ਤਿਨ ਰਾਹ: ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਰਾਹ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਕ ਰਾਹ ਹੈ ਬਾਹਰ ਦਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਕਰਮ ਮਾਰਗ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਰਾਹ ’ਤੇ ਜੋ ਵੀ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਬਾਹਰ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ, ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰਾ ਰਾਹ ਹੈ ਅੰਦਰ ਦਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਗਿਆਨ ਮਾਰਗ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਬਾਹਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ, ਕੋਈ ਭੱਜ-ਦੌੜ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ। ਬਸ ਪ੍ਰਭੂ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਹੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤੀਸਰਾ ਹੈ ‘ਭਗਤੀ ਮਾਰਗ'। ਇਹ ਰਾਹ ਅੰਦਰ ਦਾ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਦਾ ਵੀ। ਇਹ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਪਿਆਰ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਦਰਸਾਇਆ ਬਾਹਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਰਾਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸੁਰਤਿ, ਮਤਿ ਅਤੇ ਬੁਧਿ ਕਰਕੇ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ : -ਸੁਰਤਿ ਮਤਿ ਬੁਧਿ ਪਰਗਾਸੁ ॥ , (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 889)
-ਮਤਿ ਬੁਧਿ ਸੁਰਤਿ ਨਾਹੀ ਚਤੁਰਾਈ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 804) ਕਰਮ ਮਾਰਗ: ਰਜੋ ਗੁਣੀ ਨੂੰ ਇਹ ਰਾਹ ਸ਼ੋਭਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਰਜੋ ਗੁਣੀ ਕਦੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਕੇ ਨਹੀਂ ਬੈਠ ਸਕਦਾ। ਉਸ ਲਈ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਜੋ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਉਹ ਚੰਗਾ ਹੈ ਜਾਂ ਮੰਦਾ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨੇ ਇਕ ਜਿੰਨ ਵੱਸ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਜਿੰਨ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਮੈਂ ਬੇਕਾਰ ਨਹੀਂ ਬੈਠ ਸਕਦਾ। ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਚਾਕਰ ਹਾਂ, ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਤੂੰ ਜੋ ਵੀ ਕੰਮ ਚਾਹੇਂ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਮੈਨੂੰ ਵਿਹਲਾ ਬੈਠਣਾ ਪਿਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਖਾ ਜਾਵਾਂਗਾ।” ਮਾਲਕ ਨੇ ਜਿੰਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਕੰਮ ਦੱਸੇ ਪਰ ਉਹ ਝੱਟ ਕੰਮ ਖਤਮ ਕਰ ਕੇ ਹੋਰ-ਹੋਰ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿਚ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਸੰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਦੱਸੀ। ਸੰਤ ਨੇ ਕਿਹਾ- “ਜਿੰਨ ਨੂੰ ਕਹੋ ਇਕ ਭਾਰੀ ਪੱਥਰ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਚੋਟੀ ’ਤੇ ਲੈ ਜਾਏ।” ਫਿਰ ਉਹੀ ਪੱਥਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਥੱਲੇ ਲੈ ਆਵੇ। ਇਹੀ ਕੰਮ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕਰੀ ਜਾਏ।” ਜਿੰਨ ਨੂੰ ਨਾ ਖਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਮਿਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਜਾਨ ਬਚ ਗਈ। ਇਹੀ ਹਾਲ ਰਜੋ ਗੁਣੀ ਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਜੇ ਸਾਕਾਰਥਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕੁਝ ਨਾ ਮਿਲੇ ਜਾਂ ਠੀਕ ਸੇਧ ਨਾ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਨਾਸ਼ੀ ਕਰਮ ਕਰਨ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਿਕੰਦਰ ਬਣ ਜਾਏਗਾ ਜਿਸ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਜਿੱਤਣ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨੇ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬੰਦੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ; ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਬਣ ਜਾਏਗਾ ਜਿਸ ਨੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਘਰ ਉਜਾੜੇ, ਧੀਆਂ-ਭੈਣਾਂ ਅਗਵਾ ਕੀਤੀਆਂ/ਮਰਵਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂ ਬਾਹਰ ਵੇਚ ਦਿੱਤੀਆਂ; ਮੁਗ਼ਲ ਹੁਕਮਰਾਨ ਬਣ ਜਾਏਗਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਨਤਾ ਉੱਪਰ ਅੰਤਾਂ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਕੀਤੇ ਜਾਂ ਹਿਟਲਰ ਬਣ ਜਾਏਗਾ ਜਿਸ ਨੇ ਲੱਖਾਂ ਯਹੂਦੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿਊਂਦਿਆਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਗੈਸ ਨਾਲ ਮਾਰ ਸੁੱਟਿਆ। ਇਹ ਸਭ ਰਜੋ ਗੁਣੀ ਸਨ ਪਰ ਠੀਕ ਸੇਧ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਰਕੇ ਹਿੰਸਕ ਬਣ ਗਏ। ਕਰਮ ਮਾਰਗੀ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੇਧ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਧਿਆਨ ਦਿਓ ਕਿ ਕਿਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਕਾਮਨਾ ਤਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਚਤੁਰਾਈ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਰਲੀ ਹੋਈ। ਜਿਸ ਦੇ ਕਰਮ ਵਿਚ ਕਾਮਨਾ ਨਹੀਂ, ਚਤੁਰਾਈ ਨਹੀਂ, ਉਸੇ ਦਾ ਧਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ : -ਕਰਮ ਕਰਤ ਹੋਵੈ ਨਿਹਕਰਮ ॥ ਤਿਸੁ ਬੈਸਨੋ ਕਾ ਨਿਰਮਲ ਧਰਮ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 274) ਅਸੀਂ ਨਿਹਕਾਮੀ ਨਹੀਂ। ਕਾਮਨਾ ਬਿਨਾਂ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਕੋਈ ਕੰਮ ਕਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕਾਮਨਾ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਕੋਈ ਕੰਮ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਤਾਂ ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਸਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਕਰਮ ਕਿਸੇ ਪਹਿਲੇ ਕਰਮ, ਵਿਚਾਰ ਜਾਂ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਬੋਲਦੇ ਹਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕੁਝ ਪੁੱਛਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸਾਡਾ ਬੋਲਣਾ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਉੱਠਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਭਾਵਨਾ ਜਾਂ ਵਿਚਾਰ ਨਾ ਉੱਠੇ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਕੀ ਬੋਲਾਂਗੇ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਬੋਲਾਂਗੇ? ਕਿਸੇ ਨੇ ਗਾਲ੍ਹ ਕੱਢੀ, ਸਾਨੂੰ ਗੁੱਸਾ ਆਇਆ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਵਜੋਂ ਅਸੀਂ ਬੁਰਾ ਕਰਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਪਿਆਰ ਦਰਸਾਇਆ, ਸਾਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਵਜੋਂ ਚੰਗੇ ਸ਼ਬਦ ਬੋਲ ਦਿੱਤੇ। ਜਿੰਨੀ ਦੇਰ ਕਾਮਨਾ ਨਹੀਂ ਅਸੀਂ ਕਰਮ ਕਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ- ਸੇਵਾ ਕਰਤ ਹੋਇ ਨਿਹਕਾਮੀ ॥
ਤਿਸ ਕਉ ਹੋਤ ਪਰਾਪਤਿ ਸੁਆਮੀ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1071) ਅਸੀਂ ਇਸ ਪਾਸੇ ਧਿਆਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ । ਕਰਮ ਵਿਚ ਕਾਮਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ ਤਾਂ ਹੀ ਕਰਮ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਹੋਣਗੇ ਕਿਉਂਕਿ ਹਉਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਸੇਵਾ ਕਿਸੇ ਲੇਖੇ ਨਹੀਂ : -ਵਿਚਿ ਹਉਮੈ ਸੇਵਾ ਥਾਇ ਨ ਪਾਏ ॥
-ਹਉਮੈ ਮਾਰਿ ਕਮਲੁ ਪਰਗਾਸਾ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 161) ਮਾਰਗ: ਕਰਮ ਮਾਰਗ ਸਰੀਰ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਮਾਰਗ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਨਹੀਂ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਤਮੋ ਗੁਣੀ ਨੂੰ ਇਹ ਰਾਹ ਪਸੰਦ ਆਏਗਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ‘ਠੀਕ ਹੈ, ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਗਿਆਨ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋ। ਪਰ ਧਿਆਨ ਜ਼ਰੂਰ ਰੱਖੋ ਕਿ ਗਿਆਨ ਪਾਉਣ ਲਈ ਕੀ ਪੜ੍ਹ ਰਹੇ ਹੋ ਤੇ ਕਿਉਂ ਪੜ੍ਹ ਰਹੇ ਹੋ?' ਇਕ ਗਿਆਨੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਕੋਲ ਆਇਆ ਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, “ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਪੜੇ ਹਨ, ਕਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਲਿਆ ਹੈ, ਕਈ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀਆਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ, ‘ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਜਾਨਣ ਬਾਅਦ ਹੋਰ ਕੁਝ ਜਾਨਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਬਚਦਾ । ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਐਸੀ ਤਾਂ ਕੋਈ ਵਿੱਦਿਆ ਨਹੀਂ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤੇਰੀ ਕੀਤੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਤਾਂ ਸਭ ਹਉਮੈਂ ਦੀ ਖੇਡ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸਾਨੂੰ ਆਸਾ ਕੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨਾਲ ਗੱਡੇ ਭਰ ਲਉ, ਘਰ ਭਰ ਲਉ, ਬੇੜੀਆਂ ਭਰ ਲਉ, ਪਰ ਇਹ ਕਿਸੇ ਲੇਖੇ ਨਹੀਂ : ਪੜਿ ਪੜਿ ਗਡੀ ਲਦੀਅਹਿ ਪੜਿ ਪੜਿ ਭਰੀਅਹਿ ਸਾਥ ॥
ਪੜਿ ਪੜਿ ਬੇੜੀ ਪਾਈਐ ਪੜਿ ਪੜਿ ਗਡੀਅਹਿ ਖਾਤ ॥
ਪੜੀਅਹਿ ਜੇਤੇ ਬਰਸ ਬਰਸ ਪੜੀਅਹਿ ਜੇਤੇ ਮਾਸ ॥
ਪੜੀਐ ਜੇਤੀ ਆਰਜਾ ਪੜੀਅਹਿ ਜੇਤੇ ਸਾਸ ॥
ਨਾਨਕ ਲੇਖੈ ਇਕ ਗਲ ਹੋਰੁ ਹਉਮੈ ਝਖਣਾ ਝਾਖ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 467) ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀਆਂ/ਪੰਡਤਾਂ ਦੀਆਂ ਆਪਸ ਵਿਚ ਬਹਿਸਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਜਿਹੜਾ ਗਿਆਨੀ ਜਿੱਤ ਜਾਏ ਉਹ ਹਾਰੇ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸੋ ਜਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਬਹਿਸਾਂ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨੀ, ਉਸ ਦਾ ਉਨਾ ਹੀ ਵੱਡਾ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਢੇਰ। ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਅਗਲੀ ਬਹਿਸ ਲਈ ਜਾਣ ਸਮੇਂ ਜਿੱਤੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨੂੰ ਗੱਡਿਆਂ ਵਿਚ ਲਿਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਵਿਦਵਤਾ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਬੇਕਾਰ ਦੀ ਬਹਿਸ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣੋ। ਇਸ ਦੇ ਜਾਣਨ ਬਾਅਦ ਹੋਰ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਲਈ ਨਹੀਂ ਬਚਦਾ : -ਪ੍ਰਣਵਤਿ ਨਾਨਕ ਗਿਆਨੀ ਕੈਸਾ ਹੋਇ ॥ ਆਪੁ ਪਛਾਣੈ ਬੂਝੈ ਸੋਇ ॥
ਗੁਰ ਪਰਸਾਦਿ ਕਰੇ ਬੀਚਾਰੁ ॥ ਸੋ ਗਿਆਨੀ ਦਰਗਹ ਪਰਵਾਣੁ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 25)
-ਆਪੁ ਬੀਚਾਰੇ ਸੁ ਗਿਆਨੀ ਹੋਈ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 152) ਭਗਤੀ ਮਾਰਗ: ਸਾਡੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸੇ ਹਨ - ਯਾਦਾਸ਼ਤ, ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਭਾਵ ਯਾਦਾਸ਼ਤ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਕਰਮ ਨਾਲ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਯਾਦਾਸ਼ਤ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਇਹ ਸਾਥ ਨਾ ਦੇਣ ਤਾਂ ਕਰਮ ਹੁੰਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂ ਅਰਥ-ਹੀਣ, ਪਾਗਲਾਂ ਵਾਲੇ ਕਰਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੈ। ਪੜਾਈ-ਲਿਖਾਈ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਹੀ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਭਾਵ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਭਾਵਨਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਭਗਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਸਹਿਜ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਭਗਤੀ ਮਾਰਗ ਦੀ ਬਹੁਤ ਚਰਚਾ ਹੈ ਬਲਕਿ ਕਈ ਤਾਂ ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਮਾਰਗ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਹ ਮਾਰਗ ਇੰਨਾ ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ ਜਿੰਨਾਂ ਉੱਪਰੋਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਭਗਤੀ ਲਈ ਕੋਮਲ ਭਾਵਨਾ, ਪਿਆਰ, ਦਇਆ, ਕਰੁਣਾ, ਖਿਮਾ ਆਦਿ ਗੁਣ ਲੋੜੀਂਦੇ ਹਨ। ਭਗਤੀ ਪਿਆਰ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ : -ਬਿਨੁ ਪਿਆਰੈ ਭਗਤਿ ਨ ਹੋਵਈ ਨਾ ਸੁਖੁ ਹੋਇ ਸਰੀਰਿ ॥
ਪ੍ਰੇਮ ਪਦਾਰਥੁ ਪਾਈਐ ਗੁਰ ਭਗਤੀ ਮਨ ਧੀਰਿ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 429) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਬਗਲੇ ਵਾਂਗ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ; ਤੀਰਥ ’ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਵੀ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ; ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਜਾਂ ਬਹਿਸ, ਵਿਵਾਦ ਆਦਿ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਿਰਫ ਜੀਵਨ ਬਰਬਾਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਜਿਹੜਾ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ : -ਕਹਾ ਭਯੋ ਜੋ ਦੋਊ ਲੋਚਨ ਮੂੰਦ ਕੈ ਬੈਠਿ ਰਹਿਓ ਬਕ ਧਿਆਨ ਲਗਾਇਓ ॥
ਨ੍ਹਾਤ ਫਿਰਿਓ ਲੀਏ ਸਾਤ ਸਮੁਦ੍ਰਨਿ ਲੋਕ ਗਯੋ ਪਰਲੋਕ ਗਵਾਇਓ ॥
ਬਾਸ ਕੀਓ ਬਿਖਿਆਨ ਸੋਂ ਬੈਠ ਕੈ ਐਸੇ ਹੀ ਐਸੇ ਸੁ ਬੈਸ ਬਿਤਾਇਓ ॥
ਸਾਚੁ ਕਹੋਂ ਸੁਨ ਲੇਹੁ ਸਭੈ ਜਿਨ ਪ੍ਰੇਮ ਕੀਓ ਤਿਨ ਹੀ ਪ੍ਰਭ ਪਾਇਓ ॥ (ਅਕਾਲ ਉਸਤਤ) ਪਰ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਜਗਾਉਣੀ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਅਣਡਿੱਠੇ ਤੇ ਅਣਪਛਾਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਲਈ ਤੜਪ ਨਹੀਂ ਜਾਗਦੀ, ਬਿਹਬਲਤਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਅੱਥਰੂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਪ੍ਰੇਮ ਦਰਸਾਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਮੀ ਸਿਰਫ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨਨੱਚਣਾ, ਟੱਪਣਾ ਆਦਿ। ਇਹ ਸਿਰਫ ਮਨ ਦਾ ਚਾਉ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਦੀਵਾਨਾਪਨ ਨਹੀਂ। ਇਸੇ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੱਚਣ-ਕੁੱਦਣ ਦੀ ਨਿਖੇਧੀ ਕਰਦੀ ਹੈ: -ਨਚਣੁ ਕੁਦਣੁ ਮਨ ਕਾ ਚਾਉ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 465)
-ਨਚਿਐ ਟਪਿਐ ਭਗਤਿ ਨ ਹੋਇ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 159)
-ਘੂੰਘਰ ਬਾਧਿ ਭਏ ਰਾਮਦਾਸਾ ਰੋਟੀਅਨ ਕੇ ਉਪਾਵਾ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1003) ਦੂਸਰੀ ਕਠਿਨਾਈ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਬੁੱਧੀ ਅਧੀਨ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵਿਚਾਰ ਸ਼ਕਤੀ ਵਧਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਤੇ ਭਾਵਨਾ ਮਰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਦਾ ਮਨੁੱਖ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਦੇਖਦਾ ਹੈ। ਜਿਉਂ-ਜਿਉਂ ਸੰਸਾਰੀ ਵਿੱਦਿਆ ਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਵਧੇਗਾ, ਬੰਦੇ ਦੀ ਸੋਚ ਭਾਵਨਾ ਉੱਪਰ ਹਾਵੀ ਹੁੰਦੀ ਜਾਵੇਗੀ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਸਕਦੀ। ਭਾਵਨਾ ਬਿਨਾਂ ਹੋ ਨਹੀਂ , ਧਿਆਨ ਮਾਰਗ: ਮੈਂ ਤਿੰਨ ਮਾਰਗਾਂ (ਕਰਮ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਭਗਤੀ) ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਧਿਆਨ ਸਾਂਝਾ ਹੈ, ਜ਼ਰੂਰੀ ਅੰਗ ਹੈ। ਪਰ ਕਈ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਮਾਰਗ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਮਾਰਗ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵੀ ਧਿਆਨ ਮਾਰਗ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਹ ਦੱਸ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਧਿਆਨ ਸਾਰੇ ਮਾਰਗਾਂ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਮਾਰਗਾਂ ਦੀ ਕੁੰਜੀ ਧਿਆਨ ਹੀ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰੋਗੇ ਉਹ ਗ਼ਲਤ ਹੋ ਜਾਏਗਾ, ਨਿਹਫਲ ਹੋ ਜਾਏਗਾ। ਧਿਆਨ ਦਵਾਈ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਰਗ ਮਾਧਿਅਮ- ਜਿੱਦਾਂ ਕਿਸੇ ਦਵਾਈ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਨਾਲ, ਸ਼ਹਿਦ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਖਾਣਾ। ਧਿਆਨ ਦੀ ਦਵਾਈ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਲਿਜਾਣ ’ਤੇ ਹਉਮੈਂ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਾਰਗ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਹੀ ਪਕੜ ਕੇ ਨਹੀਂ ਬੈਠ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਧਿਆਨ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪਾਸੇ ਧਿਆਨ ਨਾ ਦੇਣਾ। ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਤੀ ਕਰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ। ਲੋਕੀਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਜਾਣ ਤਕ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਕੱਢ ਸਕਦੇ। ਪ੍ਰਭੂ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹਣ, ਸੁਣਨ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਨ ਲਈ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ। ਪ੍ਰਭੂ ਲਈ ਭਗਤੀ ਭਾਵਨਾ ਜਗਾਣਾ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਮਨ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਬੁਧਿ, ਮਤਿ ਤੇ ਚਤੁਰਾਈ ਛੱਡ ਕੇ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ’ਤੇ ਧਿਆਨ ਟਿਕਾਓ: ਧਿਆਨ ਧਰੋ ਤਿਹ ਕੋ ਮਨ ਮੈਂ ਜਿਹ ਕੋ ਅਮਿਤੋਜਿ ਸਭੈ ਜਗੁ ਛਾਇਓ ॥ (ਅਕਾਲ ਉਸਤਤ) | 
