ਧਰਮ ਹੈ ਇਕ ਸਦੀਵੀ ਸੱਚ। ਬਸ, ਇਲਾਹੀ ਨੂਰ ਹੀ ਪਸਰਿਆ ਹੋਇਆ ਏ ਚਾਰ ਚੁਫੇਰੇ। ਇਸ ਦੀ ਚਾਲ ਨਿਰੰਤਰ, ਨਾ ਕੋਈ ਅਕੇਵਾਂ ਅਤੇ ਨਾ ਕੋਈ ਥਕੇਵਾਂ। ਇਹ ਹਰ ਪਲ ਸੱਜਰੀ ਸਵੇਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਰੋਤਾਜ਼ਾ, ਸਗੋਂ ਨਵਾਂ ਨਰੋਇਆ। ਤੇ੍ਰਲ-ਤੁਪਕਿਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੀਤਲ। ਇਹ ਹੈ ਸੱਚ ਦਾ ਸੂਰਜ, ਇਸ ਦੀ ਲੋਅ ਹੈ ਬੜੀ ਤੇਜੱਸਵੀ। ਇਸ ਦਾ ਤੇਜ਼ ਝੰਬਦਾ ਏ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਘੁੱਪ ਹਨੇ੍ਹਰਿਆਂ ਨੂੰ। ਕਾਲੀਆਂ-ਬੋਲ਼ੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਦਾ ਅੰਧਕਾਰ ਕਰਦਾ ਏ— ਕਾਫ਼ੂਰ ਤੇ ਖਿੰਡਾਉਂਦਾ ਏ— ਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਰਿਸ਼ਮਾਂ। ਇਸ ਦੇ ਤੇਜੱਸਵੀ ਨੂਰ ਦੀ ਚਮਕ-ਦਮਕ ਸਾਗਰਾਂ, ਆਕਾਸ਼ਾਂ, ਪਾਤਾਲਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰ੍ਹੇ-ਪਰੇਰੇ, ਇਹ ਹੈ ਜੁਗੋ ਜੁਗ ਅਟੱਲ। ਧਰਮ ਏ ਅਬੁੱਝ ਰੋਸ਼ਨੀ, ਨੂਰ-ਨਿਧਾਨ ਅਤੇ ਭੁੱਲੇ-ਭਟਕੇ ਅਤੇ ਕੁਰਾਹੇ ਪਏ ਪਾਂਧੀਆਂ ਲਈ ਇਕ ਅਦਭੁਤ ਮਿਸਾਲ। ਇਹ ਸੁਚੱਜਾ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਕ ਅਤੇ ਸੁਚਾਰੂ ਦਿਸ਼ਾ-ਸੂਚਕ ਬਣ ਕੇ ਰੁਸ਼ਨਾਉਂਦਾ ਏ— ਹਿੱਸਦੀਆਂ ਅਤੇ ਅਧਮੋਈਆਂ ਜ਼ਮੀਰਾਂ ਨੂੰ। ਇਸ ਦਾ ਵਜੂਦ ਸਦੀਵੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਜਰ, ਅਮਰ, ਅਹਿੱਲ, ਅਡੋਲ, ਅਛੇਦ, ਨਿਰਭੈਅ ਅਤੇ ਅਜੈ ਹੈ। ਇਹ ਸੇ੍ਰਸ਼ਠ ਸਦਾਚਾਰ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਏ— ਜਨਮ-ਦਾਤਾ। ਘਸਮੈਲੇ ਅਤੇ ਧੁੰਦਲੇ ਮਨ-ਰੂਪੀ ਸ਼ੀਸ਼ਿਆਂ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੰਦਾ ਏ— ਸੁਹਿਰਦਤਾ ਦੀ ਪਾਣ। ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪੁਨੀਤ ਭਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਪਾਰਸ ਹੋਣ ਸਦਕਾ, ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਮਾਤਰ ਲਈ ਏ— ਇਕ ਅਲੌਕਿਕ ਵਰਦਾਨ। ਇਹ ਖੇਵਟ ਏ— ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਭਵਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਉਤਾਰਨ ਵਾਲਾ।

ਸਮੁੱਚਾ ਵਿਸ਼ਵ ਇਸ ਦੇ ਕਲਾਵੇ ’ਚ ਅਤੇ ਕੁੱਲ ਆਲਮ ’ਤੇ ਹੈ ਇਸ ਦੀ ਤਾਜ਼ਦਾਰੀ। ਧਰਮ ਏ— ਮਾਨਵੀ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਇਕ ਮਹਿਕਦੀ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਇਸ ’ਚ ਨਿਸਰਦੇ ਨੇ ਚੰਗੀ ਪਿਉਂਦ ਵਾਲੇ ਬੂਟੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੂਟਿਆਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦੀਆਂ ਨੇ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੀਆਂ ਕਲੀਆਂ, ਸਦਾਚਾਰ ਦੇ ਗੁੰਦੇ ਖੇੜੇ ਅਤੇ ਮਾਨਵੀ ਹਿੱਤਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲ। ਇਸ ਦਾ ਵਾਤਾਵਰਨ ਹੈ— ਸੁਖਦਾਈ ਅਤੇ ਸੁਹਾਵਣਾ। ਧਰਮ ਏ— ਇਕ ਰੂਹਾਨੀ ਪੂਜਾ-ਸਥਲ। ਇੱਥੇ ਹਰ ਪਲ਼ ਭਗਤੀ-ਰਸ ਦੇ ਭਰ-ਭਰ ਕੇ ਵੰਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ— ਪਿਆਲੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੂਰ ਅਨੋਖਾ, ਅਨੂਠਾ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ। ਧਰਮੀ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ ਨਾਮ-ਰੂਪੀ ਭਗਤੀ ’ਚ ਦੀਵਾਨੇ ਅਤੇ ਮਸਤਾਨੇ। ਧਰਮ ਏ— ਸ਼ੁੱਧਤਾ (ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ) ਦੀ ਟਕਸਾਲ। ਇਸ ਵਿਚ ਘੜ੍ਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਕਿਆਂ ’ਚ ਨਾ ਕੋਈ ਖੋਟ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਦੇ ਆਉਂਦੀ ਏ ਤੋਟ। ਇਹ ਸਿੱਕੇ ਹਰ ਯੁੱਗ ’ਚ ਠਣਕਦੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨ ਹੁੰਦੇ ਨੇ।

ਪਾਕ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਧਰਮ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਏ— ਹਿੱਤਕਾਰੀ ਅਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰੀ, ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਵ। ਧਰਮ ਲਾਉਂਦਾ ਏ— ਹੱਕ ਦਾ ਨਾਅਰਾ। ਅਨਿਆਇ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਦਿੰਦਾ ਏ— ਕਰਾਂਤੀਕਾਰ ਲਲਕਾਰ। ਇਹ ਪਿਆਰ ਦਾ ਸਰੋਤ ਏ ਅਤੇ ਸਨੇਹ ਦੀ ਡੋਰ ਏ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਆਪਸੀ ਕਦੂਰਤਾਂ (ਮਲੀਨਤਾ) ਅਤੇ ਦਿਲਾਂ ਦੀ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਦੀ ਮੈਲ ਮਿਟਾਉਂਦਾ ਏ ਅਤੇ ਬਹਿਸ਼ਤਾਂ ਦਾ ਦੀਦਾਰ ਕਰਾਉਂਦਾ ਏ।

ਫ਼ਰਜ਼ ਇਸ ਦੀ ਰੂਹ ਏ, ਸ਼ਰਧਾ ਇਸ ਦੀ ਜਾਨ ਏ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸਚਾ ਇਸ ਦਾ ਦੀਨ ਏ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਸੰਕਲਪ ਇਸ ਦਾ ਈਮਾਨ ਏ। ਇਸ ’ਚ ਤਪੀਆਂ ਜਿਹਾ ਤਪ ਏ, ਯੋਧਿਆਂ ਜਿਹਾ ਬਲ ਏ, ਪਰਬਤਾਂ ਜਿਹਾ ਜੇਰਾ ਏ ਅਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਜਿਹੀ ‘ਜੀਰਾਂਦਿ’ (ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ) ਏ। ਔਕੜਾਂ ਅਤੇ ਆਫ਼ਤਾਂ ਸਾਹਵੇਂ ਨਾ ਇਹ ਲਿਫਦਾ, ਨਾ ਇਹ ਝੁਕਦਾ, ਨਾ ਇਹ ਦੱਬਦਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਗੋਡੇ ਟੇਕਦਾ ਏ।

ਧਰਮ ਤਾਂ ਸੁਭ ਕਰਮਨ ਤੇ ਕਬਹੂੰ ਨਾ ਟਰੋਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ’ਤੇ ਰੀਝਦਾ ਏ ਅਤੇ ਮਾਨਸ ਕੀ ਜਾਤ ਸਬੈ ਏਕੈ ਪਹਿਚਾਣਬੋ ’ਤੇ ਪਸੀਜਦਾ ਹੈ। ਇਹ ‘ਨਾਨਕ ਨਾਮ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਤੇਰੇ ਭਾਣੇ ਸਰਬੱਤ ਦਾ ਭਲਾ’ ਜਿਹੀ ਸਦ-ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਆਸ਼ਕ ਵੀ ਏ ਅਤੇ ਉਪਾਸ਼ਕ ਵੀ ਏ। ਨਿਰਾਸ਼ਤਾ, ਉਦਾਸੀਨਤਾ ਅਤੇ ਉਪਰਾਮਤਾ ਜਿਹੀਆਂ ਢਾਹੂ ਅਤੇ ਨੀਰਸ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਇਸ ਨੂੰ ਰਾਸ ਨਹੀਂ। ਸ੍ਵੈ-ਨਿਰਭਰਤਾ, ਜੀਓ ਅਤੇ ਜੀਣ ਦਿਓ ਅਤੇ ‘ਜੀਵੇ ਆਸਾ, ਮਰੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ’ ਜਿਹੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਕ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਧਰਮ ਤਾਂ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਏ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ:

ਧਿਗੁ ਤਿਨਾ ਦਾ ਜੀਵਿਆ ਜਿਨਾ ਵਿਡਾਣੀ ਆਸ॥ (ਪੰਨਾ 1379)

ਸੱਚ ਜਾਣੋ, ਧਰਮ ਤਾਂ ਊਚ-ਨੀਚ, ਜਾਤ-ਪਾਤ ਅਤੇ ਈਰਖਾ-ਦ੍ਵੈਸ਼ ਜਿਹੀਆਂ ਕੰਡਿਆਲੜੀਆਂ ਥੋਰ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਉਚੇਰਾ ਏ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਫੁਰਮਾਨ ਨਾ ਕੋ ਬੈਰੀ ਨਹੀ ਬਿਗਾਨਾ ਸਗਲ ਸੰਗਿ ਹਮ ਕਉ ਬਨਿ ਆਈ ਜਿਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਰਨਾ ਸਦਕਾ, ਸਮੁੱਚੀ ਕਾਇਨਾਤ ਇਸ ਦੀ ਪਿਆਰ ਗਲਵਕੜੀ ’ਚ ਏ। ਸਮੁੱਚੀ ਮਾਨਵ ਜਾਤੀ ਨੂੰ ਬਲਵਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਧਰਮ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਆਤਮ- ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸੰਜਮ ’ਤੇ ਬਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਅਨਮੋਲ ਕਥਨ ਘਾਲਿ ਖਾਇ ਕਿਛੁ ਹਥਹੁ ਦੇਇ॥ ਨਾਨਕ ਰਾਹੁ ਪਛਾਣਹਿ ਸੇਇ॥ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਏ ਕਿ ਕਿਰਤ ਕਰੋ, ਵੰਡ ਛਕੋ ਅਤੇ ਨਾਮ ਜਪੋ ਹੀ ਧਰਮ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਏ, ਉਪਦੇਸ਼ ਏ ਅਤੇ ਆਦੇਸ਼ ਏ। ਧਰਮ ਤਾਂ ਫੁੱਲ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦਾ ਏ— ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਦ-ਚਰਿੱਤਰਤਾ ’ਤੇ, ਇਸ ਲਈ ਧਰਮ ਕੁਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਹੋੜਦਾ ਏ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਅਨੰਦ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਏ। ਜੇ ਗਹੁ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰੀਏ ਤਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਏ, ਕਿ ਧਰਮ ਰੂਹ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਲਈ ਕੀਤੀ ਇਕ ਸੱਚੀ-ਸੁੱਚੀ ਅਰਾਧਨਾ ਅਤੇ ਸਾਧਨਾ ਏ। ਤਪ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਏ, ਦਇਆ ਇਸ ਦੀ ਬਾਂਦੀ ਏ ਅਤੇ ਉਪਕਾਰ ਇਸ ਦੀ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਏ।

ਹੱਕ ਦੀ ਕੂਕ ਸੁਣਾਉਣ ਲਈ ਇਹ ਕਰਦਾ ਏ— ਯੋਧੇ, ਸੰਗਰਾਮੀਏ, ਜਾਂਬਾਜ਼ ਅਤੇ ਸਰਫਰੋਸ਼ ਤਿਆਰ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੀ ਆਨ-ਬਾਨ ਲਈ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇ ਜਾਮ ਪੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਡੀਕਾਂ ਲਾ ਕੇ। ਧਰਮ, ਧਰਮ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਸੂਲੀ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਏ, ਤਨ ’ਤੇ ਰੇਤ ਦੇ ਕੜਛੇ ਪਵਾਉਂਦਾ ਏ, ਬੰਦ ਬੰਦ ਕਟਵਾਉਂਦਾ ਏ, ਖੋਪਰੀਆਂ ਲੁਹਾਉਂਦਾ ਏ, ਮਾਸੂਮ ਜਿੰਦਾਂ ਨੂੰ ਨੀਹਾਂ ’ਚ ਚਿਣਵਾਉਂਦਾ ਏ, ਆਰਿਆਂ ਨਾਲ ਤਨ ਚਿਰਵਾਉਂਦਾ ਏ ਅਤੇ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਂਕ ’ਚ ਸਿਰ ਕਲਮ ਕਰਾਉਂਦਾ ਏ। ਧਰਮ ਦੇ, ਧਰਮੀ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ਕਾਰੇ; ਜੋ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਪੰਨਿਆਂ ’ਤੇ ਅਮਰ ਪਦਵੀ ਦੇ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ— ਪੂਰਨੇ।