ਮਾਲਵੇ ਦਾ ਉਹ ਪਾਵਨ ਅਸਥਾਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਿ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਚੌਥੇ ਤਖਤ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਜਗ੍ਹਾ ਪਹਿਲੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ, ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਉਪਰੰਤ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੀ ਪਾਵਨ ਛੋਹ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ, ਤਖਤ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਜਾਂ ਗੁਰੂ ਕੀ ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਦਸਮ ਪਿਤਾ ਨੇ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਫੁਰਮਾਇਆ :

ਇਨ ਪੁਤ੍ਰਨ ਕੇ ਸੀਸ ਪਰ ਵਾਰ ਦੀਏ ਸੁਤ ਚਾਰ,
ਚਾਰ ਮੂਏ ਤੋ ਕਿਆ ਹੂਆ ਜੀਵਤ ਕਈ ਹਜ਼ਾਰ।

ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਬਹੁਤ ਪੱਛੜਿਆ ਹੋਇਆ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਅਨੇਕਾਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਵਿੱਦਿਅਕ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਹ ਖਾਸ ਪਹਿਚਾਣ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।

ਨਿਸਿ ਬਾਸੁਰ ਨਖਿਅਤ੍ਰ ਬਿਨਾਸੀ ਰਵਿ ਸਸੀਅਰ ਬੇਨਾਧਾ॥
ਗਿਰਿ ਬਸੁਧਾ ਜਲ ਪਵਨੁ ਜਾਇਗੋ ਇਕਿ ਸਾਧ ਬਚਨ ਅਟਲਾਧਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1204)

ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਮਹਾਂਵਾਕਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਹਰੇਕ ਚੀਜ਼ ਨਾਸ਼ਵੰਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਗੁਰੂ ਦੇ ਬਚਨ ਬਿਲਕੁਲ ਅਟੱਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ ਅਵੱਸ਼ ਪੂਰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਪ੍ਰਕਰਣ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਪਾਵਨ ਧਰਤੀ ਪ੍ਰਥਾਇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਬਚਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਭਾਈ ਡੱਲੇ ਨੂੰ ਕਹੇ ਕਿ ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ, ਗੁਣੀ ਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਪੈਦਾ ਹੋ ਕੇ ਵਿਦਵਤਾ ਦਾ ਮਹਾਨ ਕੁੰਭ ਚਲਾਉਣਗੇ, ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਪੂਰਨ ਹੁੰਦੇ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਲਗਪਗ ਸਮੁੱਚੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਤੀ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕੀਤੇ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਲਗਪਗ 1705 ਈ. ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ ਨਿਵਾਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦਮ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਹ ਜਗ੍ਹਾ ‘ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ' ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ।

‘ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ 10' ਵਿਚ ਦਰਜ ਪੰਕਤੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦੋਂ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ‘ਅਕਲਾਣੇ”, ਆਏ ਤਾਂ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਕਈ ਹਜ਼ਾਰ ਕਲਮਾਂ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਸੁਟਵਾ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਸਰੋਵਰ ਹੈ। ਉਸ ਵਕਤ ਭਾਈ ਡੱਲਾ ਹਜੂਰ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਆਇਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਗ਼ਰੀਬ ਨਿਵਾਜ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਤੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਲਮਾਂ ਨੂੰ ਘੜ੍ਹਣ ਉਪਰੰਤ ਸੁੱਟਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਫੁਰਮਾਇਆ ਕਿ, “ਡੱਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ! ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਕਿ ਇਹ ਜਗ੍ਹਾ “ਗੁਰੂ ਕੀ ਕਾਸ਼ੀ” ਭਾਵ ਵਿੱਦਿਆ ਦੀ ਟਕਸਾਲ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵੇਗੀ, ਜਿੱਥੇ ਘੱਟ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਵੀ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਆਪਣੀ ਖੋਟੀ ਮੱਤ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਗੇ।” ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ 10 ਕ੍ਰਿਤ ਕੁਇਰ ਸਿੰਘ ਵਿਚ ਦਰਜ ਬਚਨ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ :

“ਅਕਲਾਣੇ ਬੈਠੈ ਤਬ ਜਾਈ। ਲੇਖਨ ਗਢ ਗਢ ਦੇਤ ਵਗਾਈ॥15॥
ਡਲਾ ਜਬੈ ਹਜੂਰ ਤਟ ਆਵੈ ਦਰਸਨ ਕਾਜ।
ਦੋਹਰਾ। ਹਾਥ ਜੋੜ ਸਿਰ ਨਿਆਇ ਕੈ, ਕਹੈ, “ਗਰੀਬ ਨਿਵਾਜ॥16॥{44॥}
ਚੌਪਈ। ਕਿਹ ਕਾਰਨ ਲੇਖਨ ਗਢ ਡਾਰੋ। ਲਿਖਤ ਪਢਤ ਨਹਿ ਕੋਇ ਨਿਹਾਰੋ।
ਯੋਹੀ ਜਾਵਤ ਕਲਮ ਅਕਾਜਾ। ਡਲਾ ਕਹੈ, “ਗਰੀਬ ਨਿਵਾਜਾ”॥{45॥}
ਸੁਨ ਸ੍ਰੀ ਮੁਖ ਸੋ ਬੈਨ ਬਖਾਨੈਂ। “ਡਲਾ ! ਤੂੰ ਯਹਿ ਬਾਤ ਨ ਜਾਨੈ”।
ਏ ਹੈ ਪ੍ਰਗਟ ਹਮਾਰੀ ਕਾਸੀ। ਪੜ੍ਹ ਹੈਂ ਯਾਹਿ ਢੇਰ ਮਤਿ ਨਾਸੀ॥17॥46॥}
ਦੋਹਰਾ। ਤਿਨ ਕੇ ਕਾਰਨ ਕਲਮ ਗਢ, ਦੇਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹਮ ਡਾਰ।
ਸਿਖ ਸਖਾ ਹਯਾਂ ਪਹਿਗੇ, ਹਮਰੇ ਕਈ ਹਜਾਰ॥18॥47॥}

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਹੀ ਥੋੜ੍ਹਾ ਬਦਲਵਾਂ ਰੂਪ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਵਿਚ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਰਜ ਹੈ :

“ਸਤਿਗੁਰ ਬੈਠ ਸੁ ਦਮਦਮੇਂ ਲਿਖਨ ਘੜ ਸੁਟ ਦੇਂ।
ਹਮਰੀ ਕਾਂਸ਼ੀ ਯਹ ਵਈ ਆਇ ਮੂਰਖ ਈਹਾਂ ਪੜ੍ਹੇ।

ਪ੍ਰੋ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਤਲਵੰਡੀ ਪਹੁੰਚਣ ਉਪਰੰਤ ਸਿਰਜੇ ਗਏ ਵਾਤਾਵਰਨ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬਿਆਨਦੇ ਹਨ : “ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਦਰਬਾਰ ਹੁਣ ਵੈਸਾ ਹੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸੀ ਜਿਹਾ ਕਦੇ ਹੋਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਕਵੀ, ਢਾਡੀ ਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸਿੱਖ, ਜਿਹੜੇ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਹਜ਼ੂਰ ਸਨ। ਜਿਓਂ ਜਿਓਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਮਦਮੇ ਸਾਹਿਬ ਹੋਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਖਿੱਲਰੀ, ਹੋਰ ਵਿਦਵਾਨ ਸਿੱਖ ਸਭ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਆ ਜੁੜੇ। ਛੇਤੀ ਹੀ ਇਹ ਜਗ੍ਹਾ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਗੁਰੂ ਕੀ ਕਾਂਸ਼ੀ’ ਅਥਵਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਕਾਂਸ਼ੀ (ਬਨਾਰਸ) ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ।” ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਵੀ ਇਸ ਪਾਵਨ ਅਸਥਾਨ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਕਰਦੇ ਹਨ : “ਇਕ ਦਿਨ ਦਮਦਮੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ...ਲਿਖਣਾ ਘੜ ਘੜ ਜੇਹੜੇ ਛੱਪੜ ਵਿਚ ਪਾਉਂਦੇ ਰਹੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਉਂ ਲਿਖਣ ਸਰ ਰੱਖ ਕੇ ਵਰ ਦਿੱਤਾ। ਏਥੇ ਲਿਖਾਰੀ ਬਹੁਤ ਹੋਣਗੇ। ਜੋ ਕੋਈ ਏਥੇ ਆ ਕੇ ਪੜੇਗਾ ਉਹ ਭਾਵੇਂ ਬੈਲ ਵਰਗੀ ਬੁਧਿ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਬੀ ਲਿਖਣ ਪੜ੍ਹਨ ਸਿਖ ਜਾਏਗਾ।

‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਵਿਚ ਉਪਰੋਕਤ ਸਥਾਨ ਬਾਰੇ ਦਰਜ ਹੈ : ਲਿਖਣਸਰ, ਵੱਡੇ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਪਾਸ ਹੀ ਪੂਰਵ ਵੱਲ ਦਸਮੇਸ਼ ਦਾ ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਹੈ, ਕਲਗੀਧਰ ਇੱਥੇ ਲਿਖਣਾ (ਕਲਮਾਂ) ਘੜ ਕੇ ਫੁਰਮਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਇਹ ਵਿਦਯਾ ਦੀ ਟਕਸਾਲ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਕੀ ਕਾਸ਼ੀ ਕਿਉਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ? ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਕਾਸ਼ੀ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿਚ ਬਨਾਰਸ ਜਾਂ ਕਾਸ਼ੀ ਆਦਿ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਧਾਰਮਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰੀ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਗਲਬੇ ਦੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕਰਮਕਾਂਡ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਹੋਈ ਤੇ ਵਰਨ ਧਰਮ ਜਾਂ ਉਹ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਬੜੇ ਮਾਰੂ ਸਾਬਿਤ ਹੋਏ। ਉੱਤਮ ਗਿਆਨ, ਵਿਦਵਤਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਜਨਮ ਹੋਇਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਧਰਮ ਦਾ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਪੱਖ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਵਰਤੇ ਸ਼ਬਦ ‘ਬਾਨਾਰਸਿ ਕੇ ਠਗ' ਵੀ ਇਸੇ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਤੀਸਰੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਤਾਂ ਬੜੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਸਿਰਫ ਕਾਸ਼ੀ ਆਦਿ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਜਾਣ ਦੁਆਰਾ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਵੀ ਕਾਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ

ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਾਸ਼ੀ ਵਿਚ ਆਪ ਸਿੱਖੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਗਏ, ਪ੍ਰਚਾਰ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਉਪਰੰਤ 700 ਦੇ ਕਰੀਬ ਨਵੇਂ ਸਜੇ ਸਿੰਘ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਆਏ, ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖੀ ਗੁਰਬਾਣੀ, ਸ਼ਬਦ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਗੌਰਵਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਇਹ ਸਿੱਟਾ ਨਹੀਂ ਕੱਢਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਗ੍ਰੰਥ ਬੇਲੋੜੇ ਜਾਂ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਥੋਥੇ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਿਆ ਕਰਨ ਤੋਂ ਹੈ ਬਲਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਪਾਖੰਡਵਾਦ, ਅਤੇ ਫਾਲਤੂ ਦੇ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਪੁਰਾਤਨ ਗਿਆਨ ਜਾਂ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸਨ ਬਲਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਬੇਦ, ਕਤੇਬ ਆਦਿ ਝੂਠੇ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਵਿਚਾਰਨ ਵਾਲਾ ਝੂਠਾ ਹੈ।

ਸੋ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਲਈ ਵਰਤੇ ‘ਕਾਸ਼ੀ’ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਪਾਖੰਡਵਾਦ, ਕਰਮਕਾਂਡ ਆਦਿ ਨਾਲ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਅਧਿਆਤਮਕਤਾ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਗਿਆਨ, ਅਸਲ ਵਿੱਦਿਆ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕਤਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਨਾਲ ਹੈ। ਮਾਲਵੇ ਦੀ ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਾਰ ਨਾਂਹ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ, ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ, ਭੂਤਾਂ-ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਅਤੇ ਮੜੀਆਂ-ਮਸਾਣਾਂ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਸੀ ਪਰੰਤੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਮਹਾਰਾਜ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿਚ ਭਾਗ ਲਗਾਏ ਗਏ ਅਤੇ ਬਚਨ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਬਚਨਾਂ ਸਦਕਾ ਇੱਥੇ ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਇੱਥੇ ਨੌ ਮਹੀਨੇ ਨੌ ਦਿਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਗੁਜ਼ਾਰ ਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਰਜ ਕੀਤੇ। ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼' ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ : “ਨੌ ਮਹੀਨੇ ਤੇ ਨੌ ਦਿਨੈ ਤਲਵੰਡੀ ਰਖੈ ਮੁਕਾਮ। ਡੇਰਾ ਤੋਰਾ ਰੁਖ ਦਖਣ ਛੱਡ ਤੁਰਕਨ ਬਡ ਥਾਮ। ” ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ' ਵਿਚ ਹੋਏ ਵਿੱਦਿਅਕ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿਚ ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ਕਰਨਾ, ਗੁਰੂ ਕੀ ਕਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਦਿਆ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਤੀਰਥ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕਰਨਾ, ਬੀੜਾਂ ਦਾ ਉਤਾਰਾ ਕਰਨਾ, ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਜਾਂ ਟਕਸਾਲਾਂ ਦਾ ਅਰੰਭ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਕਥਾ ਵਿਆਖਿਆ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਅਰੰਭ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਜੀ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ੪੮ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਸੋਝੀ ਬਖਸ਼ੀ ਗਈ ਅਤੇ ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਰਥਾਂ ਦਾ ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਬਖਸ਼ੀ ਗਈ। ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਤਲਵੰਡੀ ਵਿਖੇ ਰਹਿ ਕੇ ਹੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਰਥਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਆਗਾਜ਼ ਹੋਇਆ, ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਟਕਸਾਲ ਵਿੱਚੋਂ ਮਹਾਨ ਕਥਾਵਾਚਕਾਂ, ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ਾਂ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਆਦਿ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੰਤ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ, ਸੰਤ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਸੰਤ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹੈ। ਚਾਰ ਬੀੜਾਂ ਵੀ ਇਸੇ ਸਥਾਨ (ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ) ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਖਤਾਂ ਉੱਪਰ ਭੇਜੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਹਨ :

“ਔਰ ਚਾਰ ਤਿਸ ਪਰਤੈ ਭਾਏ। ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਹੀਦ ਲਿਖਾਏ।
ਇਕ ਅਕਾਲ ਬੁੰਗੇ ਇਕ ਪਟਨੇ। ਤ੍ਰਿਤੀ ਹਜੂਰ ਦਯੋ ਹਿਤ ਪਠਨੇ।
ਚਤ੍ਰਥ ਰਖਯੋ ਦਮਦਮੇ ਚਾਹਿ। ਬਡ ਬਾਬੇ ਇਹ ਚਾਰ ਸਦਾਹਿ। (ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼)

ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੀ ਮਿਹਰ ਸਦਕਾ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪਠਨ-ਪਾਠਨ, ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ, ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਬੀੜਾਂ, ਕਥਾ ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਬੋਧ ਸਮਾਗਮਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਨਿਰੰਤਰ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਰਿਹਾ। ਪਰੰਤੂ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਉਪਰੰਤ ਇਸ ਮਹਾਨ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਵਿੱਦਿਅਕ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਬੜਾਵਾ ਦੇਣ ਵਿਚ ਸੰਤ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਮਸਤੂਆਣਾ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਸੰਤ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰੀਤਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਥਿਆ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਵਿਖੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬੁੰਗਿਆਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਦੂਰੋਂ-ਦੂਰੋਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਆ ਕੇ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਪਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਸੰਤ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਸਫ਼ਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਤੜਪ ਸੀ।

ਗਿਆਨੀ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕੋਠਾਗੁਰੂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਾਵੇਂ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਕੀਤਾ ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਵੱਲੋਂ ਹੋਈ। ਆਪ ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੇ ‘ਮਾਲਵਾ ਦੇਸ ਰਟਨ ਦੀ ਸਾਖੀ” ਵਿਚਲੇ ਬਚਨ ਚੇਤੇ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ :

“ਜੰਗਲ ਦੇਸ਼ ਮੈਂ ਹਮਾਰੀ ਗੁਪਤ ਕਾਸ਼ੀ ਹੈ
ਊਹਾ ਜਾ ਕਰ ਤਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਾਂਗੇ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਇਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵਰਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ‘ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਛੇਵੀਂ' ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, “ਇੱਕ ਵਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸੰਗਤ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਫੁਰਮਾਇਆ ਕਿ ਅਸੀਂ ਦਸਵੇਂ ਸਰੂਪ ਵਿਚ, ਮਾਲਵੇ ਵਿਚ ਤਲਵੰਡੀ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਕੀ ਕਾਸ਼ੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਕੇ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕਰਾਂਗੇ ਅਤੇ ਦਮਦਮਾ (ਸਾਹਿਬ) ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਾਂਗੇ।”

ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਤੀ ਵਰਦਾਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕੋਠਾਗੁਰੂ ‘ਮਾਲਵਾ ਇਤਿਹਾਸ' ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ, “ਇਹ ਸਥਾਨ ਮਹਾਨ ਤੀਰਥ ਬਣੇਗਾ, ਸਤਿਪੁਰਖ (ਨੌਵੇਂ ਅਤੇ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ) ਆਉਣਗੇ। ਇਸ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨਗੇ। ਇੱਥੇ ਭੋਗ-ਮੋਖ, ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ, ਦੇਗ-ਤੇਗ, ਸ਼ਕਤੀ-ਭਗਤੀ, ਗਿਆਨ-ਵਿਗਿਆਨ, ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਦਿਆ (ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ) ਦੀ ਗੰਗੋਤਰੀ ਵਹੇਗੀ। ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ, “ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਪੜ੍ਹਨ-ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਦਾ ਵਰ ਬਖਸ਼ਿਆ। ਤਾਲ ਦੀ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਕਰਾਈ।

ਸਾਖੀ ਪੋਥੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹਿੰਦੂ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਕਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਕੀ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿਚਲਾ ਅੰਤਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ :

“ਸੰਗਤ ਨੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ, “ਕਾਸ਼ੀ ਵਿਚ ਤਾਂ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਲਵੰਡੀ ਵਿਚ ਕਾਸ਼ੀ ਵਾਲੀ ਕਿਹੜੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ?”

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਫੁਰਮਾਇਆ, “ਇੱਥੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਹੋਵੇਗੀ। ਸਿੱਖ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹਨ, ਲਿਖਣ ਅਤੇ ਅਰਥ ਸਿੱਖ ਕੇ ਗਿਆਨੀ ਬਣਨਗੇ।” ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਟਕਸਾਲ ਹੋਵੇਗੀ ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅਰਥਾਂ, ਪਦ-ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣਗੇ। ਬੇਅੰਤ ਲਿਖਾਰੀ, ਟੀਕਾਕਾਰ, ਮਹੰਤ, ਸੰਤ, ਸੇਵਾਦਾਰ, ਗਿਆਨੀ, ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਇੱਥੇ ਹੋਣਗੇ।” ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਥਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀਆਂ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਆ ਕੇ ਫਲੀਭੂਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਦਿਆ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰੀ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਇਆ।

ਵਿੱਦਿਅਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ‘ਬੁੰਗਾ ਮਸਤੂਆਣਾ' ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗਦਾਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1923 ਈ. ਵਿਚ ਸੰਤ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਅਰੰਭ ਤੋਂ ਹੀ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਤੀ ਖਾਸ ਯਤਨ ਬੁੰਗਿਆਂ ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਦੂਰੋਂ-ਦੂਰੋਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੁੰਗਿਆਂ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ। ਇੱਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿਚ ਮੁਹਾਰਨੀ ਜਾਂ ਪੈਂਤੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 22 ਵਾਰਾਂ, ਭਗਤ ਬਾਣੀ, ਪੰਜ ਗ੍ਰੰਥੀ, ਦਸ ਗ੍ਰੰਥੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਆਦਿ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਚੇਰੀ ਵਿੱਦਿਆ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ, ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ, ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਵੇਦਾਂਤਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਵੀ ਪੂਰਨ ਅਧਿਐਨ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵਿਚਾਰਸਾਗਰ, ਅਧਿਆਤਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਮੋਕਸ਼ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਪ੍ਰਬੋਧ ਚੰਦਰ ਨਾਟਕ, ਵੈਰਾਗ ਸ਼ਤਕ, ਸਾਰਕੁਤਾਵਲੀ, ਭਾਵਰਸਾਮ੍ਰਿਤ, ਕਵਿ ਪ੍ਰਯਾ, ਵਿਚਾਰਮਾਲਾ, ਪਿੰਗਲ, ਛੰਦ ਰਤਨਾਵਲੀ ਆਦਿ ਦਾ ਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹੈ। ਇਸ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੁੰਗਿਆਂ ਵਿਚ ਕੀਰਤਨ ਕਥਾ ਅਤੇ ਤੰਤੀ ਸਾਜਾਂ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਵੀ ਬੜੇ ਉੱਤਮ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਡਾ. ਰਜਿੰਦਰ ਕੌਰ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ 12 ਬੁੰਗਿਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ : ਉੱਚਾ ਬੁੰਗਾ, ਬੁੰਗਾ ਲਿਖਣਸਰ, ਬੁੰਗਾ ਮਦਰਸਾ, ਬੁੰਗਾ ਬਾਬਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ, ਬੁੰਗਾ ਲਿਖਾਰੀਆਂ, ਬੁੰਗਾ ਕੂਟ ਵਾਲਾ, ਮਲਵਈ ਬੰਗਾ, ਨੀਵਾਂ ਬੰਗਾ, ਬੁੰਗਾ ਜੰਡਸਰ, ਬੁੰਗਾ ਬਾਰਾਂਦਰੀ, ਬੰਗਾ ਭਾਈ ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਬੁੰਗਾ ਮਜ਼ਹਬੀ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ। ਸੰਤ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਬੁੰਗਾ ਮਸਤੂਆਣਾ ਵਿਚ ਅੱਜ ਵੀ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਹੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਥੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਬੁੰਗਾ ਮਸਤੂਆਣਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਨਗਰੀ (ਗੁਰੂ ਕੀ ਵੀ ਕਾਸ਼ੀ) ਵਿਚ ਵਿੱਦਿਆ ਲਈ ਭਰਪੂਰ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਹਿਜੇ ਜੀ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਵਰਦਾਨ ਸਾਕਾਰ ਹੁੰਦੇ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ 20 ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਕੀ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਕੂਲ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ, ਪੰਜਾਬ ਸਕੂਲ ਸਿੱਖਿਆ ਬੋਰਡ, ਸੀ.ਬੀ.ਐਸ.ਈ. ਅਤੇ ਆਈ.ਸੀ.ਐਸ.ਈ. ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ। ਉਚੇਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਈ ਮਹਾਨ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੰਸਾਰੀ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਅਧਿਆਤਮਕ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ :

ਸਕੂਲ

ਖਾਲਸਾ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਦਸ਼ਮੇਸ਼
ਪਬਲਿਕ ਹਾਈ ਸਕੂਲ
ਯੂਨੀਵਰਸਲ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ
ਟੈਗੋਰ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ
ਤਾਰਾ ਕਾਨਵੈਂਟ ਸਕੂਲ

ਕਾਲਜ

ਗੁਰੂ ਕਾਸ਼ੀ ਕਾਲਜ
ਯਾਦਵਿੰਦਰਾ ਪੋਲੀਟੈਕਨਿਕ ਕਾਲਜ
ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨਰਸਿੰਗ ਕਾਲਜ
ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਗਰਲਜ਼ ਕਾਲਜ
ਗੁਰੂ ਕਾਸ਼ੀ ਗੁਰਮਤਿ ਮਹਾਂਵਿਦਿਆਲਯ

ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ

ਗੁਰੂ ਕਾਸ਼ੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ
ਅਕਾਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ
ਮਲਟੀਵਰਸਿਟੀ

ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਰੀਆਂ ਹੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉੱਚ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵਿੱਦਿਅਕ ਕਾਰਜ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਬੜੂ ਸਾਹਿਬ ਟਰੱਸਟ ਅਤੇ ਸੁਕ੍ਰਿਤ ਟਰੱਸਟ ਵੱਲੋਂ ਖਾਸ ਉੱਦਮ ਸਦਕਾ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਵਿੱਦਿਅਕ ਕਾਰਜਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਪਰਾਲੇ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਇਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਖਾਸ ਯਤਨਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ :

ਗੁਰੂ ਕਾਸ਼ੀ ਕਾਲਜ : ਇਹ ਕਾਲਜ 1964 ਈ: ਵਿਚ ਸੰਤ ਫਤਹਿ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਸਦਕਾ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਇਸ ਦੀ ਕਾਰਜ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਬੜੇ ਵਧੀਆ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚਲਾ ਰਹੀ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਕਾਸ਼ੀ ਗੁਰਮਤਿ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ : 24 ਫਰਵਰੀ, 1991 ਈ. ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਇਸ ਕਾਲਜ ਨੂੰ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਮੇਟੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਲਜ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉੱਦਮ ਸਦਕਾ ਹੀ ਇੱਥੋਂ ਕਈ ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨਾਂ, ਸਕਾਲਰਾਂ ਅਤੇ ਲੇਖਕਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਕਾਲਜ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਪੰਥ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਡਾ. ਦੇਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਨ। ਭਾਈ ਹਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਰਤਨੀਏ ਭਾਈ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਗੁਰੂ ਕਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਜਥੇਦਾਰ ਭਾਈ ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਹੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਨ। ਡਾ. ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ (ਡਾਇਰੈਕਟਰ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਭਾਗ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ) ਅਤੇ ਡਾ. ਗੁਰਵੀਰ ਸਿੰਘ ਵੀ ਬਤੌਰ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਇੱਥੇ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਥਾ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਪੱਕ ਕਰਨ ਦਾ ਖੂਬ ਉੱਦਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।

ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਗਰਲਜ਼ ਕਾਲਜ : ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਇਸ ਕਾਲਜ ਦਾ ਅਰੰਭ 1997 ਈ. ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਬਾਕੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਧਰਮ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵੀ ਵਿਦਿਆਰਥਣਾਂ ਨੂੰ ਕਰਵਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਵੇਰੇ-ਸ਼ਾਮ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਨਿਤਨੇਮ ਵਿਚ ਪ੍ਰਪੱਕਤਾ ਲਈ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਾਲਜ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿਚ ਵੀ ਬੁੰਗਾ ਮਸਤੂਆਣਾ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਅਤੇ ਲੜਕੀਆਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੋਸਟਲ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ।

ਗੁਰੂ ਕਾਸ਼ੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ : ਇਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 2011 ਈ. ਵਿਚ ਹੋਈ। ਇਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਵੀ ਧਰਮ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹੋਰ ਕਈ ਕੋਰਸਾਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਵਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇੱਥੇ ਐਮ.ਟੈਕ. ਅਤੇ ਪੀਐਚ.ਡੀ. ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ ਕੋਰਸ ਵੀ ਅਰੰਭ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕਈ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵੱਲ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਨੌਕਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੰਪਿਊਟਰ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ, ਆਈ.ਟੀ., ਸਰੀਰਕ ਸਿੱਖਿਆ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕੋਰਸ ਅਤੇ ਕਿੱਤਾ ਮੁਖੀ ਕੋਰਸ ਆਦਿ।

ਅਕਾਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ : ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਜੀ ਦੇ ਆਸ਼ੇ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਹਿੱਤ ਬਾਬਾ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਅਸੀਸਾਂ ਸਦਕਾ ਅਕਾਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਦਿਅਕ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਵਧ-ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਫੈਲਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਮਹਾਂਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਇਹੋ ਇੱਛਾ ਸੀ ਕਿ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੰਸਾਰੀ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਰੂਹਾਨੀ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜ ਸਕਣ। ਬੜੂ ਸਾਹਿਬ ਟਰੱਸਟ ਅਧੀਨ ਇਹ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ 2015 ਈ. ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਇਸ ਦਾ ਸਾਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਬਾਬਾ ਇਕਬਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਟਰੱਸਟ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਸਮ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਹਿੱਤ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਕੋਰਸਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਬੈਚਲਰ ਡਿਗਰੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉੱਚ ਡਿਗਰੀ ਜਿਵੇਂ-ਪੀਐਚ.ਡੀ ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਖਾਸ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਆਨਰਜ਼ ਕੋਰਸ ਕਰਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵੱਲੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਭਾਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਬੈਚਲਰ ਆਨਰਜ਼ ਡਿਗਰੀ ਕਰਵਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਈ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਕੋਰਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਸੰਪੂਰਨ ਸੰਥਿਆ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, ਲਿਟਰੇਚਰ, ਦਰਸ਼ਨ, ਸਿਧਾਂਤ, ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਆਦਿ।

ਤਖਤ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ : ਤਖਤ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਵਿੱਦਿਅਕ ਕਾਰਜਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਭਰਪੂਰ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਹੀ ਇਸ ਤਖਤ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਭਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਖ਼ੁਦ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਤੋਂ ਪੀਐਚ.ਡੀ.(ਲੇਖ ਲੇਖਣ ਤਕ) ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਸੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੁਰਬਾਂ ਦੇ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਵਿੱਦਿਅਕ ਗੋਸ਼ਟੀਆਂ, ਸੈਮੀਨਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਕੈਂਪਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਥੇਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਰੀਸਰਚ ਸਕਾਲਰਾਂ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਖੋਜ ਭਰਪੂਰ ਲੇਖ ਲਿਖਣ ਪ੍ਰਤੀ ਵੀ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਥੇਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਨਿੱਜੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਖਤ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰੈੱਸ ਲਾਉਣ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਦੱਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਛਪਾਈ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਸਮੱਸਿਆ ਨਾ ਆਏ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਭਰਪੂਰ ਖੋਜ ਰਸਾਲਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉੱਨਤੀ ਹੋ ਸਕੇ।

ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਆਪਣੇ ਆਸ ਪਾਸ ਦੇ ਸਭ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਨਿਖਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਿੱਦਿਅਕ ਰੂਪ ਵਿਚ। ਇਸ ਪਾਵਨ ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਿੱਦਿਅਕ ਕਾਰਜ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉੱਦਮ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਟੱਡੀ ਸਰਕਲ, ਸੁਕ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰੈੱਸਟ ਆਦਿ। ਭਾਈ ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਯੂ.ਕੇ. ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਇਸੇ ਵਿੱਦਿਅਕ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਿਤ ਕਰਨ ਹਿੱਤ ‘ਐਜੂਕੇਟ ਪੰਜਾਬ' ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਯੋਗਤਾ ਆਧਾਰਿਤ ਵਜੀਫੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਲੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।

ਸਮੁੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੁ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਇਸ ਧਰਤੀ ਲਈ ਕੀਤੇ ਬਚਨਾਂ ਦਾ ਸਾਕਾਰ ਰੂਪ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਬਚਨ ਸ਼ਮਸ਼ੀਰ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਕੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਜਾਂ ਅਧਰਮ ਰੂਪੀ ਬੁਰਾਈ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹੋਂ ਖਤਮ ਕਰਦੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਿਸ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਵੱਸ਼ ਹੀ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਮਹਾਂਕੁੰਭ ਇਸ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਚਲੇਗਾ ।