‘ਵਿਆਖਿਆ-ਸ਼ਾਸਤਰ’, ‘ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ’ ਜਾਂ ‘ਟੀਕਾਕਾਰੀ' ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਇਕ ਪੈਮਾਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਾਹਿਤਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ, ਧਾਰਮਿਕ ਜਾਂ ਅਨੁਭਵੀ ਰਚਨਾ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਇਸ ਪਦ ਲਈ ਦੋ ਸ਼ਬਦ ‘ਐਕਸਿਜੀਸਿਸ' ਅਤੇ ‘ਹਰਮੈਨਿਊਟਿਕਸ’ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ‘ਐਕਸੀਜੀਸਿਸ' ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਕਿਸੇ ਰਚਨਾ ਦੀ ‘ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ’ ਨਾਲ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ‘ਹਰਮੈਨਿਊਟਿਕਸ’ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਉਸ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਆਏ ‘ਨੇਮਾਂ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ” ਨਾਲ ਹੈ।

ਡਾ. ਪਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ (ਸਿੱਧੂ) ‘exegesis’ ਦੀ ਆਰੰਭਤਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਸ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਬਾਰੇ ਵੀ ਚਾਨਣਾ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ‘exegesis’ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ‘exegeisthai” ਤੋਂ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ (excout) ਅਤੇ hegisthai (guid) ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ (to lead out)। ਜਦੋਂ ਇਸ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ (exegesis) ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਪਾਠ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਕਿਸ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਹੈ ਜਾਂ ਪਾਠ ਕੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। 1610 ਈ. ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਈਬਲ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਇਸ ਮਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੋਈ। ਇਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਧਾਰਮਿਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਰਥਾਂ, ਸਮਾਜਿਕ ਬੌਧਿਕਤਾ, ਪਾਠ ਦਾ ਸਮਾਂ ਅੰਤਰਾਲ, ਪਾਠ ਦਾ ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਧਾਰਮਿਕ ਰਚਨਾ ਦੇ ਸੰਭਾਵੀ ਪਾਠਕ ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਉਪਰੰਤ exegesis ਮਦ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਅਧਿਐਨ ਵਿਆਖਿਆ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੇ ਪ੍ਰਥਾਇ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਡਾ. ਸਿੱਧੂ ‘ਬਾਈਬਲ ' ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਲਈ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸ਼ਬਦ ‘ਐਕਸਿਜੀਸਿਸ’ ਅਤੇ ‘ਹਰਮੈਨਿਊਟਿਕਸ’ ਵਿਚਲੇ ਭੇਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦੇ ਹਨ “‘ਐਕਸਿਜੀਸਿਸ’ ਮਦ ਦੇ ਪਰਿਆਇ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਵਰਤੋਂ ਇੰਟਰਪਰਟੇਸ਼ਨ (interpretation) ਮਦ ਦੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਜੇ ‘ਐਕਸਿਜੀਸਿਸ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਇਹ ਮੰਨ ਲਈਏ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਜੋ ਪਾਠ ਜਾਂ ਪਾਠ ਦਾ ਸਿਰਜਕ ਸੰਚਾਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ-ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ‘ਇੰਟਰਪਰਟੇਸ਼ਨ’ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਪਾਠ ਦੀ ਸੰਚਾਰਾਤਮਕਤਾ ਵਿਚ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਦਾ ਮਤ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਿਧਾਂਤਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ‘ਐਕਸਿਜੀਸਿਸ' ਉਹ ਵਿਗਿਆਨ ਕਲਾ ਜਾਂ ਵਿਧੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਕ ਲਿਖਤ ਪਾਠ ਦੇ ਢੁਕਵੇਂ (exact) ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਮੰਨ ਲਈਏ ਤਾਂ ਇਸ ਦੇ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਇਕ ਹੋਰ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ‘ਹਰਮੈਨਿਊਟਿਕਸ (hermeneutics) ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਵਿਆਖਿਆ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ (ਲਿਖਿਤ, ਮੌਖਿਕ, ਭਾਸ਼ਾਈ, ਗੈਰਭਾਸ਼ਾਈ) ਦੀ ਸੰਚਾਰਾਤਮਕਤਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੀ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ‘ਐਕਸਿਜੀਸਿਸ' ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਕੇਵਲ ਲਿਖਿਤ ਪਾਠ ਦੀ ਸੰਚਾਰਾਤਮਕਤਾ ਉਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਰਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।”

ਡਾ. ਸਤਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ‘Encylopedia of Religion' ਅਤੇ ‘webstar dictionary ' ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਅਰਥ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਦੇ ਚਾਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦੇ ਹਨ “ਵਿਆਖਿਆ-ਸ਼ਾਸਤਰ (Hermeneutics) ਯੂਨਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ‘Hermeneuein’ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨਾ (to interprate)। ਇਸੇ ਮੂਲ ਧਾਤੂ ਤੋਂ ‘Hermenia’ ਸ਼ਬਦ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ‘ਵਿਆਖਿਆ’ (Interpretation) ਹੈ। ਵੈਬਸਟਰਜ਼ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ‘Hermeneutics' ਵਿਚ ਵਿਆਖਿਆ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੀ ਵਿਧੀ-ਆਤਮਕ (Methodology Principle) ਸਿਧਾਂਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਈਬਲ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸੇ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਖਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਬਾਈਬਲ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਵਜੋਂ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ‘Hermeneutics’ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਸੱਚ ਦੀ ਸਮਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਸੁਖੈਨ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਜਾਂ ਜਗਿਆਸੂਆਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਹੈ।” ਉਦੇਸ਼ :

1. “ਕਿਸੇ ਪੁਸਤਕ/ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਛੁਪੇ ਗੁਹਜ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਧਾਰਨ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨਾ।

2. ਇਹ ਵੀ ਵਿਆਖਿਆ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੇ ਹੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਗਿਆਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿਧੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਕ ਵਿਗਿਆਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿਧੀ ਤੋਂ ਅਵੱਸ਼ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਪਤਾ ਇਹ ਕਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ-ਦੂਜੇ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

3. ਵਿਆਖਿਆ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਇਹ ਜਾਣਨ ਵਾਸਤੇ ਵੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਹਾਲਾਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੇ ਹਨ?

4. ਸਮਝ ਅਤੇ ਅਰਥਾਂ ਵਰਗੇ ਸੰਕਲਪਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਵਿਵਾਦਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਲਝਾਇਆ ਜਾਣਾ ਹੈ, ਇਹ ਵੀ ਵਿਆਖਿਆ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ‘Hermeneutics’ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰੰਭ ਅਤੇ ਮੂਲ ਧਾਤੂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ ਉਪਰੰਤ ਡਾ. ਗੁਰਮੇਲ ਸਿੰਘ ਇਸ ਦੇ ਅਰਥ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦੇ ਹਨ “ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਜਰਮਨ ਸ਼ਬਦ “hermeneu tics' ਯੂਨਾਨੀ (greek) ਦੇ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੂਲ ਧਾਤੂ ‘hermeneia ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਵਿਆਖਿਆánterpretation ਹੈ। ਇਸਾਈ/ਪੱਛਮੀ ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਦੀ ਨਿਰੁਕਤੀ etymology ਗਰੀਕ/ਯੂਨਾਨ ਦੇ ਦੇਵਤਾ (god) Hermas ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੇਵਤਾ ਪਾਰਗਾਮੀ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਸੀ ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘Hermas’ ਇਕ ਸੰਦੇਸ਼ (message) ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ (sign) ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਕ ਸ਼ਬਦ ‘Hermeious' ਵੀ ਹੈ, ਜੋ ਰਵਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ ਯੂਨਾਨ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਡਿਲਫੇ (Delphy) ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਅਪੋਲੋ ਦੇ ਮੰਦਿਰ ਵਿਚਲੇ ਪੁਜਾਰੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਜਾਰੀ ਅਪੋਲੋ ਦੇਵਤੇ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ, ਅਪੋਲੋ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ (ਭਵਿੱਖਬਾਣੀਆਂ) ਸਰਲ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸ਼ਬਦ, ਵਿਆਖਿਆ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਿਹਾ ਤੇ ਇਕ ਸਮੇਂ ਉੱਤੇ ਆ ਕੇ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸ਼ਨ ਵਿਚ ਬੱਝ ਗਿਆ।”“ ਵਿਆਖਿਆ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਅਰਥ/ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਜ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ, ਵਿਆਖਿਆ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਇਲਹਾਮੀ ਰਚਨਾ ਦੇ ਮੂਲ ਜਾਂ ਸਹੀ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੋ, ਇਹ ਇਕ ਸਿਧਾਂਤਕ ਜਾਂ ਬੌਧਿਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਸੂਚਨਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਬੌਧਿਕ ਜਾਂ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਹੈ ਜੋ ਧਾਰਮਿਕ ਰਚਨਾ ਦੇ ਅਰਥ/ਵਿਆਖਿਆ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਰੇਕ ਪੱਖ ਨੂੰ ਬਿਆਨਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਖਿਆ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਉਸ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਮਾਣਿਆ ਜਾਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਆਖਿਆ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹੈ ਬਲਕਿ ਵਿਆਖਿਆ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜਾਂ ਇਸ ਦੇ ਨੇਮ, ਸਿਧਾਂਤ ਜਾਂ ਮਾਪਦੰਡ ਕੀ ਹਨ? ਤੋਂ ਹੈ। ਵਿਆਖਿਆ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਭਾਵ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਬਲਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰਤੱਖਣ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇਕ ਬੌਧਿਕ ਉੱਦਮ ਹੈ।“ ਵਿਆਖਿਆ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਕੁਝ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਅ ਕੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮਾਪਦੰਡ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਇਕ ਚੌਖਟੇ ਅਧੀਨ ਰੋਸ਼ਨੀ, ਚੇਤਨਾ ਜਾਂ ਗਿਆਨ ਅਧੀਨ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਆਖਿਆ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੁਆਰਾ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਰੇਕ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਜਾਂ ਉਸ ਦੀ ਸੀਮਾ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।੬

ਡਾ. ਜਗਬੀਰ ਸਿੰਘ, ਵਿਆਖਿਆ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬਿਆਨਦੇ ਹਨ, “ਵਿਆਖਿਆ-ਸ਼ਾਸਤਰ (ਵਿਆਖਿਆ+ਸ਼ਾਸਤਰ) ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਪਰਿਪੇਖ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਕਿਸੇ ਮਾਨਵ ਸਿਰਜਿਤ ਪਾਠ ਦੀ ਤਰਕ-ਸੰਗਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਹੈ।”

ਖੋਜਾਰਥਣ ਪਲਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਆਪਣੇ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਵਿਚ ਵਿਆਖਿਆ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ‘ਮਰਸੀਆ ਇਲਿਆਡੇ’ ਵੱਲੋਂ ਰਚਿਤ ‘encyclopedia of religion' ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਵਿਆਖਿਆ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਸ੍ਵੈ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਤ ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ‘ਪਾਠ’, ਖਾਸਕਰ ‘ਧਾਰਮਿਕ’ ਪਾਠ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੇ ਕੁਝ ਨਿਯਮਾਂ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਖਿਆਸ਼ਾਸਤਰ ਕਿਸੇ ਘਟਨਾ ਦੇ ਵਾਪਰਨ ਸਮੇਂ ਤੇ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਖਲਾਅ ਨੂੰ ਭਰਨ ਦਾ ਜਤਨ ਹੈ। ਇਹ ਧਾਰਮਿਕ ਪਾਠ ਦੀ ਸਮਝ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਖਿਆਸ਼ਾਸਤਰ ਧਰਮ ਦੀ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਜਗਿਆਸੂ ਦੀ ਬੋਲੀ 'ਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਕੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ‘hermeneutics' ਦਾ ਇਕ ਅਰਥ ‘Translation' ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Oxford Dictionary Of English ਵਿਚ ‘ਐਕਸੀਜੀਸਿਸ', ‘ਹਰਮੈਨਿਊਟਿਕਸ’ ਅਤੇ ‘ਇੰਟਰਪਰੀਟੇਸ਼ਨ’ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ:

"Exegesis-Noun-Critical explanation or interpretation of a text, especially of scripture, the task of biblical exegesis. ਭਾਵ ਕਿਸੇ ਪਾਠ ਦੀ ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ‘ਬਾਈਬਲ’ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਵਿਆਖਿਆ।

"Hermeneutics- The branch of knowledge that deals with 7710 ਭਾਵੇਂ Interpretation, especially of the Bible of Litrary texts. ਗਿਆਨ ਦੀ ਉਹ ਸ਼ਾਖਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਨਾਲ ਹੈ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ‘ਬਾਈਬਲ’ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਨਾਲ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਕ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵੀ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਇੰਟਰਪਰੀਟੇਸ਼ਨ' (Interpretaion) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

"Interpretation- The action of explaining the meaning of something the interpretation of data.ਉਹ ਵਿਧੀ, ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਰਥ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।

ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ‘The New International webstar's comphrehensive dictionary of the English language' ਵਿਚ ਵੀ ਐਕਸੀਜਿਸਿਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਕਿਸੇ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ, ਖਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਬਾਈਬਲ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨਾਲ ਹੈ। “Exegesis Explanation of the language and thought of a literary work, especially, biblical exposition or interpretation.

Anand Spencer ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ Hermeneutics ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ ਜੋ ਧਾਰਮਿਕ ਰਚਨਾ ਲਈ ਨਿਯਮ, ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਧੀਆਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਮਾਜ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। Anand Spencer Hermeneutics' ਦਾ ਸੰਬੰਧ 6 ਕਾਰਜਾਂ ਜਾਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ।

ਜਿਵੇਂ: 1. ਸਚਾਈ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਜਾਂ ਸਮਝ

2. ਅਰਥ ਦੀ ਸਮਝ

3. ਅਸਲ ਅਰਥ ਦੀ ਪੁਨਰ-ਸਥਾਪਤੀ

4. ਸਮਝ ਵਿਚ ਸੋਧ, ਸੁਧਾਰ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ

5. ਅਰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਗਤਾ : ਪਾਠ ਜਾਂ ਸੇਧ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕ ਬਣਾਉਣਾ

6. Hermeneutics ਅਰਥ ਨੂੰ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਡਾ. ਗੁਰਮੇਲ ਸਿੰਘ Hermeneutics (ਵਿਆਖਿਆ-ਸ਼ਾਸਤਰ) ਨੂੰ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਾਲ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ :

1. “ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨ (the science of interpretation)

2. ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ (theory of interpretation)

3. ਅਨੁਵਾਦ (translation)

4. ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ (philosophy of interpretation)

5. ਸਮਝ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ (theory of understanding)”

ਡਾ. ਗੁਰਮੇਲ ਸਿੰਘ ਵਿਆਖਿਆ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਦੇ ਲਈ ਕੀਤੇ ਯਤਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਇਕ ਨੂੰ ਨਿਮਨਲਿਖਤ ਅਨੁਸਾਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ :

1. ਧਾਰਮਿਕ ਪਾਠ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਵੇਖਣਾ।

2. ਪਾਠ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸਮਾਜਿਕ/ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਰਥ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨੇ।

3. ਕਰਤੇ/ਲੇਖਕ ਦੀ ਉਸ ਸਮੇਂ, ਪਲ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸਥਿਤੀ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨਾ, ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਸੰਬੰਧਿਤ ਰਚਨਾ ਰਚੀ/ਲਿਖੀ ਗਈ।

4. ਸਮਕਾਲ ਦੇ ਹੋਰਾਂ ਪਾਠਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲੈਣਾ।

5. ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਧਰਾਤਲ ਉੱਪਰ ਰੱਖ ਕੇ ਵਡੇਰੇ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਵਿਚ ਸਮਝਣਾ।

6. ਧਾਰਮਿਕ ਪਾਠ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਹਾਲਾਤ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਾਧੀਨ ਕਰਨਾ।

7. ਪਾਠ ਵਿਚ ਉਸ ਮੁਹਾਵਰੇ ਦੀ ਟੋਹ ਲਾਉਣੀ, ਜਿਸ ਕਿਸਮ, ਸਥਿਤੀ ਜਾਂ ਸੰਬੋਧਨਾਂ ਵਿਚ ਧਾਰਮਿਕ ਕਥਨ (theological statements) ਉਚਾਰੇ ਗਏ।

8. ਕਰਤਿਆਂ ਦੀ ਭਾਵਨਾ, ਉਦੇਸ਼ ਤੇ ਪਿਛੋਕੜ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨਾ ਤੇ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ‘ਭਾਵ’ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨਾ ਆਦਿ।

7716 ਵਿਆਖਿਆ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਕੇ ਇਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਬਿਆਨਦੇ ਡਾ. ਗੁਲਜਾਰ ਸਿੰਘ (ਕੰਗ) ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਵਿਆਖਿਆ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ‘ਅਰਥ-ਮੀਮਾਂਸਾ' ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ‘ਹਰਮੈਨਿਊਟਿਕਸ’(Hermeneutics) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਕ ਸਵੈ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਤ ਅਧਿਐਨ ਵਿਧੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪਾਠ ਨੂੰ ਸਮਝਣ-ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਨਿਯਮ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਵਿਆਖਿਆ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਕਰਨੀ ਕਿਵੇਂ ਹੈ? ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਮਾਪ-ਦੰਡ ਅਪਣਾਉਣੇ ਹਨ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਸੇਧ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।”