ਮਨੁੱਖ ਏ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਣਾ, ਬੋਲਣ ਸ਼ਕਤੀ ਕਾਰਨ ਸਮੁੱਚੀ ਕਾਇਨਾਤ ’ਤੇ ਹੈ ਇਸ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ ਜੇ ਗਹੁ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰੀਏ ਤਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਏ ਇਕ ਚੁਣੌਤੀ ਭਰੀ ਲਲਕਾਰ, ਇਕ ਅਣਥੱਕ ਸੰਘਰਸ਼, ਸਿਰ ਤੋੜ ਪ੍ਰੀਸ਼ਰਮ (ਮਿਹਨਤ) ਅਤੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਇਕ ਨਿਯਮਬੱਧ ਕਸ਼ਮਕਸ਼। ਆਪਣੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਵੱਲ ਤੁਰੇ ਰਾਹੀ ਦੀ ਇਕ ਲਗਾਤਾਰ ਜੁਸਤਜੂ ਏ। ਇਹ ਵੀ ਨਿਖਰੀ ਹੋਈ ਹਕੀਕਤ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਅਨਮੋਲ ਏ, ਜਾਨਣਯੋਗ ਏ, ਪਹਿਚਾਨਣ ਯੋਗ ਏ, ਲਾਹਾ ਲੈਣ ਯੋਗ ਏ, ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਲੇਖੇ ਲਾਉਣ ਯੋਗ ਏ ਅਤੇ ਜੱਸ ਕਮਾਉਣ ਯੋਗ ਏ। ਜੇ ਗੇਣਵੇਂ-ਮੇਣਵੇਂ ਸਵਾਸਾਂ ਦੀ ਪੂੰਜੀ ਲੱਗ ਜਾਏ ਲੇਖੇ, ਤਾਂ ਸਮਝੋ ਮਨੁੱਖਾ ਫੇਰੀ ਸਫਲ। ਵੇਖਣ, ਜਾਚਣ, ਵਾਚਣ ਅਤੇ ਪਰਖਣ ਵਾਲੀ ਤਾਂ ਇਹ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਬੋਲ-ਬਾਣੀ ਪੱਖੋਂ, ਪਰਵਾਰਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਚਾਰਕ ਕਦਰਾਂਕੀਮਤਾਂ ਪੱਖੋਂ ਕਿੱਥੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ? ਸਮਾਜ `ਚ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਪੈਂਦਾ ਏ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਸਲੀਕਾ-ਏ-ਗੁਫ਼ਤਗੂ ਦਾ ਝਲਕਾਰਾ? ਬੋਲ-ਬਾਣੀ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਪੱਖੋਂ ਕਿੱਥੇ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ? ‘ਪਹਿਲੇ ਤੋਲੋ, ਫਿਰ ਬੋਲੋ’, ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ’ਤੇ ਉੱਸਰੀ ਬੋਲਬਾਣੀ, ਹੁੰਦੀ ਏ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਭਾਵਪੂਰਵਕ ਅਤੇ ਅਨਮੋਲ। ਸੱਚ-ਮੁੱਚ ਮਿੱਠੇ, ਸ਼ੀਰੀਂ, ਸੀਤਲ ਅਤੇ ਨਿਮਰ ਬੋਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਨਮੋਲ, ਤੁਲਦੇ ਪੂਰੇ ਤੋਲ ਅਤੇ ਦਿਲਾਂ 'ਚ ਮਿਸ਼ਰੀ ਦਿੰਦੇ ਘੋਲ। ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਉਤਰ ਜਾਂਦੇ ਨੇ ਦਿਲਾਂ 'ਚ। ਪਰ ਕੌੜੇ-ਕਸੈਲੇ, ਖਰ੍ਹਵੇਂ, ਚੁੱਭਵੇਂ, ਕਾਟਵੇਂ ਅਤੇ ਰੜਕਵੇਂ ਬੋਲ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ਨਿੰਦਣਯੋਗ, ਤ੍ਰਿਸਕਾਰਨ ਯੋਗ, ਦੁਰਕਾਰਨ ਯੋਗ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਦਿਲਾਂ 'ਚ ਵੀ ਵਿਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਘੋਲ। ਸਲੀਕਾ-ਏ-ਗੁਫ਼ਤਗੂ (ਬੋਲ ਬਾਣੀ ਦਾ ਤਰੀਕਾ) ਕਰਾਉਂਦਾ ਏ ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ। ਬੋਲਾਂ ਬਾਰੇ ਇਕ ਢੁੱਕਦਾ ਅਤੇ ਭਾਵਪੂਰਵਕ ਕਥਨ ਏ ਸ਼ੇਖ਼ ਸਾਅਦੀ ਦਾ:- ਤਾ ਮਰਦ ਸੁਖ਼ਨ ਨਾ ਗੁਫ਼ਤਾ ਬਾਜ਼ੂਦ,
ਐਬ-ਓ-ਹੁਨਰਸ਼ ਰਹੁਫ਼ਤਾ ਬਾਸ਼ੁਦ। (ਜਿੰਨੀ ਦੇਰ ਤਕ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਗੱਲਬਾਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹਦੇ ਗੁਣ ਜਾਂ ਔਗੁਣ ਛੁਪੇ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ) ਹਕੀਕਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਨਿਮਰ, ਮਧੁਰ, ਚੰਗੀ ਅਤੇ ਸਾਫ਼ਸੁਥਰੀ ਬੋਲ ਬਾਣੀ, ਆਕਰਸ਼ਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਸਹਿਜੇ ਹੀ, ਸਗੋਂ ਆਪਮੁਹਾਰੇ ਉਤਰ ਜਾਂਦੀ ਏ ਸਰੋਤਿਆਂ ਦੇ ਹਿਰਦਿਆਂ ’ਚ। ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਏ ਆਪਣਾ ਆਸ਼ਾ, ਮੰਤਵ ਅਤੇ ਸਾਰ। ਠੰਢ ਪਾਉਂਦੀ ਏ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਕਲੇਜਿਆਂ 'ਚ ਅਤੇ ਕਲਾ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਏ ਸੁਚੱਜੀ ਗੱਲਬਾਤ ਦੀ। ਚੇਤੇ ਰਹੇ! ਕੁਚੱਜੀ, ਅੱਖਰਵੀਂ ਅਤੇ ਸਾੜਵੀਂ ਬੋਲਬਾਣੀ ਨਾ ਕੇਵਲ ਸੂਲ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੜਕਦੀ ਏ ਅਤੇ ਗਹਿਰੇ ਫੱਟ ਲਾਉਂਦੀ ਏ, ਸਗੋਂ ਅੱਗ ਦਾ ਭਬੂਕਾ ਬਣ ਕੇ, ਸਾੜਵਾਂ ਧੂੰਆਂ ਵੀ ਛੱਡਦੀ ਏ। ਇਹ ਇਕ ਨਿਖਰੀ ਹੋਈ ਹਕੀਕਤ ਹੈ ਕਿ ਬੇਤੁਕੇ, ਅਸਭਿਅਕ, ਵਿਅਰਥ ਅਤੇ ਅਸ਼ਲੀਲ ਬੋਲ, ਨਾ ਕੇਵਲ ਵਿਕਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਕਈ ਪਰਵਾਰਿਕ, ਭਾਈਚਾਰਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੀੜ-ਸਿਆਪਿਆਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਠੀਕ ਸੇਧ ਦੇ ਰਹੇ ਨੇ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ : ਬੋਲਤ ਬੋਲਤ ਬਢਹਿ ਬਿਕਾਰਾ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 870) ਸੱਚ ਜਾਣੋ, ਬੇਤੁਕੀ, ਅਢੁੱਕਵੀਂ ਅਤੇ ਕਾਟਵੀਂ ਬੋਲੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਬਹੁਤੀ ਵਾਰੀ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਚੰਗੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ, ਇਕ ਚੰਗੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਬੋਲ-ਬਾਣੀ ਪੱਖੋਂ, ਮਨੁੱਖ `ਚ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਘਾਟ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਘਾਟ ਹੈ। ਕਥਨ ਵਿਚਾਰਨ ਯੋਗ ਕਿ, ‘ਹੱਥਾਂ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਅਪਾਹਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਚੱਜੀ ਬੋਲ ਬਾਣੀ ਦੀ ਘਾਟ ਵਾਲਾ ਵੀ। ਗੱਲਬਾਤ ਦਾ ਦੁਖਦਾਈ ਪੱਖ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਸਾਧਾਰਨ ਵਿਅਕਤੀ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ‘ਕੀ ਬੋਲਣਾ ਏ, ਕਦੋਂ ਬੋਲਣਾ ਏ, ਕਾਹਦੇ ਲਈ ਬੋਲਣਾ ਏ ਅਤੇ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਣਾ ਏ? ਬੋਲਬਾਣੀ ਪੱਖੋਂ ਕਈ ਵਿਅਕਤੀ ਬੇਲਗਾਮ, ਬੜਬੋਲੇ ਅਤੇ ਆਪ ਹੁਦਰੇ। ਜ਼ਬਾਨ ਕੈਂਚੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੱਲਦੀ ਏ। ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਲੋੜ ਦੇ, ਬਿਨਾਂ ਸੋਚੇ ਸਮਝੇ ਲਤਰ ਲਤਰ ਕਰੀ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। ਗੱਲਬਾਤ ਦਾ ਨਾ ਕੋਈ ਆਸ਼ਾ, ਨਾ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਸੰਦੇਸ਼। ਬੇਤੁਕੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਏ ਨਾ ਕੋਈ ਸੰਦੇਸ਼, ਨਾ ਕੋਈ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਆਦੇਸ਼। ਅਨਮੋਲ ਪਲਾਂ ਨੂੰ ਭੰਗ ਦੇ ਭਾੜੇ ਰੋੜ੍ਹਨ ਵਾਲੀ ਗੱਲ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਅਜਿਹੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਦਾ ਅੰਜਾਮ ਹੁੰਦਾ ਏ- ਪਾੜ ਪਾਉਣਾ ਜਾਂ ਫਿਰ ਸਿਰ ਪਾੜਨਾ ਜਾਂ ਪੜ੍ਹਵਾਉਣਾ। ਪਰ ਕਈ ਲੋਕ ਤਾਂ ਬੋਲ ਬਾਣੀ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਪੱਖੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਗਏ ਗੁਜ਼ਰੇ। ਬੇ-ਅਕਲ, ਝੱਲੇ ਜਾਂ ਸ਼ੁਦਾਈ। ਅਕਲ ਘੱਟ, ਬਦਕਲਾਮ, ਬੇਗ਼ੈਰਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਊਲ-ਜਲੂਲ, ਉਕਸਾਊ ਅਤੇ ਭੜਕਾਊ ਬੋਲ ਅੱਗ ਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤ-ਸਾਗਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ, ਅਜਿਹੀ ਅਵਸਥਾ 'ਚ ਭਾਈਚਾਰਾ ਤਿੜਕਦਾ ਏ। ਨੈਤਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੀਆਂ ਕਲੀਆਂ ਹਿੱਸਦੀਆਂ। ਅਜਿਹੇ ਲੋਕ ਸੁਭਾਅ ਪੱਖੋਂ ਤਿੱਖੇ, ਫ਼ਿਤਨੇ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਤਰਾਰ। ਅਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਲੱਥੀ ਦੀ ਨਾ ਚੜ੍ਹੀ ਦੀ, ਨਾ ਵਾਧੇ ਦੀ ਨਾ ਘਾਟੇ ਦੀ ਅਤੇ ਨਾ ਮਾਣ ਦੀ ਨਾ ਅਪਮਾਨ ਦੀ। ਅਖਾਣ ਏ :- ‘ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਲਾਹੀ ਲੋਈ, ਤੇ ਕੀ ਕਰੇਗਾ ਕੋਈ?” ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਬਲਦੀ ਤੇ ਤੇਲ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਬੋਲ, ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਸੁਖਾਵੇਂ ਵਾਤਾਵਰਨ 'ਚ ਵੀ ਮਚਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਭਾਂਬੜ, ਇਸ ਦੇ ਫਲਸਵਰੂਪ, ਮਾਨਵੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਵਿਲਕਦੀਆਂ ਅਤੇ ਕੁਰਲਾਉਂਦੀਆਂ। ਦਾਨਵਤਾ ਦੇ ਤਾਂਡਵ ਨਾਚ ਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ। ਅਜਿਹੀ ਦਸ਼ਾ 'ਚ ਸ਼ਾਂਤ ਸਰੋਤਾ ਵੀ ਖੋਹ ਬਹਿੰਦਾ ਏ ਆਪਣਾ ਮਾਨਸਿਕ ਸੰਤੁਲਨ। ਆਪੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਕੇ, ਕਈ ਵਾਰੀ ਉਹ ਵੀ ਅੰਗਾਰੇ ਉੱਗਲਦਾ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਅਮਾਨਵੀ ਕਾਰੇ ਕਰਦਾ। ਬੋਲਬਾਣੀ ਪੱਖੋਂ ਕੀ ਏ ਫਿਰ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ? ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਾਅ ਰਹੇ ਹਨ: ਨਾਨਕ ਫਿਕੈ ਬੋਲਿਐ ਤਨੁ ਮਨੁ ਫਿਕਾ ਹੋਇ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 473) ਬਸ ਜੀਭ ਨੂੰ ਕਟਾਰ ਨਾ ਬਣਾਉ, ਬਲਦੀ ’ਤੇ ਤੇਲ ਨਾ ਪਾਉ, ਸੁੱਤੀ ਕਲਾ ਨਾ ਜਗਾਉ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਪੱਛਾਂ ’ਤੇ ਲੂਣ ਨਾ ਲਾਉ। ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਭਲੀ-ਭਾਂਤੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਏ ਇਹ ਸੂਝ ਕਿ— “ਤੀਰ ਕਮਾਨੋ, ਗੱਲ ਜ਼ੁਬਾਨੋ” ਨਿਕਲੇ ਹੋਏ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਪਰ ਕਈਆਂ ਦੀ ਅਕਲ ਦਾ ਖ਼ਾਨਾ ਬਿਲਕੁਲ ਖ਼ਾਲੀ। ਉਹ ਝੁੱਡੂ, ਬੇ-ਅਕਲ, ਝੱਲੇ ਸਗੋਂ ਸ਼ੁਦਾਈ। ਅੱਵਲ ਦਰਜੇ ਦੇ ਮੂਰਖ। ਸਿਆਣਪ ਪੱਖੋਂ ਖ਼ਾਲੀ ਲਫ਼ਾਫ਼ਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੋਲਾਂ ਦਾ ਤਾਂ ਇਹ ਹਿਸਾਬ ਏ:- ‘ਮੁਰਦਾ ਬੋਲੇਗਾ, ਕਫ਼ਨ ਪਾੜੇਗਾ। ਅਢੁੱਕਵੇਂ ਅਤੇ ਅਸੁਖਾਵੇਂ ਬੋਲਾਂ ਬਾਰੇ ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ: ਇਕੁ ਫਿਕਾ ਨ ਗਾਲਾਇ ਸਭਨਾ ਮੈ ਸਚਾ ਧਣੀ ॥
ਹਿਆਉ ਨ ਕੈਹੀ ਠਾਹਿ ਮਾਣਕ ਸਭ ਅਮੋਲਵੇ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1384) ਮੰਦਾ, ਬੇਲੋੜਾ ਅਤੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਬੇਤੁਕਾ ਬੋਲ ਬੋਲਣ ਨਾਲੋਂ, ‘ਇੱਕ ਚੁੱਪ ਤੇ ਸੌ ਸੁੱਖ ਦਾ ਅਨਮੋਲ ਸਿਧਾਂਤ ਅਪਣਾਉਣਾ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਨਜ਼ਰ 'ਚ ਕਿਤੇ ਚੰਗਾ ਹੈ : ਜਿਥੈ ਬੋਲਣਿ ਹਾਰੀਐ ਤਿਥੈ ਚੰਗੀ ਚੁਪ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 149) ਬੋਲ ਬਾਣੀ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ‘ਕਰੂਪ’ ਰੂਪ ‘ਕਿਸੇ ਦੀ ਨਿੰਦਿਆ ਚੁਗ਼ਲੀ ਕਰਨੀ ਤ੍ਰਿਸਕਾਰਨ ਯੋਗ ਏ : ਮੁਹ ਕਾਲੇ ਤਿਨ ਨਿੰਦਕਾ ਨਰਕੇ ਘੋਰਿ ਪਵੰਨਿ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 755) ਜਾਂ ਫਿਰ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮੁ ਪਰਮੇਸਰੁ ਬਿਸਰਿਆ ਅਪਣਾ ਕੀਤਾ ਪਾਵੈ ਨਿੰਦਕੁ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 373) ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਣ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ‘ਜਦ ਇਕ ਮੂਰਖ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਆਣਿਆਂ ਵਿਚ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੱਲ ਅਨੂਠੀ ਏ ਪਰ ਹੈ ਪਤੇ ਦੀ ‘ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਬੋਲਣਾ ਸਿੱਖਣ ਲੱਗਿਆਂ 2-3 ਸਾਲ ਲੱਗਦੇ ਹਨ ਪਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਵੀ ਥੋੜੀ ਏ। ਬੜਾ ਅਨਮੋਲ ਵਿਚਾਰ ਏ ‘ਲੇਖਕ ਮਿਸਟਰ ਥਾਮਸਨ' ਦਾ ‘ਬਾਣੀ ਖੁਦ ਇਕ ਸੱਭਿਅਤਾ ਹੈ। ਬੋਲ ਬਾਣੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਤੁਹਾਡਾ ਵਾਸਤਵਿਕ ਰੂਪ ਕੁਝ ਕਹੋ ਤਾਂ ਕਿ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੋਈ ਵੇਖ ਸਕੇ। ਚੇਤੇ ਰੱਖੋ, ‘ਪਿਆਰ ਦੀ ਬੋਲੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ, ਜੱਗ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਟਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।” ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਰਬ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ’ਚ ਨਾ ਕੇਵਲ ‘ਸਜਣਤਾਈ' ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਏ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਾਂ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ: ਮਿਠ ਬੋਲੜਾ ਜੀ ਹਰਿ ਸਜਣੁ ਸੁਆਮੀ ਮੋਰਾ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 784) ਦੋ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁਸਤਕਾਂ (ਗੁਲਸਤਾਂ ਅਤੇ ਬੋਸਤਾਂ) ਦਾ ਰਚੇਤਾ ‘ਸ਼ੇਖ਼ ਸਾਅਦੀ’ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ :- ਜ਼ੁਬਾਨ ਸ਼ੀਰੀਂ ਮੁਲਕ ਗੀਰੀਂ। ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਦੇ ਸਾਧਕ ਭਲੀ-ਭਾਂਤੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ :- “ਕੌੜੇ ਬੋਲ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਸ਼ਹਿਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਖਰੀਦਦਾ। ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰਾ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਾ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਬੋਲ-ਬਾਣੀ ਪੱਖੋਂ ਸਮਾਜ 'ਚ ਕਿਵੇਂ ਵਿਚਰਨਾ ਏ? ਬੋਲ ਬਾਣੀ ਪੱਖੋਂ, ਸੁਖਦਾਈ ਸਮਾਜ ਪਾਸੋਂ ਹੀ ਇਕ ਆਦਰਸ਼ ਸਮਾਜ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ‘ਗ਼ਾਲਿਬ’ ਆਪਣੇ ਅਨੂਠੇ ਸੁਖਨਵਰ ਹੋਣ ਦਾ ਬਿਆਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ:- ‘ਹੂਏ ਹੈਂ ਔਰ ਭੀ ਦੁਨੀਆ ਮੇਂ ਸੁਖ਼ਨਵਰ ਅੱਛੇ ਅੱਛੇ
ਕਹਿਤੇ ਹੈਂ ਕਿ ਗ਼ਾਲਿਬ ਨਾ ਹੈ ਤਰਜ਼-ਏ-ਬਿਆਂ ਔਰ। ਸੱਚ ਜਾਣੋ! “ਵੇਲੇ ਦੀ ਨਮਾਜ਼, ਕੁਵੇਲੇ ਦੀਆਂ ਟੱਕਰਾਂ' ਕਥਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਨਾ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ, ਰਵਾਂ-ਦਵਾਂ ਤੋਰੇ ਪਈ ਬੋਲ-ਬਾਣੀ ਦਾ ਨਿਰਾਦਰ ਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰੱਬ ਦਾ ਵਾਸਤਾ ਜੇ ਸਾਡੀ ਜੀਭ; ਜੋ ਤੋਲਾ ਭਰ ਨਰਮ ਮਾਸ ਦੀ ਬੋਟੀ ਏ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਕਟਾਰ ਨਾ ਬਣਾਉ। ਬਾਸਲੀਕਾ ਬੋਲ ਹੀ, ਬੋਲ-ਬਾਣੀ 'ਚ, ਇਕ ਰੋਚਕ ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਬਾਵਕਾਰ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦਾ ਸਥਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸੁਲਝੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਸੁਲਰਾ ਬੋਲਬਾਣੀ, ਜਿੱਥੇ ਆਦਰਸ਼ ਜੀਵਨ ਦਾ ਧੁਰਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਵੀ ਹੈ। | 
