ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸੁਭਾਉ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ - ਰਜੋ ਗੁਣ, ਤਮੋ ਗੁਣ ਤੇ ਸਤੋ ਗੁਣ:

ਤ੍ਰਿਹੁ ਗੁਣ ਮਹਿ ਵਰਤੈ ਸੰਸਾਰਾ॥ (ਪੰਨਾ 389 )

ਰਜ ਗੁਣ ਤਮ ਗੁਣ ਸਤ ਗੁਣ ਕਹੀਐ ਇਹ ਤੇਰੀ ਸਭ ਮਾਇਆ॥ (ਪੰਨਾ 1123)

ਰਜ ਤਮ ਸਤ ਕਲ ਤੇਰੀ ਛਾਇਆ॥ (ਪੰਨਾ 1038)

ਰਜੋ ਗੁਣ ਉਹ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਸ਼ਕਤੀ, ਊਰਜਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮਾਲਕ ਟਿਕ ਕੇ ਨਹੀਂ ਬੈਠ ਸਕਦਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਕਰਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਹਰ ਕੰਮ ਨੂੰ ਕਾਹਲੀ ਵਿਚ, ਤੇਜ਼ੀ ਤੇ ਫੁਰਤੀ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਮੋ ਗੁਣੀ ਆਲਸੀ ਹੈ, ਸ਼ਕਤੀ ਹੀਣ ਹੈ। ਉਹ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਕਤਰਾਂਦਾ ਹੈ, ਟਾਲ-ਮਟੋਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਹਲਾ ਬੈਠੈ ਰਹਿਣਾ ਉਸ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਹੈ।

ਸਤੋ ਗੁਣੀ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਹੈ-ਨਾ ਸੁਸਤ ਨਾ ਕਾਹਲਾ, ਨਾ ਤੇਜ਼ ਨਾ ਹੌਲੀ। ਉੁਹ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਤਾਂ ਹੈ ਪਰ ਵਿਚਾਰਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਜਾਂ ਤਾਂ ਕੰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂ ਗਲਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵਿਚਾਰਦੇ ਵਿਚਾਰਦੇ ਉਲਝਣ (Confusion) ਵਿਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਤਮੋ ਗੁਣੀ ਵਾਂਗ ਸੁਸਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਕਰਨਾ ਤਾਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਠੀਕ ਰਾਹ ਦੀ ਚੋਣ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਵੰਡ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਸੁਭਾਉ (Quality) ਅਨੁਸਾਰ ਵੀ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਰਜੋ ਗੁਣੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਗਿਆਨ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਗਿਆਨ ਉੱਪਰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅੰਦਰਲੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਉੱਪਰ ਨਹੀਂ।ਤਮੋ ਗੁਣੀ ਬਿਲਕੁਲ ਹਨ੍ਹੇਰੇ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (‘ਤਮ’ ਦਾ ਅਰਥ ਹੀ ਹਨ੍ਹੇਰਾ ਹੈ)। ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਸੇਧ-ਹੀਣ, ਅਰਥ–ਹੀਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ।ਸਤੋ ਗੁਣੀ ਕੋਲ ਗਿਆਨ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਹ ਤਾਂ ਦਿਸਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸਾਫ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਗੁਣ-ਹੀਣ ਗੁਣ ਨੂੰ ਵੇਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਸਤੇ( ਸਹਘੋ) ਵਿਚ ਵੇਚਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਜੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਕੁਝ ਵੇਚਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਬਹੁਤ (ਲਖ) ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਮਾਂਦਾ ਹੈ:

ਵਿਣੁ ਗਾਹਕ ਗੁਣੁ ਵੇਚੀਐ ਤਉ ਗੁਣੁ ਸਹਘੋ ਜਾਇ॥
ਗੁਣ ਕਾ ਗਾਹਕੁ ਜੇ ਮਿਲੈ ਤਉ ਗੁਣੁ ਲਾਖ ਵਿਕਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 1086)

ਸਾਰੇ ਤਿਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਕੋਲ ਅੰਦਰਲਾ ਹਨ੍ਹੇਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਮਾਇਆ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਾਇਆ ਦੇ ਹਨ੍ਹੇਰੇ ਵਿਚ ਉਹ ਕੰਮ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਕਰਦੇ ਹੈ ਪਰ ਪਹੁੰਚਦੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ:

ਤ੍ਰੈ ਗੁਣ ਬਿਖਿਆ ਅੰਧੁ ਹੈ ਮਾਇਆ ਮੋਹ ਗੁਬਾਰ॥ (ਪੰਨਾ 30)

ਰਜ ਗੁਣ ਤਮ ਗੁਣ ਸਤ ਗੁਣ ਕਹੀਐ ਇਹ ਤੇਰੀ ਸਭ ਮਾਇਆ॥ (ਪੰਨਾ 1123)

ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਦੀ ਵੀ ਇਕ ਅਵਸਥਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਚੌਥਾ ਪਦ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਤੁਰੀਆ ਅਵਸਥਾ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ:

ਤ੍ਰੈ ਗੁਣ ਮਾਇਆ ਮੋਹੁ ਹੈ ਗੁਰਮੁਖਿ ਚਉਥਾ ਪਦੁ ਪਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 30)

ਤੀਨਿ ਬਿਆਪਹਿ ਜਗਤ ਕਉ ਤੁਰੀਆ ਪਾਵੈ ਕੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 297)

ਮਨ ਰੇ ਤ੍ਰੈ ਗੁਣ ਛੋਡਿ ਚਉਥੈ ਚਿਤੁ ਲਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 603)

ਇਸ ਪਦ ਨੂੰ, ਇਸ ਤੁਰੀਆ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ, ਇਸ ਤ੍ਰੈ ਗੁਣ ਅਤੀਤ ਹਾਲਤ ਨੂੰ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ‘ਸਹਜੁ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ:

ਤ੍ਰਿਹੁ ਗੁਣਾ ਵਿਚਿ ਸਹਜੁ ਨ ਪਾਈਐ ਤ੍ਰੈ ਗੁਣ ਭਰਮਿ ਭੁਲਾਇ॥ ( ਪੰਨਾ 68)

ਚਉਥੇ ਪਦ ਮਹਿ ਸਹਜੁ ਹੈ ਗੁਰਮੁਖਿ ਪਲੈ ਪਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 68)

‘ਸਹਜ’ ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਅਸੀਂ ਆਪ ਨਹੀਂ ਬਣਾਈ। ਅਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਹੀ ਆਏ ਹਾਂ। ਇਹ ਸਾਡਾ ਅੰਤਰੀਵ ਗੁਣ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਮਾਇਆ ਦੇ ਤਿਨ ਗੁਣਾਂ ਹੇਠ ਦੱਬਿਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਮਾਇਆ ਦਾ ਪੱਥਰ ਹਟਾ ਦਿਓ, ਇਹ ‘ਸਹਜ’ ਆਪੇ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਏਗਾ।

ਅਗਨੀ (ਪਾਵਕ) ਦਾ ਸਹਜ ਸੁਭਾਉ ਹੈ- ਸੜਣਾ, ਪਾਣੀ ਦਾ ਸਹਜ ਸੁਭਾਉ ਹੈ ਨੀਵੇਂ ਪਾਸੇ ਵਗਣਾ, ਹਵਾ ਦਾ ਸਹਜ ਹੈ- ਚਲਦੇ ਰਹਿਣਾ। ਇਹ ਸਹਜ ਹੀ ਚੱਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ:

ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਕਾ ਇਹੈ ਗੁਨਾਉ॥
ਨਾਨਕ ਜਿਉ ਪਾਵਕ ਕਾ ਸਹਜ ਸੁਭਾਉ॥ (ਪੰਨਾ 272)

ਇਵੇਂ ਹੀ ਚੰਨ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਹੈ- ਧਰਤੀ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਣਾ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਹੈ- ਸੂਰਜ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਣਾ। ਇਹ ਸੁਭਾਉ ਅਧੀਨ ਸਹਜੇ ਹੀ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ।ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਜਾਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ। ਇਸੇ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਸਹਜ ਸੁਭਾਉ ਨੂੰ ਸਮਝੋ ਅਤੇ ਇਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਕਰੋ। ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹੋਣ ਦਿਓ, ਵਿਘਨ ਨਾ ਪਾਓ:

ਸਹਜ ਸੁਭਾਇ ਹੋਵੈ ਸੋ ਹੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 282)

ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਭੁੱਲੇ ਵਿਸਰੇ ਸਹਜ ਸੁਭਾਉ ਨੂੰ ਪਹਿਚਾਨਣ ਦਾ ਕੋਈ ਜਤਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਸਿਰਫ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਅਧੀਨ ਕੰਮ ਕਰੀ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਡੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਗਲਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਰਥ-ਹੀਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬੰਧਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਜਿਸ ਕੰਮ ਦੇ ਕਰਨ ਵਿਚ ਅਨੰਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ, ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲੇ, ਉਹੀ ਕੰਮ ਸਹਜ ਹਨ, ਉਹੀ ਸਾਡੇ ਸੁਭਾਉ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਕੰਮ ਮਜ਼ਬੂਰੀ ਵਿਚ ਕਰਨਾ ਪਵੇ, ਉਹ ਸਹਜ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਇਕ ਡਾਕੀਆ ਚਿੱਠੀਆਂ ਦਾ ਥੈਲਾ ਚੁੱਕੀ ਫਿਰਦਾ ਹੈ, ਘਰ-ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਚਿੱਠੀਆਂ ਵੰਡਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਹ ਕੰਮ ਪੈਸਿਆਂ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਦੇ ਕਰਨ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਇਕ ਜੁਆਨ ਕਸਰਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਭਾਰ ਚੁੱਕ ਰਿਹਾ ਹੈ (Weight lifting)। ਇਸ ਦੇ ਕਰਨ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਮਜ਼ਬੂਰੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਅਨੰਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਰਮ ਸਹਜ ਹੈ।

ਮਾਂ ਬੀਮਾਰ ਹੈ, ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਉਸ ਕੋਲ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ ਬੈਠਣਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਰੀਰ ਕਰਕੇ ਉੱਥੇ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਕੰਮ ਵਿਚ ਮਨ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂਕਿ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਫਿਲਮ ਦੇਖਣ ਦਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਕਰਮ ਸਹਜ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਨਾ ਕੋਈ ਗੁਣ ਹੈ ਨਾ ਉਪਕਾਰ:

ਬਧਾ ਚਟੀ ਜੋ ਭਰੇ ਨਾ ਗੁਣੁ ਨਾ ਉਪਕਾਰੁ॥ (ਪੰਨਾ 787)

ਤਾਨਸੈਨ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਵੱਈਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਅਕਬਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਰੋਜ਼ ਗਾਇਨ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਕ ਦਿਨ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਗੁਰੂ ਕੋਲੋਂ ਗਾਣਾ ਸੁਣਨ ਦੀ ਚਾਹ ਦਰਸਾਈ। ਤਾਨਸੈਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਹਜ਼ੂਰ! ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਰਾਤ-ਬਰਾਤੇ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ! ਅਕਬਰ ਉਸ ਦਾ ਗਾਣਾ ਸੁਣਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਬੜੀ ਉਡੀਕ ਬਾਅਦ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਦੇ ਕਰੀਬ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਵਿਚ ਗਾਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਅਕਬਰ ਦਾ ਮਨ ਮੁਗਧ ਹੋ ਗਿਆ। ਕਾਫੀ ਦੇਰ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, ਤੇਰਾ ਗੁਰੂ ਇਨਾ ਅੱਛਾ ਕਿਦਾਂ ਗਾਂਦਾ ਹੈ? ਉਸ ਕਿਹਾ, ਹਜ਼ੂਰ! ਮੈਂ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਗਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਆਪ ਦਾ ਮੂਡ ਦੇਖ ਕੇ ਗਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਮਨ ਚਾਹੇ ਜਾਂ ਨਾ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਗਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਮੇਰਾ ਗੁਰੂ ਬੇਗਰਜ਼ ਹੋ ਕੇ ਗਾਂਦਾ ਹੈ, ਅੰਦਰੋਂ ਗੀਤ ਉੱਠੇ ਤਾਂ ਹੀ ਗਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਹਜ ਸੁਭਾਉ ਗਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਸ ਇਹੀ ਫਰਕ ਹੈ! ਕਰਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਹਜਤਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਸਹਜਤਾ ਆ ਜਾਏ ਤਾਂ ਕਰਮ ਆਪ ਹੀ ਠੀਕ ਹੋਣ ਲਗਦੇ ਹਨ:

ਕਰਮੀ ਸਹਜੁ ਨ ਊਪਜੈ ਵਿਣੁ ਸਹਜੈ ਸਹਸਾ ਨ ਜਾਇ। (ਪੰਨਾ 919)

ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੁਝਾਓ ਦੇਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸੇਵਾ ਕਰੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਮਜ਼ਬੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਬੰਦਾ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਸਰੀਰ ਤੇ ਮਨ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਲਈ ਸੇਵਾ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਹੈ:

ਵਿਚਿ ਦੁਨੀਆ ਸੇਵ ਕਮਾਈਐ॥
ਤਾ ਦਰਗਹ ਬੈਸਣੁ ਪਾਈਐ॥(ਪੰਨਾ 26)

ਇਸੇ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ‘ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਮੇਵਾ ਹੈ’। ਪਰ ਜੇ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਮਨ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ, ਅਨੰਦ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦੀ ਕੀ ਸਾਰ? ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ, ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਲੋਕੀਂ ਟਰੱਕਾਂ ਵਿਚ ਆ ਰਹੇ ਹਨ, ਤਨ-ਮਨ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।

ਭਾਰ ਚੁੱਕ ਰਹੇ ਹਨ, ਦਸ-ਦਸ ਘੰਟੇ ਤਪਾਂਦੀ ਧੁੱਪ ਵਿਚ ਪਸੀਨਾ ਵਹਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਿਰਫ ਰੁਖੀ-ਮਿਸੀ ਖਾ ਰਹੇ। ਇੱਕੋ ਵਿਚਾਰ ਮਨ ਅੰਦਰ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸਫਲ ਹੋਏ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਸ਼ਹਿਰੀ ਹਨ। ਬੇਦਿਲੀ ਨਾਲ ਇਕ-ਅੱਧੀ ਇੱਟ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਪਰ ਪੂਰਾ ਧਿਆਨ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿਚ ਹੈ ਕਿ ਕਿਤੇ ਇਹ ਮੈਲੇ ਨਾ ਹੋ ਜਾਣ। ਇਹ ਸੇਵਾ ਦਿਖਾਵੇ ਲਈ ਹੈ। ਇਕ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਉਹ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਸਹਜ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੇਵਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਨਹੀਂ। ਸਾਰੇ ਧਰਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੂਸਰਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੋ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਦੂਸਰੇ ਕੀ ਕਰਨਗੇ? ਜੇ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਾਂਗੇ ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨਗੇ? ਚੰਗਾ ਰਾਹ ਇਹੀ ਹੋਏਗਾ ਕਿ ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇ; ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਕਰਾਂ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਕਰੋ। ਦੋਵੇਂ ਖੁਸ਼।” ਗੱਲ ਤਰਕ-ਸੰਗਤ ਲਗਦੀ ਹੈ।

ਜੇ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਅਨੰਦ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕਿਉ ਕਰਨੀ, ਕਿਉਂ ਪਖੰਡ ਕਰਨਾ।

ਅਸੀਂ ਸੇਵਾ ਦੇ ਮੁਖੌਟੇ ਪਾਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਸੋਚਦੇ ਕੁਝ ਹਾਂ ਕਰਦੇ ਕੁਝ ਹਾਂ। ਸਾਡੀ ਸੋਚ ਸ਼ੱਕ-ਸੰਦੇਹ ਉੱਪਰ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਉੱਪਰ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ। ਅਸੀਂ ਅੰਦਰੋਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲ਼ੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਬਾਹਰੋਂ ਮਿੱਠੀਆਂ-ਮਿੱਠੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।

ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਬਹੁਤੀ ਕਰਕੇ ਠੱਗਾਂ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਪ੍ਰੇਮ-ਪਿਆਰ, ਸੁਲਾਹ-ਸਫਾਈ, ਅਮਨ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਸੇ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਸਾਡੇ ’ਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਉਂਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ/ਸ਼ਹਿਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾਨੋਂ ਮਾਰੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਸਤ ਨਹੀ, ਕਥਨੀ-ਕਰਨੀ ਵਿਚ ਮੇਲ ਨਹੀਂ। ਏਦਾਂ ਦੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸਹਜ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਸਹਜ ਵਿਚ ਝੂਠ ਫਰੇਬ ਲਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਅੰਦਰੋਂ ਬਾਹਰੋਂ ਇਕ ਹੋਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਝੂਠੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਡਰ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਕਦੀਂ ਸਹਜ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ-

ਭੈ ਵਿਚਿ ਨਿਰਭਉ ਪਾਇਆ॥
ਤਾ ਸਹਜੈ ਕੈ ਘਰਿ ਆਇਆ॥ (ਪੰਨਾ 599)

ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਸਹਜਤਾ ਲਿਆਓ। ਮਾਇਆ ਦੇ ਤ੍ਰੈ-ਗੁਣੀ ਸੁਭਾਅ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਨੂੰ ਬਚਾਓ। ਨਾ ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਠੀਕ ਸਮਝੋ ਨਾ ਆਪਣੇ ਅਗਿਆਨ ਨੂੰ ਕਿਉਂਕਿ ਸਭ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਸਮਝੋ, ਉਹੀ ਤ੍ਰੈ-ਗੁਣ ਅਤੀਤ ਹੈ। ਸਹਜ ਸਾਡਾ ਸੁਭਾਓ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੋਂ ਲੱਭਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਹਰਲੇ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ:

ਪੜੇ ਸੁਨੇ ਕਿਆ ਹੋਈ॥
ਜਉ ਸਹਜ ਨ ਮਿਲਿਓ ਸੋਈ॥ (ਪੰਨਾ 655 )

ਸਹਜ ਸੁਭਾਉ ਦਾ ਮਿਲਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਿਨ ਉਸ ਦਾ ਪਤਾ ਮਿਲ ਜਾਏਗਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਚਿੰਤਾ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ? ਜੋ ਵੀ ਕਰੋਗੇ, ਠੀਕ ਹੀ ਹੋਏਗਾ। ਜੋ ਵੀ ਸਹਜ ਸੁਭਾਉ ਥਲੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹੋਣ ਦਿਓ, ਠੀਕ-ਗਲਤ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾ ਕਰੀ ਜਾਓ:

ਸਹਜ ਸੁਭਾਇ ਹੋਵੈ ਸੋ ਹੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 282)