭਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਕੋਲੋਂ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਰਾਜੇ ਤੋਂ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਬਾਰੇ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮਨ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬੇਧਿਆਨੀ ਕਾਰਨ ਢੋਇਆ ਬੂਹਾ ਲੰਘ ਗਿਆ। ਦੂਸਰੀ ਵਾਰੀ ਉਹ ਰਾਜੇ ਪ੍ਰਤੀ ਕੀਤੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਬੀਤੇ ਕੱਲ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਦਰ ਫਿਰ ਖੁੱਸ ਗਿਆ। ਸੋ, ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿਚ ਰਹੇ ਬਗ਼ੈਰ ਕੋਈ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।

ਸਾਰੇ ਰਾਹ ਪ੍ਰਭੂ-ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੱਲ ਹੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਰਾਹ ਬੇਸ਼ਕੀਮਤੀ ਮਾਣਕ-ਮੋਤੀਆਂ ਨਾਲ ਜੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ :

-ਮਾਰਗਿ ਮੋਤੀ ਬੀਥਰੇ ਅੰਧਾ ਨਿਕਸਿਓ ਆਇ ॥
ਜੋਤਿ ਬਿਨਾ ਜਗਦੀਸ ਕੀ ਜਗਤੁ ਉਲੰਘੇ ਜਾਇ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1370)

ਅਗਿਆਨਤਾਵੱਸ ਅਸੀਂ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਾਂ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਜਾਂ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਭੂ ਵੱਲ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂ ਗ਼ਲਤ ਰਾਹ ਉੱਪਰ ਤੁਰ ਪੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਗੁਰੂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਵਿਹੂਣਾ ਸੰਸਾਰ ਅਕਾਰਨ ਹੀ ਆਪਣਾ ਕੀਮਤੀ ਸਮਾਂ ਬਰਬਾਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ-ਗਿਆਨ ਦੀ ਜੋਤ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਠੀਕ ਰਾਹ ਦਰਸਾਅ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਉੱਪਰ ਚੱਲਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।