ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਜਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਰਚਨਾ ਦੇ ਅਰਥ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਜਨ ਸਾਧਾਰਣ ਜਾਂ ਲੋਕਾਈ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦੇ ਅੰਤਰੀਵੀ ਅਤੇ ਡੂੰਘੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਸੌਖੇ ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਪਾਠਕਾਂ ਜਾਂ ਜਗਿਆਸੂਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇਕ ਇਨਸਾਨ ਦੂਸਰੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸ਼ਬਦ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਦੂਸਰੇ ਤਕ ਪਹੁੰਚਦਾ-ਪਹੁੰਚਦਾ ਆਪਣੇ ਅਰਥ ਬਦਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕਹਿਣ ਤੇ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ, ਸਮਝ, ਸਮਾਂ ਅੰਤਰਾਲ ਆਦਿ ਵਿਚ ਪਰਿਵਰਤਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦਾ ਅਸਲ ਉਦੇਸ਼ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦੇ ਇੰਨ-ਬਿੰਨ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਕਾਰਜ ਲਈ ਡੂੰਘੀ ਸੰਜੀਦਗੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦੇ ਅਰਥ ਭਾਵਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਕੋਈ ਅਸਾਨ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਜਟਿਲ ਕਾਰਜ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਕਿਸੇ ਧਾਰਮਿਕ ਜਾਂ ਰੱਬੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਹੋਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਧਾਰਮਿਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਰੱਬੀ ਬੋਲਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਦੁਨਿਆਵੀ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਡੂੰਘੇ ਚਿੰਤਨ/ ਬੋਧ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਲਹਾਮੀ ਬਚਨਾਂ ਦਾ ਅਲੰਕਾਰਕ ਜਾਂ ਚਿੰਨ੍ਹਾਤਮਕ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਕਾਰਜ ਹੋਰ ਵੀ ਜਟਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਂ ਅੰਤਰਾਲ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉੱਤਮ ਕਾਰਜ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਦਾ ਸਥਾਨ ਮੂਲ ਪਾਠ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੂਸਰੇ ਨੰਬਰ ’ਤੇ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਇਸ ਵਿਚ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਆਪਣੀ ਮੱਤ/ਸੋਝੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਦਕਿ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਇਕ-ਇਕ ਬੋਲ ਡੂੰਘੀ ਅਧਿਆਤਮਕਤਾ ਵਿੱਚੋਂ ਆਇਆ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਨਿਰੋਲ ਪਰਾਭੌਤਿਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ‘ਜਪੁਜੀ’ ਸਾਹਿਬ ਬਾਣੀ ਦਾ ਮੂਲ ਉਹੀ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਦੇ ਇੰਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਟੀਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣਾ, ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦੀ ਜਾਂ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਭਿੰਨਤਾ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤਾਂ ਅਤੇ ਬਿੰਬਾਂ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਵਰਤੋਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਜਾਂ ਸਮਝ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ. ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ (ਨੰਦਾ) ‘ਆਮ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ‘ਇਲਹਾਮੀ ਭਾਸ਼ਾ' ਵਿਚਲਾ ਭੇਦ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਸ ਕਥਨ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਬਿਆਨਣ ਦਾ ਯਤਨ ਭਾਸ਼ਾ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਭਾਸ਼ਾ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਹੱਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਮਾਨਵੀ ਅਨੁਭਵਾਂ, ਘਟਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਤਰੱਕੀ ਕਾਰਨ ਹੋਈ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਜਾਂ ਪਹੁੰਚ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਜਿੰਨੀ ਹੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਮ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਭਾਸ਼ਾ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਸ਼ਬਦ ਵਾਕਾਂ ਦੇ ਨਿਹਿਤ-ਅਰਥ (Connotation) ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਾਕ ਨਵੇਂ ਭਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪਸਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਲਈ ਇਹ ਖਿਆਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਾਰਮਿਕ ਰਚਨਾ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਆਮ ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡਾ. ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ “ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਵਿਵਹਾਰਿਕ ਗਿਆਨ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥਾਂ ਨਾਲੋਂ ਚਿੰਨ੍ਹਾਤਮਕ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਰਥ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਇਥੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਭਿਧਾ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਲੱਖਣਾ ਤੇ ਵਿਅੰਜਨਾਂ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਘੇਰਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਪੂਰਨ ਬੋਧ ਹੋਣਾ ਇਕ ਅਸੰਭਵ ਜਿਹਾ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਕੋਈ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਗਿਆਨਵਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਹੋਵੇ ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਪੂਰਨ ਬੋਧ/ਗਿਆਨ ਹੈ। ਡਾ. ਪਿਆਰ ਸਿੰਘ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਪੱਖ ‘ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀ' ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ “ਭਾਸ਼ਾ ਇਕ ਅਥਾਹ ਸਾਗਰ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੁੱਚੇ ਸਾਗਰ ਦਾ ਬੋਧ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ, ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨਾ ਪ੍ਰਬੀਨ ਹੋਵੇ, ਕਦਾਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਹਰੇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ-ਕੋਸ਼ ਵਿਚ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਐਸਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜੇ ਦੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸੰਚਾਰ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਹੋਰ ਵੀ ਤੀਬਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਵਕਤਾ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਆਮ ਵਰਤੋਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਵਿਚ ਲਪੇਟ ਕੇ ਕਰਦਾ ਹੈ।” ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਕਿਉਂ ਪੈਂਦੀ ਹੈ? ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਜਾਂ ਸਮੱਸਿਆ ਵੀ ਡਾ. ਪਿਆਰ ਸਿੰਘ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਜਾਂ ਬਦਲਾਅ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ— “ਸਿਆਣਿਆਂ ਨੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ‘ਸੰਚਾਰ’ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਸੰਚਾਰ ਦੇ ਹੋਰ ਵੀ ਮਾਧਿਅਮ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਬਲ ਅਤੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਧਿਅਮ ਸੁਭਾਅ ਵਿਚ ਸਥਿਰ ਨਹੀਂ, ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਲੰਘਣ ਨਾਲ ਇਸ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀ ਆਉਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਸ਼ਬਦ ਆਪਣਾ ਭਾਵਾਰਥ (connotation) ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਈਆਂ ਦਾ ਅਰਥਵਿਸਥਾਰ ਜਾਂ ਅਰਥ ਸੰਕੋਚ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀ, ਦੂਸਰਾ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹਾਤਮਕ ਜਾਂ ਅਲੰਕਾਰਕ ਹੋਣਾ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਪਦ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਕੀ ਹੈ? ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਬੜਾ ਹੀ ਬਖ਼ਮ ਕਾਰਜ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਲਿਖਣ ਪਲ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਹੀ ਅਜਿਹੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਿਸੇ ਰਚਨਾ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਬਦਲਾਅ ਪੈਦਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਜ਼ਿਹਨ ਵਿਚ ਉਹ ਅਸਲ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਡੇ ਬੌਧਿਕ ਪੱਧਰ (wisdom) ਦੀ ਆਪਣੀ ਪਹੁੰਚ ਹੈ। ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਦੈਵੀ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਅਤਿ ਬਿਖਮ ਕਾਰਜ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ ਪਏ ਹੋਏ ਪਾਠ ਦਾ ਧੁਰਾ ਸਿੱਧਾ ਰੱਬ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਰਥਾਂ ਤਕ ਇੰਨ-ਬਿੰਨ ਪਹੁੰਚਣਾ ਅਸੰਭਵ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਅਸਲ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਅਰਥ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਟੀਕਾਕਾਰ ਜਾਂ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਭਾਵੇਂ ਅਸਲ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉੱਦਮ/ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪ੍ਰਾਭੌਤਿਕ ਸੰਸਾਰ (metaphysical world) ਨਾਲ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿਰਫ਼ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਰੱਬੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਜਾਂ ਆਤਮ-ਬੋਧ ਦੇ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜਦਾ ਹੈ। ਰੱਬੀ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿਰਫ਼ ਗਿਆਨ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਨਿਰੋਲ ਦੇਖਣ-ਸੁਣਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਾਂ ਅਜਿਹਾ ਗਿਆਨ ਜਾਂ ਅਨੁਭਵ ਹੈ ਜਿਸ ਲਈ ਰੱਬੀ ਰਹਿਮਤ/ਨਦਰਿ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸ਼ਰਤ ਹੈ। ਆਮ ਜਾਂ ਸੰਸਾਰੀ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇਨਸਾਨ ਭਾਵੇਂ ਸਕੂਲ, ਕਾਲਜ ਦੁਆਰਾ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਧਾਰਮਿਕ ਅਨੁਭਵ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਇਕਮਿਕ ਹੋ ਕੇ ਅਭੇਦ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਸੋ, ਅਜਿਹੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਅੰਤਰ-ਬੋਧ (intuition) ਦੁਆਰਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਈਸ਼ਵਰੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਸਾਧਨਾ ਭਰਪੂਰ ਜੀਵਨ ਪਉੜੀ ਦੀ ਹੈਜਿਹੜੇ ਪੱਖ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਕਾਰਜ ਦੌਰਾਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ, ਅਧਿਆਤਮਕ, ਇਤਿਹਾਸਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਆਦਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਡਾ. ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸਾਬਰ ਇਕ ਸਫ਼ਲ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਦੇ ਗੁਣ ਬਿਆਨਦੇ ਹੋਏ ਟੀਕਾਕਾਰ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਵਿਚਲੇ ਭੇਦ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ— “ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਟੀਕੇ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਜੋਖ਼ਮ ਭਰਿਆ ਤੇ ਕਠਿਨ-ਕਾਰਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਫ਼ਲ ਟੀਕਾਕਾਰ ਉਹੋ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਸੋਚ-ਉਡਾਰੀ ਲੇਖਕ ਦੇ ਅੰਤਰ ਆਤਮੇ ਦੀ ਝਾਤ ਪਾ ਸਕਣ ਤੇ ਪੁਆ ਸਕਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਕਾਰਜ ਸਫ਼ਲਤਾ-ਪੂਰਨ ਉਹੋ ਟੀਕਾਕਾਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਕੋ ਸਮੇਂ ਚੰਗਾ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਹੋਵੇ। ਅਜਿਹੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਵਾਲਾ ਟੀਕਾਕਾਰ ਹੀ ਮੂਲ ਰਚਨਾ ਦਾ ਭਾਵ ਸੰਚਾਰ ਲਿਖਿਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਰਲ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ, ਟੀਕਾਕਾਰ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਲੰਘ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੂਲ ਰਚਨਾ ਦੇ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸਮੇਤ ਗੁਹਝ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਸਥਾਰ ਸਹਿਤ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਦਾ ਉੱਦਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਇਸਲਾਮ ਵਿਚ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦੋ ਸ਼ਬਦ ‘ਤਫਸੀਰ’ ਅਤੇ ‘ਤਾਵੀਲ' ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੱਛਮ ਵਿਚ ‘Exegesis’ ਅਤੇ ‘Hermeneutics’ ਪ੍ਰਚਲਨ ਵਿਚ ਹਨ। ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸਿੱਖ ਅਕਾਦਮਿਕਤਾ ਜਾਂ ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਹਿਤ ਅਧੀਨ ਦੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਬਦਾਂ ‘ਟੀਕਾਕਾਰੀ’ ਜਾਂ ‘ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ’ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਧੀਨ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਜਾਂ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਵਿਚ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ’ਤੇ ਵਰਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵੀ ਇਹੋ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਜਾਂ ਗੁਰਮਤਿ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਟੀਕਾ, ਵਿਆਖਿਆ ਜਾਂ ਭਾਸ਼ ਪਦਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਅੰਤਰ ਨਾ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਲਈ ਟੀਕਾ ਪਦ ਹੀ ਵਰਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਨੁਭਵੀ ਗਿਆਨ ਦੇ ਮੌਖਿਕ ਉਚਾਰਨ ਕਾਰਨ ਹੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਭਾਵ ਪਾਠ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਰੂਪ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਬਲਕਿ ਇਹ ਮੂਲ ਰਚਨਾ ਦੇ ਅਸਲ ਭਾਵ ਨੂੰ ਸਰਲਤਾ ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਡਾ. ਸਰਬਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ– “ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦਾ ਘੇਰਾ ਬੇਹਦ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਮਹਿਜ਼ ਟੀਕੇ, ਕੋਸ਼ ਜਾਂ ਭਾਸ਼ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਸਗੋਂ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਹਰ ਹਿੱਸਾ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।” ਵਿਆਖਿਆ ਦੀ ਲੋੜ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਜਗਿਆਸੂ ਦੀ ਸਮਝ ਜਾਂ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦਾ ਉਸ ਪੱਧਰ ਦਾ ਨਾ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਉਸ ਮੂਲ ਪਾਠ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੋਈ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਭਗਤ, ਗੁਰੂ ਜਾਂ ਭਗਤ ਜੋ ਮੂਲ ਪਾਠ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਹਰੇਕ ਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਆਧਾਰ ਜਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਰੱਬ, God ਜਾਂ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਜਾਂ ਗਿਆਨ ਨਿਰਾ ਬੁੱਧੀ ਆਸਰੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਇਸ ਦਾ ਧੁਰਾ ਦੈਵੀ ਜਾਂ ਰੱਬੀ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਜਾਂ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਇਲਹਾਮ, ਕੈਵਲਯ, ਰਿਵੀਲੀਸ਼ਨ ਆਦਿ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੂਲ ਪਾਠ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੇ ਭਾਵ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਜਨ ਸਾਧਾਰਣ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੀ ਪਰਪਾਟੀ ਚਲਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਜਗਿਆਸੂ ਇਸ ਤੋਂ ਅਧਿਆਤਮਕ ਸੇਧ ਲੈ ਸਕੇ, ਨੂੰ ਵਿਆਖਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਖਿਆ ਲਈ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਜਿਵੇਂ ਪੱਛਮ ਵਿਚ ‘Bible’ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਲਈ ‘Exegesis’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੋਈ। ਜਿਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ‘Interpretation’ ਜਾਂ ‘Hermeneutics’ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਸਲਾਮ ਵਿਚ ਕੁਰਾਨ ਸ਼ਰੀਫ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਲਈ ‘ਤਫਸੀਰ' ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਲਈ ‘ਭਾਸ਼ਯ’ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਹੱਸਮਈ ਰਮਜ਼ਾਂ ਜਾਂ ਭਾਵਾਂ ਦਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਖੁਦ ਰਹਿਬਰ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਾਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਧਾਰਣ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਰਹੱਸਮਈ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਸੋਝੀ ਪੈ ਸਕੇ। ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਜਾਂ ਵਿਆਖਿਆ ਲਈ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਵਿਚਾਰ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਹਨ:

ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ “ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਉਹ ਸਿਰਜਨਾਤਮਕ ਕਲਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਅਨੁਭਵੀ ਸਾਹਿਤਕ ਕਿਰਤ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ, ਭਾਵਾਂ, ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਡਾ. ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ (ਨੰਦਾ) ਵਿਆਖਿਆ ਪਦ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿਸੇ ਔਖੇ, ਅਨੁਭਵੀ ਜਾਂ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਵਾਕ ਜਾਂ ਮੂਲ ਪਾਠ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੌਖੇ, ਸਰਲ ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਦੀ ਵ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਡਾ. ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ– “ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਅਰਥ ਟੀਕਾ ਜਾਂ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇਹ ਮੂਲ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਮੂਲ ਸੰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿਚ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਸਹਿਤ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇਹ ਗੱਲ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਮੂਲ ਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਧਾਰਮਿਕ ਅਨੁਭਵ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵਿਅੰਜਨਾ ਦਾ ਹੀ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।”

‘ਮਾਨਕ ਹਿੰਦੀ ਕੋਸ਼’ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ— “ਕਿਸੇ ਔਖੀ ਪੰਕਤੀ, ਵਾਕ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਸਰਲ ਜਾਂ ਸੌਖੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਮਝਣ ਲਈ ਕਹੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਜਾਂ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਵਿਵੇਚਨ। ਕਿਸੇ ਜਟਿਲ ਵਾਕ ਦੇ ਅਰਥ ਦਾ ਸਪੱਸ਼ਟੀਕਰਨ। ਕਿਸੇ ਵਾਕ, ਕਥਨ ਆਦਿ ਦਾ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨਾਲ ਲਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਰਥ। ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਕੁਝ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਵਰਣਨ।

ਡਾ. ਗੁਰਮੇਲ ਸਿੰਘ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਅਕਾਦਮਿਕਤਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਜੋੜਦੇ ਹਨ— “ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਸੰਕਲਪ ਦੇ ਵਿਹਾਰਕ ਰੂਪ ਜਾਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ, ਭਾਵ ਇਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਵਿਹਾਰਕਤਾ ਨਾਲ ਹੈ। ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਟੀਕੇ, ਭਾਸ਼, ਕੋਸ਼, ਥੀਸਿਸ, ਪਰਚੇ ਆਦਿ ਸਭ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦੀ ‘ਵਸਤ’ ਹਨ। ਇਹ ਉਸ ‘ਜਤਨ’ ਦਾ ਵਿਹਾਰਕ ਰੂਪ ਤੇ ਨਾਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਮੂਲਪਾਠ ਦੇ ‘ਭਾਵ’ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪਹੁੰਚ, ਵਿਹਾਰ, ਢੰਗ, ਜੁਗਤ, ਰੂਪ ਆਦਿ ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ।” ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਸਰਵ-ਵਿਦਿਤ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਧਰਮਮ-ਗ੍ਰੰਥ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ, ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਕੇਂਦਰੀ ਥਾਂ ਉਤੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਪਾਸਾਰ ਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਮੀਰੀ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਉਸ ਦੇ ਵਿਆਖਿਆਤਮਕ ਜਤਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦੇਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਪਤੰਜਲੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦੇ ਹਨ “ਜਿਸ ਸੂਤ੍ਰ ਵਿਚ ਉਦਾਹਰਨ; ਪ੍ਰਤਿ ਉਦਾਹਰਨ, ਵਾਕ ਵਿੱਚੋਂ ਉਪਜਦੇ ਅਰਥ ਦਾ ਕਥਨ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੱਲਾਂ ਹੋਣ ਉਹ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ।”

ਡਾ. ਜਗਬੀਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਡਾ. ਗੁਰਮੇਲ ਸਿੰਘ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਪਾਠ ਤੋਂ ਉਪਰੰਤ ਦੂਜਾ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ— “ਪਾਠ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਕੋਸ਼-ਅਰਥ ਹੈ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਜਾਂ ਵਰਤਾਰੇ ਦਾ ਅਰਥ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨ। ਮੁੱਢਲੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਪਾਠ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੰਕਲਪ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਲਿਖਤੀ ਜਾਂ ਮੌਖਿਕ ਪਾਠ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਜਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਆਖਿਆ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਠ ਦੀ ਹੋਂਦ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਜੇ ਪਾਠ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਵਿਆਖਿਆ ਹੋਵੇਗੀ ਅਰਥਾਤ ਪਾਠ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਦੂਜੈਲਾ ਸਥਾਨ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਮੂਲ ਦੇ ਪਾਠ (text) ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੂਜੇ ਦਰਜੇ ਦਾ ਉਹ ਕੋਈ ਵੀ ‘ਜਤਨ’ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ‘ਮੂਲ’ ਦੇ ‘ਭਾਵ’ ਨੂੰ ਸਰਲਤਾ ਸਹਿਤ ਲੋਕ-ਸਮਝ ਦੇ ਪਧਰ ਉਤੇ ਹਰੇਕ ਸਮਕਾਲ ਤਕ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਇਕ ਸੰਕਲਪ ਹੈ ਤੇ ‘ਮੂਲ’ ਦੇ ‘ਭਾਵ’ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਤਕ ਲੈ ਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ‘ਜਤਨ’ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤਕ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਵਿਹਾਰ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਅਮੂਰਤ ਤੇ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਆਧਾਰਿਤ ਉੱਸਰੇ ਹਰੇਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸਮੁਚ/ਕੁਲ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹੈ।

ਭਾਰਤੀ ਧਰਮ-ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਟੈਕਸਟ ਦੀ ਅਰਥ-ਸਾਰਥਕਤਾ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੇ ਉਪਰਾਲੇ ਵਜੋਂ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਅਨੁਭਵ-ਆਧਾਰੀ ਸਿਰਜਨਾਤਮਕ ਰਚਨਾ ਜਾਂ ਬੌਧਿਕ ਚਿੰਤਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਰਚਨਾ ਦੇ ਗੁੱਝੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਟਿੱਪਣੀ ਸਹਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਵੀ ਮੰਨੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਡਾ. ਜਗਬੀਰ ਸਿੰਘ ਭਾਰਤੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦਾ ਆਰੰਭ ਵੈਦਿਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਤੋਂ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਨੂੰ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਜਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ :

(ੳ) ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ (ਅ) ਲੌਕਿਕ।

ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਵਰਗ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਕਥਾ, ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਜਾਂ ਸਾਹਿਤਕ ਪਾਠਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਕਾਰਜ : ਜਿਸ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ, ਦੂਸਰਾ ਅਰਥਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆਦਿ ਦੇ ਤਾਰਕਿਕ ਪੱਖ ਨੂੰ ਨਿਯੋਜਿਤ ਕਰਨਾ।

ਵਿਆਖਿਆ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਰਚਨਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਅਰੰਭ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿਚ ‘Bible’ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਤੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ‘Exegesis’ ਅਤੇ ‘Hermeneutics’ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੋਈ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀਆਂ ਵਿਚ ਈਸਾਈਆਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ‘ਬਾਈਬਲ’ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਡਾ. ਸਤਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ‘ਵਿਆਖਿਆ’ ਨੂੰ ੪ ਨੁਕਤਿਆਂ ਵਿਚ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ, ਵਿਆਖਿਆ ਦੀਆਂ ਇਕ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਰਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇੱਕੋ ਪੱਖ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਕ ਪਰਤ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਰਚਨਾ ਦੇ ਗੁੱਝੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਸਰਲ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਬਿਆਨ ਕਰਕੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਵਿਸਥਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰੀ ਪਰਤ ਅਧੀਨ ਡੂੰਘੇ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਵਾਸਤੇ ਭਾਵ-ਅਰਥ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਦਾ ਉੱਦਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੀਜੀ ਪਰਤ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਸੋਝੀ ਜਾਂ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਆਮ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਖੀਰਲੀ ਪਰਤ ਵਿਆਖਿਆ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਵਿਆਖਿਆ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਵੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।੨੧

ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਜਾਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅੰਤਰਗਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਅਤੇ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ‘ਕੁਰਾਨ ਸ਼ਰੀਫ’ ਦੀ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਨੂੰ ਅਰਬੀ ਜਾਂ ਫਾਰਸੀ ਵਿਚ ‘ਤਫਸੀਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਈਬਲ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਇਕਸਿਜੀਸਿਸ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸ਼ਬਦ ‘ਭਾਸ਼ਯ' ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਰਚਲਤ ਅਤੇ ਪਰਵਾਨਤ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ-ਭਾਵ ਵਿਚ ਥੋੜ੍ਹਾ-ਥੋੜ੍ਹਾ ਵੱਖਰੇਵਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਦੁਰਬੋਧਤਾ ਅਤੇ ਜਟਿਲਤਾ ਨੂੰ ਸਰਲ ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਲਈ ਹੀ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਵਰਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਤਕ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਣ ਦੇ ਸਮਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਜਟਿਲਤਾ (complexity) ਅਤੇ ਦੂਰਬੋਧਤਾ (inaccessibility) ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।