ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਵਿਚਲੇ ‘ਕਾਰ’ ਅਤੇ ‘ਸੇਵਾ’ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਬਦ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚੋਂ ਉਪਜੇ ਸ਼ਬਦ ਹਨ। ਕਾਰ ਦੇ ਕੋਸ਼ਗਤ ਅਰਥ ਕੰਮ, ਕ੍ਰਿਯਾ, ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਰੇਖਾ ਭਾਵ ਲਕੀਰ ਆਦਿ ਹਨ। ਗੁਰਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਨੇ ਕਾਰ ਦੇ ਅਰਥ ਦਸਵੰਧ ਵੀ ਕੀਤੇ ਹਨ, “ਕਾਰ ਭੇਂਟ ਗੁਰ ਕੀ ਸਿਖ ਲਾਵਹਿਂ” (ਵੇਖੋ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼, ਸਫ਼ਾ 321)। ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਗਿਆਨੀ ਕ੍ਰਿਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਸਬੰਧੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ “ਕਾਰ ਸ਼ਬਦ ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ, ਕਅਰ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪਾਂਤਰ ਹੈ। ਅਰਬੀ ਵਿਚ ਕਅਰ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ: ਕਿਸੇ ਦਰਿਆ, ਖੂਹ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ, ਪਰ ਇੱਥੇ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਦੇ ਵਰਣਨ ਵਿਚ ਕਾਰ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਉਹ ਗਾਰ ਜੋ ਕਿਸੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਖੂਹ, ਬਾਉਲੀ ਜਾਂ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਥੱਲੇ ਜਲ ਰਾਹੀਂ ਜਾਂ ਅਨ੍ਹੇਰੀਆਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਉੱਡ ਕੇ ਪਏ ਮਿੱਟੀ-ਘੱਟੇ ਨਾਲ ਆ ਕੇ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਗਾਰ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਸਮਝ ਕੇ, ਪਿਆਰ, ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਇਵਜ਼ਾਨਾ ਲਏ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਕੇ ਸੁੱਟਣ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ” (ਵੇਖੋ ‘ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਇਤਿਹਾਸ’, ਗਿਆਨੀ ਕ੍ਰਿਪਾਲ ਸਿੰਘ, ਪੰਨਾ 68)। ਮਹਾਂ ਕਵੀ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਨੂੰ ਕਾਰ ਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ:-

ਕਿਨਹੁ ਗਹੀ ਖਨਨੀ ਕਰ ਮਾਹੀ।
ਖਨਹਿ ਕਰਹਿ ਬਲ ਪ੍ਰੇਮ ਉਮਾਹੀ।
ਕਿਨਹੁ ਟੋਕਰੀ ਸਿਰ ਪਰ ਧਰੀ।
ਬਹੁਤ ਭਾਰ ਹਾਥਨ ਸੋਂ ਭਰੀ।
ਕੇਤਕ ਲੈ ਕਰਿ ਵਹਿਰ ਗਿਰਾਵਹਿ।
ਕੋ ਕਹਿ ਕਰਿ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵਧਾਵਹਿ।
ਅਨੰਦਤਾ ਉਰ ਮੈ ਹੋਈ।
ਕਾਰ ਤਲਾਵ ਲਗੇ ਸਭ ਕੋਈ।34 (ਗੁਰਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ, ਰਾਸਿ 2, ਅੰਸੂ 39)
ਆਪ ਖਰੇ ਹੋਇ ਸਭਿਨਿ ਮਝਾਰੀ।
ਕਾਰ ਕਰਾਵਹਿ ਗੁਰ ਉਪਕਾਰੀ।
ਦੇਖਤ ਕਾਰ ਚੌਗੁਨੀ ਹੋਇ।
ਉਦਮ ਕਰਹਿ ਅਧਿਕ ਸਭਿ ਕੋਈ।35 (ਉਹੀ)
ਭਾਈ ਬੁੱਢਾ ਜੁਤਿ ਪਰਵਾਰੁ।
ਸੁਤ ਪੌਤ੍ਰਾਦਿ ਸਹਿਤ ਕਰਿ ਕਾਰੁ। (ਉਹੀ, ਅੰਸੂ 40)

ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿਚ ਕਾਰ ਸ਼ਬਦ ਕਿਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਥਾਇ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ, ਕੰਮ-ਕਾਰ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਸਮ ਦੀ ਕਾਰੀਗਰੀ ਦੇ ਕਰਤਾ ਲਈ ਵੀ ਕਾਰ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੀਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ, ਸਵਰਨਕਾਰ, ਚਰਮਕਾਰ, ਮੀਨਾਕਾਰ ਆਦਿ। ਕਾਰ, ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਅਰਥ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੇਣ ਤੋਂ ਸਾਡਾ ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ‘ਕਾਰ’ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਰਥ-ਪਾਸਾਰ ਨੂੰ ਇਕ ਸੂਤਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋਇਆ ਜਾਵੇ। ਉੱਪਰ ਵਰਣਿਤ ਹਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਕਾਰ ਦਾ ਅਰਥ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚੋਂ ਗਾਰ ਕੱਢਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕਸਬੀ ਹੁਨਰ ਨਾਲ ਜਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੀ ਦੇਹ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਨਮਿੱਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਰਜ ਕਹੀ-ਟੋਕਰੇ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਕਿਰਤ- ਕਮਾਈ ਦੇ ਦਸਵੰਧ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਲੰਗਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਕੋਈ ਹੋਰ ਸੇਵਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਸੇਵਾ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਮੂਲ ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਆਦਰਸ਼ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਪਦ (ਠੲਰਮ) ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਸੇਵਾ ਚਾਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ:-

(ੳ). ਤਨ ਨਾਲ ਸੇਵਾ:-

ਪਖਾ ਫੇਰੀ ਪਾਣੀ ਢੋਵਾ ਹਰਿ ਜਨ ਕੈ ਪੀਸਣੁ ਪੀਸਿ ਕਮਾਵਾ॥ (ਪੰਨਾ 749)

(ਅ). ਧਨ ਨਾਲ ਸੇਵਾ:-

ਘਾਲਿ ਖਾਇ ਕਿਛੁ ਹਥਹੁ ਦੇਇ॥ ਨਾਨਕ ਰਾਹੁ ਪਛਾਣਹਿ ਸੇਇ॥ (ਪੰਨਾ 1245)

(ੲ). ਮਨ ਨਾਲ ਸੇਵਾ:-

ਸਤਿਗੁਰ ਕੀ ਸੇਵਾ ਸਫਲੁ ਹੈ ਜੇ ਕੋ ਕਰੇ ਚਿਤੁ ਲਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 644)
-ਘਾਲ ਨ ਭਾਨੈ ਅੰਤਰ ਬਿਧਿ ਜਾਨੈ ਤਾ ਕੀ ਕਰਿ ਮਨ ਸੇਵਾ॥
ਕਰਿ ਪੂਜਾ ਹੋਮਿ ਇਹੁ ਮਨੂਆ ਅਕਾਲ ਮੂਰਤਿ ਗੁਰਦੇਵਾ॥ (ਪੰਨਾ 614)
-ਗੁਰ ਕੈ ਗ੍ਰਿਹਿ ਸੇਵਕੁ ਜੋ ਰਹੈ॥ ਗੁਰ ਕੀ ਆਗਿਆ ਮਨ ਮਹਿ ਸਹੈ॥ ਆਪਸ ਕਉ ਕਰਿ ਕਛੁ ਨ ਜਨਾਵੈ॥
ਹਰਿ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਰਿਦੈ ਸਦ ਧਿਆਵੈ॥ ਮਨ ਬੇਚੈ ਸਤਿਗੁਰ ਕੈ ਪਾਸਿ॥
ਤਿਸੁ ਸੇਵਕ ਕੇ ਕਾਰਜ ਰਾਸਿ॥ (ਪੰਨਾ 286)

(ਸ). ਸੁਰਤਿ ਨਾਲ ਸੇਵਾ:-

ਸੇਵਾ ਸੁਰਤਿ ਸਬਦਿ ਵੀਚਾਰਿ॥ ਜਪੁ ਤਪੁ ਸੰਜਮੁ ਹਉਮੈ ਮਾਰਿ॥(ਪੰਨਾ 1343)
-ਜਪੁ ਤਪੁ ਸੰਜਮ ਭਾਣਾ ਸਤਿਗੁਰੂ ਕਾ ਕਰਮੀ ਪਲੈ ਪਾਇ॥
ਨਾਨਕ ਸੇਵਾ ਸੁਰਤਿ ਕਮਾਵਣੀ ਜੋ ਹਰਿ ਭਾਵੈ ਸੋ ਥਾਇ ਪਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 88)

ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਅਹੰ ਭਾਵ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਅੱਗੇ ਸਮਰਪਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਾਰਜ ਸੇਵਾ ਅਖਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਾਰ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਦੇ ਆਪਸੀ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ‘ਕਾਰ-ਸੇਵਾ’ ਪਦ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੋਈ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਧਰਮ ਅਤੇ ਇਸ ਉੱਪਰ ਉਸਰੀ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਵਿਚ ਸੰਕਲਪਕ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਧਰਮ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕਾਰਜਾਂ, ਰੀਤਾਂ, ਰਸਮਾਂ, ਰੂਹਾਨੀ ਅਨੁਭਵਾਂ ਅਤੇ ਸੰਪ੍ਰਦਾਵਾਂ ਆਦਿ ਲਈ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਹੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਘੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਘਾੜਤ ਗੁਰੂ-ਪ੍ਰਮੇਸ਼ਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੋਈ ਇਕੱਲਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਕਿਸੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨਾਲ ਸਮੂਹਿਕ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜੁੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ-ਘਰ ਵਿਚ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਦੇਹ ਹੋਣ ਦਾ ਮਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਮੂਹਿਕ ਪੰਥਕ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੀ ਇਕ ਅਚੇਤ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵੀ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ।

ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ: ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਤੀਸਰ ਮਜ਼ਹਬ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਦਸ ਜਾਮੇ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ। ਦਸਾਂ ਜਾਮਿਆਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜੋਤ, ਮਨੁੱਖੀ ਫ਼ਿਤਰਤ ਦੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਪਰਤਾਂ, ਕਾਲ ਗਤੀ, ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਥਾਪਤ ਦੋਵਾਂ ਮਜ਼ਹਬੀ ਰਸਤਿਆਂ ਸਾਮੀ (ਯਹੂਦੀ, ਇਸਾਈ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ) ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮਾਂ (ਸਨਾਤਨ ਮੱਤ, ਵੈਸ਼ਨਵ, ਸ਼ੈਵ, ਬੁੱਧ ਮੱਤ, ਜੈਨ ਮੱਤ, ਜੋਗ ਮੱਤ ਅਤੇ ਸਾਕਤ ਮੱਤ) ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਹਸਤੀ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕਰਦੀ ਰਹੀ। 1708 ਵਿਚ ਆਤਮਾ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਪੰਥ ਵਿਚ ਹਲੂਲ ਕਰ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੀ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਸੰਤੋਖ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਲੱਗਭਗ 239 ਸਾਲ ਦੇ ਗੁਰੂ-ਕਾਲ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਹਸਤੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਰੂਪ ਦੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਛੇਤੀ ਬਾਅਦ ਹੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਲਈ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਫੌਜਾਂ ਤਨਖਾਹਦਾਰ ਸਿਪਾਹੀ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਲੜਦੀਆਂ ਸਨ, ਬਲਕਿ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਇਵਜ਼ਾਨਾ ਲਿਆਂ ਆਪਣੇ ਕੌਮੀ ਸਵੈਮਾਣ ਤੇ ਅਣਖ ਖਾਤਰ ਲੜਦੀਆਂ ਸਨ। ਸੰਤ-ਖ਼ਾਲਸਾ, ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਮੁਥਾਜੀ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਮੁਕਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਮਨੁੱਖੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇਹ ਇਕ ਕ੍ਰਿਸ਼ਮਾ ਸੀ। ਤਿਆਗੀ ਜੀਵਨ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਬਾਣਪ੍ਰਸਤ ਆਸ਼ਰਮ, ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੇ ਭਿਖੂ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਜੈਨ ਧਰਮ ਵਿਚ ਵੀ ਸੀ ਪਰ ਇਹ ਸਭ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਦਸਵੰਧ ਵਿਚ ਕਰਮਸ਼ੀਲ ਧਿਰਾਂ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਸੰਤ-ਖ਼ਾਲਸਾ ਜੀ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਧਰਮ ਨਿਭਾਉਂਦਿਆਂ ਵੀ ਅੰਤਮ ਅਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਜਿਊਂਦਾ ਸੀ। ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਪੰਥ ਲਈ ਵਾਰ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਚਮਤਕਾਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੁਆਰਾ ਆਪ ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਜੀਉ ਕੇ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਵਿਚ ਸੰਚਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਆਪ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਅਨੇਕ ਅਜਿਹੇ ਕਾਰਜ ਕੀਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਧਰਮਾਂ ਅਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਦੁਆਰਾ ਲਿਤਾੜੇ ਆਮ ਲੋਕ ਤੇਗਾਂ ਸੂਤ ਕੇ ਲੜਨ ਮਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਜ ਹਨ; ਗੁਰਬਾਣੀ ਰਚਨਾ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਕੀਰਤਨ, ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਨਵੇਂ ਨਗਰ ਵਸਾਉਣਾ, ਬਾਉਲੀਆਂ ਬਣਵਾਉਣਾ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਰੋਵਰ) ਦੀ ਰਚਨਾ, ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀ ਧਰਮ ਅਸਥਾਨ ਥਾਪਣਾ, ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਸ਼ਸਤਰ, ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਫੌਜ ਰੱਖਣਾ, ਖੁਦ ਜੰਗ ਲੜਨਾ, ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣਾ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਤਕ ਵਾਰ ਦੇਣਾ ਆਦਿ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਕੌਤਕ ਅਨੇਕ ਹਨ ਪਰ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਅਰਜ਼ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਆਪ ਅਮਲੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜੋ ਜੀਵਨ ਜੀਵਿਆ, ਉਹੀ ਜੀਵਨ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਬਣ ਗਿਆ।

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪ ਹੱਥੀਂ ਕਿਰਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ, (ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਦੇ ਕੀਮਤੀ ਵਸਤਰਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਘਾਹ ਦੀ ਪੰਡ ਰੱਖਣ ਦੀ ਸਾਖੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਣੀ ਚੋਅ ਰਿਹਾ ਸੀ) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਮਹਾਨ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਦੀ ਪਰਖ ਲਈ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਉਸਾਰੀ ਕੰਧ ਢਾਹ ਕੇ ਬਣਵਾਉਣੀ ਆਦਿ ਕਝ ਅਜਿਹੇ ਕੌਤਕ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਰਪਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋਈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬਾਉਲੀਆਂ ਲਗਵਾਈਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਵੇਲੇ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਸ਼ਾਇਦ ਪਹਿਲੀਆਂ ਕਾਰ- ਸੇਵਾਵਾਂ ਹੋਣਗੀਆਂ ਪਰ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਗਿਆਨੀ ਕ੍ਰਿਪਾਲ ਸਿੰਘ ਪਹਿਲੀ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਵੀ ਇਨਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਸੰਗਤਾਂ ਵਲੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਵਜ਼ਾਨੇ ਦੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪਹੁੰਚਣ ਪਿੱਛੇ ਲੰਮਾ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਮਲ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹੈ:-

ਕੇਤਕ ਸਿਰ ਧਰਿ ਵਹਿਰ ਗਿਰਾਵੈਂ।
ਕੇਤਕ ਖਨਿ ਖਨਿ ਤਿਨਹੁੰ ਉਚਾਵੈਂ।
ਸਿਖ ਅਨੇਕ ਮਿਹਨਤੀ ਘਨੇ।
ਕਰਤਿ ਕਾਰ ਗੁਰ ਸ਼ਰਧਾ ਸਨੇ॥12॥
ਜਹਿ ਦੁਖ ਭੰਜਨਿ ਬਦਰੀ ਖਰੀ
ਤਹਿ ਤੇ ਖਨਹਿ ਸੁ ਆਇਸੁ ਕਹੀ।
ਆਪਿ ਨਿਕਟ ਬੈਸੇ ਬਚੁ ਕਹੈਂ।
ਮ੍ਰਿਤਕਾ ਵਹਿਰ ਗਿਰਾਵਹਿ ਲਹੈਂ॥13॥
ਇਸੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਖਨਤਿ ਦਿਨ ਸਾਰੇ।
ਭੀ ਸੰਧਯਾ ਦਿਸ਼ ਗ੍ਰਾਮ ਪਧਾਰੇ।
ਹੋਤਿ ਪ੍ਰਾਤਿ ਸਭ ਕੋ ਸੰਗਿ ਲੈ ਕੈ।
ਕਾਰ ਕਰਾਵਤਿ ਤਹਾਂ ਥਿਰੈ ਕੈ॥14॥ (ਉਹੀ, ਅੰਸੂ 13)

ਜਦ ਚੌਥੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਅਰੰਭ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਟੱਕ ਲਾਇਆ। ਦਰਅਸਲ ਜਿਸ ਜਗ੍ਹਾ ਅੱਜ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਨਿਰਮਲ ਜਲ ਦੀ ਇੱਕ ਢਾਬ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਸ ਢਾਬ ਦੀ ਗਾਰ ਕੱਢਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਾਈ। ਇਸੇ ਨੂੰ ਹੀ ਮਹਾਂਕਵੀ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ‘ਕਾਰ’ ਆਖਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਦੌਰਾਨ ਗਾਰ ਕੱਢ ਕੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਸੁੱਟੀ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਇਕ ਉੱਚੀ ਠੇਰ੍ਹੀ ਬਣ ਗਈ। ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਉਸੇ ਗਾਰ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਆਸਣ ਬਣਵਾਇਆ, ਜੋ ਕੋਠਾ ਸਾਹਿਬ ਕਰਕੇ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ। ਜਦ ਆਦਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਮਰਯਾਦਾ ਥਾਪੀ ਕਿ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਰਾਤ ਨੂੰ ਆਦਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ/ ਪੋਥੀ ਸਾਹਿਬ, ਕੋਠਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸੁਖ- ਆਸਣ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨਗੇ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਆਪ ਭੁੰਜੇ ਆਸਣ ਲਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਇਸੇ ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਜ ਵੀ ਕੋਠਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸੁਖ-ਆਸਣ ਵਾਲੇ ਪਲੰਘ ਹੇਠਾਂ ਜਮੀਨ ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਆਸਣ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਜਗ੍ਹਾ ’ਤੇ ਛੇਵੇਂ ਸਤਿਗੁਰ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਹਜ਼ੂਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੁਆਰਾ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਦੁਆਰਾ ਕੱਢੀ ਗਾਰ ਨੂੰ ਇਤਨੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦੇਣੀ ਅਵੱਸ਼ ਹੀ ਗੁੱਝੀ ਰਮਜ਼ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਅਰੰਭ ਹੋਇਆ ਜੋ ਅੱਜ ਤਕ ਨਿਰਵਿਘਨ ਜਾਰੀ ਹੈ।

ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ: ਸੰਪ੍ਰਦਾਵਾਂ ਧਰਮ ਦੇ ਗੁਹਜ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਸਰਲੀਕ੍ਰਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਰੂਹਾਨੀ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਸੂਤ੍ਰਿਕ ਰੂਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਆਖਿਆ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀਆਂ ਜੁਗਤਾਂ ਵਰਤ ਕੇ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੰਪ੍ਰਦਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਰਾਹੀਂ ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ ਜਾਂ ਇਲਹਾਮ ਨੂੰ ਕਾਲ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਰਤਾਂ ਵਿਚ ਵਿਆਖਿਆ ਰਾਹੀਂ ਆਮ ਸੰਗਤਾਂ ਦੀ ਸਮਝ- ਗੋਚਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਸੰਪ੍ਰਦਾਵਾਂ ਦਾ ਮੁੱਢ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵੱਲੋਂ ਆਪ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਧਰਮ ਦੇ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਪਹਿਲੂ ਉੱਪਰ ਪਹਿਰਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਲਈ ਪਹਿਲੀ ਹੰਸਲੀ ਨਿਰਬਾਣ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦਾਸ ਉਦਾਸੀ ਨੇ ਨਾਂਗੇ ਸਾਧੂਆਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਬਣਵਾਈ ਸੀ। ਜੋ ਕਿ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚੋਂ ਨਹਿਰ ਕੱਢ ਕੇ ਲਿਆਂਦੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਣ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਨਹਿਰ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਮਲ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਮਾਰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਨਿਹੰਗ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਬਾਣੀ, ਬਾਣਾ, ਘੋੜੇ, ਸ਼ਸਤਰ ਮਰਯਾਦਾ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਦਿਆ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਹੈ। ਸੇਵਾ-ਪੰਥੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਔਸ਼ਧੀ-ਵਿਿਗਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਹੈ। ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਸੰਥਯਾ, ਸ਼ੁੱਧ ਉਚਾਰਨ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਦੀ ਪੁਰਾਤਨਤਾ ਉੱਪਰ ਪਹਿਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਹੈ।

ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਅਰੰਭ ਹੋਈ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਬਾਬਾ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜੀਵਨ ਰਾਹੀਂ ਹੁਣ ਇਕ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੰਥ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਜਦ ਪਿੰਡ ਬਧੋਛੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪਟਿਆਲਾ ਤੋਂ ਬਾਬਾ ਬੀਰਮ ਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬਾਬਾ ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਜਵੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ (ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ) ਵੀ ਆਏ ਸਨ। ਬਾਬਾ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਹੰਸਾਂ ਦੀ ਜੋੜੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਆਟਾ ਮੰਡੀ ਵਾਲੇ ਬਾਬਾ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਆਤਮਿਕ ਉੱਚਤਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਨਾਮ ਬਾਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਚਲਾਇਆ। ਵਰਣਨਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਸਮੇਂ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀਆਂ ਕਈ ਇਮਾਰਤਾਂ ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਅਨਮਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਆ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਲੋਕ ਇੰਨੇ ਨਾ-ਅਹਿਲ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ਕਿ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਦਾ ਗੰਦਾ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੂੜਾ-ਕਰਕਟ ਸੰਤੋਖਸਰ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਸਰੋਵਰ ਦਾ ਜਲ ਬਦਬੂ ਮਾਰਨ ਲੱਗਾ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਮਿਊਂਸਪਲ ਅਫ਼ਸਰ ਨੇ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਫੈਲਣ ਦੇ ਡਰੋਂ ਮਜਬੂਰੀ ਵੱਸ ਸੰਤੋਖਸਰ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਦਾ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਬਾਬਾ ਬੀਰਮ ਦਾਸ ਜੀ ਪਾਸ ਬਦੋਛੀ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪਟਿਆਲਾ) ਵਿਖੇ ਪਹੁੰਚੀ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਉਸੇ ਵਕਤ ਬਾਬਾ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਤਤਕਾਲ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਜਾ ਕੇ ਸੰਤੋਖਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਆਰੰਭ ਕਰਨ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਬਾਬਾ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਆਉਣ ਲੱਗੀ ਕਿ ਏਨਾ ਵੱਡਾ ਕਾਰਜ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋ ਸਕੇਗਾ, ਜਦਕਿ ਉੱਥੇ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਜਾਣਦਾ ਨਹੀਂ। ਬਾਬਾ ਬੀਰਮ ਦਾਸ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਗੱਲ ਉਸੇ ਜਾਣ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ‘ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਪਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਅੰਗ-ਸੰਗ ਸਹਾਈ ਹੋਵੇਗਾ।’ ‘ਸਤਿ ਬਚਨ’ ਕਹਿ ਕੇ ਬਾਬਾ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਬਾਬਾ ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਜਵੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ‘ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ’ ਸਮੇਤ ਉੱਥੋਂ ਚੱਲ ਪਏ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਚਾਟੀਵਿੰਡ ਨਹਿਰਾਂ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਪੰਥ ਦੀ ਮਹਾਨ ਹਸਤੀ ਬਾਬਾ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਆਟਾ ਮੰਡੀ ਵਾਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਵਾਗਤ ਲਈ ਸ਼ਬਦ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹੋਏ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚੇ। (ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਬਾਬਾ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਆਟਾ ਮੰਡੀ ਵਾਲੇ ਸੱਚਖੰਡ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਤਕਰੀਬਨ 70 ਸਾਲ ਤਕ ਸਰੰਦਾ-ਵਾਦਕ ਵਜੋਂ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕੀਰਤਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।) ਦੋਵੇਂ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਸੰਤੋਖਸਰ ਵਿਖੇ ਗਏ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਰ- ਸੇਵਾ ਸੰਪਰਦਾਇ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸੇਵਾ-ਕਾਰਜਾਂ ਦਾ ਅਰੰਭ ਹੋਇਆ।

ਬਾਬਾ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਆਤਮਿਕ ਉੱਚਤਾ ਕਾਰਨ ਪੰਥ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਨਮਾਨਯੋਗ ਹਸਤੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਈਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਮਕਾਲੀਆਂ ਵਜੋਂ ਬਾਬਾ ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਬਾਬਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬੀੜ ਸਾਹਿਬ ਵਾਲੇ, ਬਾਬਾ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ, ਬਾਬਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਡੇਰਾ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ, ਬਾਬਾ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਬਾਬਾ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਾਲੇ, ਬਾਬਾ ਉੱਤਮ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਬਾਬਾ ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਬਾਬਾ ਤਰਲੋਚਨ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਬਾਬਾ ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ, ਬਾਬਾ ਹਜਾਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਬਾਬਾ ਸੁਲੱਖਣ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਡੇਰਾ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ, ਬਾਬਾ ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਬਾਬਾ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਬਾਬਾ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਿੱਲੀ ਵਾਲੇ, ਬਾਬਾ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਚੋਹਲਾ ਸਾਹਿਬ, ਬਾਬਾ ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ, ਬਾਬਾ ਖਜਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਛਾਬੜੀ ਸਾਹਿਬ, ਬਾਬਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਰਸੇ ਵਾਲੇ, ਬਾਬਾ ਬਖਸ਼ੀਸ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਬਾਬਾ ਗੁਰਮੇਲ ਸਿੰਘ (ਫੁੱਲ), ਬਾਬਾ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਗੜ੍ਹੀ ਸਾਹਿਬ ਵਾਲੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬਾਬਾ ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ ਜੋਗੀ, ਬਾਬਾ ਮੱਸਾ ਸਿੰਘ ਪਹਿਲਵਾਨ, ਸੇਵਾਦਾਰ ਬਾਬਾ ਮਸਤਾਨਾ ਜੀ, ਬਾਬਾ ਰਾਮ ਸਿੰਘ (ਗੋਰਖਾ), ਬਾਬਾ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਜੈ, ਬਾਬਾ ਭਜਨ ਸਿੰਘ, ਬਾਬਾ ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ (ਮਾਈ), ਬਾਬਾ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ, ਬਾਬਾ ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ, ਬਾਬਾ ਚੰਨਣ ਸਿੰਘ ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ ਵਾਲੇ, ਬਾਬਾ ਬਸਤਾ ਸਿੰਘ ਦੀਨਪੁਰ, ਬਾਬਾ ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ ਦੀਨਪੁਰ, ਭਾਈ ਦੀਦਾਰ ਸਿੰਘ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਆਦਿ ਉਹ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੇਵਾਦਾਰ ਹਨ ਜੋ ਬਾਬਾ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।

ਇੱਥੇ ਵਰਣਿਤ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ, ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ, ਛਾਪੜੀ ਸਾਹਿਬ, ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਗੜ੍ਹੀ ਸਾਹਿਬ ਉਹ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਹਨ ਜੋ ਬਾਬਾ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਰਾਹੀਂ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਹੁਣ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਹਰ ਖਿੱਤੇ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਅ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਬਾ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਰਾਹੀਂ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਇਕ ਕੇਂਦਰੀ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿਚ ਸਰੋਵਰਾਂ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ, ਪੌੜ ਪੱਕੇ ਕਰਨਾ, ਪਰਕਰਮਾ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਰਸਤਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਹੰਸਲੀਆਂ ਪੱਕੀਆਂ ਕਰਨ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ, ਅਤੇ ਕਈ ਜਗ੍ਹਾ ਪੁਲ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਕੁਝ ਨਿਯਮ ਥਾਪੇ ਜੋ ਅਚੇਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਵਿਘਨ ਜਾਰੀ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੇਵਾਦਾਰਾਂ ਲਈ ਪੁਸ਼ਾਕ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ। ਰਾਜ-ਭਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਸਿੱਖੀ ਵਿਚ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੀ ਪੁਸ਼ਾਕ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋਈ ਸਾਹਿਬੀ ਅਤੇ ਸੇਵਕੀ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਦੇ ਸੇਵਾਦਾਰਾਂ ਲਈ ‘ਸੇਵਕੀ ਪੁਸ਼ਾਕ’ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਕਿ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਸੰਕੋਚ, ਵਿਘਨ ਨਾ ਪਾਵੇ ਅਤੇ ਸੇਵਾਦਾਰ ਨਿਮਰਤਾ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਰਹੇ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਮਗਰਲੀ ਉਮਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਾਠ ਸਰਵਣ ਕਰਨ ਦਾ ਨੇਮ ਬਣਾ ਲਿਆ ਪਰ ਪਾਠ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਰਹੇ। ਉਹ ਪੂਰਨ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਦਾ ਪਹਿਰਾ ਰੱਖਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸਤਿਨਾਮ-ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੇ ਜਾਪ ਵਿਚ ਅਥਾਹ ਬਰਕਤਾਂ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸਨ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਨਸ਼ਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸੇਵਾਦਾਰਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਸਨ ਕਰਦੇ। ਅਰੰਭਲੇ ਸਮੇਂ ਕੋਈ ਨੇਮੀ ਸੇਵਾਦਾਰ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਸੰਗਤ ਪਿੰਡਾਂ- ਕਸਬਿਆਂ ਆਦਿ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਅਤੇ ਦਿਨ ਢਲੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਪਰਤ ਜਾਂਦੀ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਸਾਮਾਨ (ਕਹੀਆਂ, ਟੋਕਰੇ, ਬਿੰਨੂ ਆਦਿ) ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਕੋਈ ਨਾ ਹੁੰਦਾ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਕਾਰਜ ਲਈ ਕੁਝ ਤਨਖਾਹਦਾਰ ਨੌਕਰ ਰੱਖ ਲਏ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਭਾਵਨਾ ਦੀ ਘਾਟ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਬਾਬਾ ਜੀ ਇਸ ਦੇ ਬਦਲ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗੇ। ਇਕ ਦਿਨ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਕਿ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਦੇ ਕਾਰਜ ਲਈ 25 ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਜਥਾ ਭੇਜੋ, ਜੋ ਕਿ ਨੇਮੀ ਸਿੰਘ ਹੋਵਣ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋਣ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋਈ। ਨੇਮੀ ਸਿੰਘ ਬਾਬਾ ਜੀ ਪਾਸ ਆ ਕੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਦਾ ਕਾਰਜ ਨਿਭਾਉਣ ਲੱਗੇ।

ਸੰਤੋਖਸਰ ਦੀ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਬਾ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ, ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਆਣ ਬਿਰਾਜੇ ਅਤੇ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਫਿਰ ਡੇਰਾ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਮੁਕਾਮ ਬਣਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਆਦਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ। ਅੱਜ ਕਾਰ- ਸੇਵਾ ਡੇਰਾ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪੰਥਕ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਵੱਡਾ ਮੁਕਾਮ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਉਸਾਰੀ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਨਾਲ ਬਾਬਾ ਉੱਤਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਦੂਰ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸਦਕਾ ਵਿੱਦਿਅਕ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਬਾਬਾ ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਦੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿਚ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦਾ ਮਹਾਨ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ‘ਨਿਸ਼ਾਨ-ਏ-ਸਿੱਖੀ ਚੈਰੀਟੇਬਲ ਟਰੱਸਟ’ (ਰਜਿ.) ਰਾਹੀਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹਾਨ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਉਲੀਕੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਪੰਥ ਦਾ ਇਕ ਅਤਿ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਅਹਿਮ ਅੰਗ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪੰਥ ਵਿਚ ਵੱਡਾ ਸਤਿਕਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਪਿੱਛੇ ਇਸ ਵੱਲੋਂ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਰੂਪ ਵਿਚ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੀ ਪੁਰਾਤਨ ਸਿੱਖ ਇਮਾਰਤਕਲਾ ਮੁਤਾਬਕ ਉਸਾਰੀ ਕਰਨਾ, ਪੰਥਕ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਨਾਮ-ਬਾਣੀ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਵਿਸੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਡੇਰਾ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਦਾ ਘੇਰਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਰਦਿਆਂ ਵਿੱਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਅਤੇ ਸੰਚਾਲਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਰੁੱਖ ਲਗਾਉਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਣ ਦੀ ਵੱਡੀ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੀ ‘ਨਿਸ਼ਾਨ-ਏ-ਸਿੱਖੀ’ ਨਾਂ ਦਾ ਅੱਠ ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਅਤੇ ਅਤਿ ਆਧੁਨਿਕ ਸਹੂਲਤਾਂ ਵਾਲਾ ਬੁਰਜ (ਠੋਾੲਰ) ਬਣਾ ਕੇ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਤਿਭਾ (ਸ਼ਕਿਹ ਘੲਨੁਿਸ) ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦਾ ਭਵਿੱਖ-ਮੁਖੀ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਇਮਾਰਤਸਾਜ਼ੀ: ਇਮਾਰਤਸਾਜ਼ੀ ਦਾ ਕੌਮੀ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਮਾਰਤਾਂ ਕੇਵਲ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਸਗੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੂਹਾਨੀ, ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਹੱਤਵ ਬਹੁਤ ਵਡੇਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤੁਰਕ ਹਕੂਮਤਾਂ, ਰੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ, ਮੁਗਲੀਆ ਸਲਤਨਤ ਅਤੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਇਮਾਰਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਦੀ ਹਸਤੀ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਰੋਮ ਦਾ ਚੈਪਲ, ਅੰਦੀਜਾਨ ਅਤੇ ਸਮਰਕੰਦ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ, ਬਾਬਰ ਦਾ ਹਰ ਵਕਤ ਮਾਹਿਰ-ਏ-ਤਾਮੀਰਾਤ ਨੂੰ ਨਾਲ ਰੱਖਣਾ, ਬਾਬਰ ਵੱਲੋਂ ਵੱਡੇ ਬਾਗ, ਆਲੀਸ਼ਾਨ ਮਸਜਿਦਾਂ ਅਤੇ ਮਕਬਰੇ ਉਸਾਰਨਾ ਅਤੇ ਮਹੱਲਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰਨਾ (ਵੇਖੋ ਭੳਬਬੁਰ ਟਹੲ ਠਗਿੲਰ, ੍ਹੳਰੋਲਦ ਲ਼ੳਮਬ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਲੇਖਕ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਬਰ ਜੰਗੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਤਾਮੀਰੀ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਵਿਸਾਰਦਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਮਾਰਤੀ ਹੁਸਨ ਨਾਲ ਬੇ-ਪਨਾਹ ਮੁਹੱਬਤ ਸੀ। ਸਮਰਕੰਦ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਰਹਿਣਾ ਉਸ ਦਾ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਸੁਪਨਾ ਰਿਹਾ ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਪੂਰਾ ਵੀ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਸੁਪਨੇ ਪਿੱਛੇ ਸਮਰਕੰਦ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਸੀ)। ਬਾਬਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਮਾਯੂੰ ਦੀ ਵਿਧਵਾ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਹਮਾਯੂੰ ਦਾ ਮਕਬਰਾ ਬਣਵਾਉਣਾ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਸਲਾਮੀ ਵਾਸਤੂ-ਕਲਾ ਅਤੇ ਨਜੂਮ (ਜੋਤਿਸ਼ ਵਿੱਦਿਆ) ਦੇ ਨੁਕਤੇ ਤੋਂ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਇਹ ਇਮਾਰਤ ਹਿੰਦ ਦੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਪਹਿਲੀ ਮੁਗਲੀਆ ਇਮਾਰਤ ਹੈ ਜੋ ਮੁਗਲਈ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਬਾਬਰ ਦੀਆਂ ਅਗਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਵੀ ਕਿਲ੍ਹੇ, ਮਸਜਿਦਾਂ ਅਤੇ ਮਕਬਰੇ ਬਣਵਾਉਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਬਾਬਰ ਤੇ ਪਹਿਲੀਆਂ ਇਸਲਾਮੀ ਹਕੂਮਤਾਂ ਵੀ ਇਮਾਰਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀ ਧੌਂਸ ਜਮਾਉਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਤੋਮਰ ਅਤੇ ਚੌਹਾਨ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਕੁਤੁਬਦੀਨ ਐਬਕ ਵੱਲੋਂ ਲਾਲ ਕੋਟ ਨੂੰ ਥੇਹ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਕੁਤੁਬਮੀਨਾਰ ਬਣਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਕੰਵਰ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਗਏ ਬੁੰਗੇ ‘ਸਰਕਾਰ ਖ਼ਾਲਸਾ’ ਨੂੰ ਢਾਹ ਕੇ ‘ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ’ ਨੇ ਘੰਟਾ ਘਰ ਉਸਾਰਿਆ। ਅੱਜ ਵੀ ਉਸ ਘੰਟਾ ਘਰ ਨੂੰ ਢਾਹ ਕੇ ਬਣਾਈ ਗਈ ਡਿਉੜੀ ਨੂੰ ਘੰਟਾ ਘਰ ਵਾਲੀ ਡਿਉੜੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਇਮਾਰਤ ਕਲਾ ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਜਲਵਾ ਨੁਮਾਇਆਂ ਕਰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਹਕੂਮਤਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ ਆਪਣੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਜਾਂ ਦੈਵੀ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਇਮਾਰਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਨੇ ਬਲਦੇ ਥਲਾਂ ਵਿਚ ਰੰਗਾਂ ਅਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦੀ ਕਾਰੀਗਰੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਤੇਜ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰੇਕ ਕੌਮ ਆਪਣੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਇਮਾਰਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕੋਈ ਸੁਨੇਹਾ ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਸੁਨੇਹਾ ਰੂਹਾਨੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਦੁਨਿਆਵੀ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਕ ਮੁਕੰਮਲ ਦੈਵੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਹਰੇਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਆਦਰਸ਼ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ/ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਅੱਜ ਵੀ ਆਪਣਾ ਜਲਾਲੀ ਰੂਪ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖ ਸਕਿਆ ਹੈ। ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਅਸੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਉਹ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਕੌਮ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਸੰਸਥਾਨ, ਰਹੁ-ਰੀਤਾਂ, ਦੈਵੀ ਕੇਂਦਰ, ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਦੇ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਅਸੀਂ ਕੇਵਲ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਹੀ ਗੱਲ ਕਰਾਂਗੇ। ਹਜ਼ੂਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਨਵੇਂ ਨਗਰ ਵਸਾਏ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਤਰਨ ਤਾਰਨ, ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦਪੁਰ ਅਤੇ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਆਦਿ ਅਤੇ ਕੁਝ ਪੁਰਾਣੇ ਨਗਰ ਦੁਬਾਰਾ ਆਬਾਦ ਕੀਤੇ ਜਿਵੇਂ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵੱਲੋਂ ਨਗਰ ਵਸਾਉਣ ਲਈ ਕੁਝ ਖਾਸ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ ਜੋ ਵਧੇਰੇ ਵਿਸਥਾਰਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਫਿਲਹਾਲ ਛੱਡ ਰਹੇ ਹਾਂ।

ਗੁਰੂ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਗੁਹਜ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਸੱਚਖੰਡ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਜੇਕਰ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਨਾਸਤਿਕਾਂ ਦਾ ਵੀ ਸਿਰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਝੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਲਾਹੀ ਨੂਰ ਦਾ ਮੁਜੱਸਮਾ ਇਹ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਲਈ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਬਣਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸਮੂਹ ਇਮਾਰਤਾਂ ਲਈ ਚਾਨਣ ਦੀਆਂ ਰਿਸ਼ਮਾਂ ਬਿਖੇਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿਚ ਯਹੂਦੀ, ਇਸਾਈ, ਇਸਲਾਮੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਧਾਰਮਿਕ ਇਮਾਰਤਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਸਿੱਖ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਗਿਰਜਾ ਘਰ ਅਰਦਾਸ ਦਾ ਥਾਂ ਹੈ, ਰੱਬ ਦਾ ਘਰ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਵੱਖਰੀ ਹੈ। ਮਸਜਿਦ ਵੀ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮਹਿਰਾਬ ਰੱਖ ਕੇ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਉਲਟ ਹੈ ਅਤੇ ਮੰਦਰ ਭਾਵੇਂ ਦੇਵਤੇ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਅਸਥਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿਚ ਇਸ ਧਰਮ ਦੀ ਮਰਿਆਦਾ ਮੁਤਾਬਕ ਆਮ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਕਿਸੇ ਪੁਜਾਰੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮੂਰਤੀ ਅੱਗੇ (ਰਸਮੀ ਤੌਰ ’ਤੇ) ਅਰਦਾਸ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਕਈ ਥਾਂਈਂ ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਚੋਣਵੇਂ ਲੋਕਾਂ
ਨੂੰ ਹੀ ਜਾਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਹੈ ਅਤੇ ਅਖੌਤੀ ਨੀਵੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਲਈ ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ। ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਸ ਤੱਥ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਸੰਗਤ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਹੀ ਇਹ ਬਹੁਤ ਭੀੜੇ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ।

ਪ੍ਰੰਤੂ ਜਦੋਂ ਸਤਿਗੁਰ ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਇਸ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲੇ ਲਈ ਇਕ ਪੁਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿਸਦੀ ਲੰਬਾਈ 84 ਕਦਮ ਰੱਖੀ ਗਈ। ਪੁਲ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਸਵਰਗਦੁਆਰੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ 84 ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਹਿੰਦੂ ਰਾਜਪੂਤੀ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮੀ ਡਾਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕੋਈ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਦਰੋਂ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਚਾਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਚਾਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਹਨ ਤਾਂ ਕਿ ਸੰਗਤ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਪੂਰਾ ਹੋ ਸਕੇ। ਉੱਪਰ ਗੁੰਬਦ ਹੈ। ਗੁੰਬਦ ਦੇ ਉੱਪਰ ਕਮਲ ਦਾ ਫੁੱਲ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਦੈਵੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਬਾਰੀਕ ਖੂਬੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਬਝਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਜੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕੀਆਂ। ਸਿੱਖ ਇਮਾਰਤਸਾਜ਼ੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਅਕਾਦਮਿਕ ਜਗਤ ਦਾ ਧਿਆਨ ਮੰਗਦੀ ਹੈ। ਮਾਰਟਿਨ ਲੰਿਗਜ਼ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਧੁਨਿਕ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਪਜਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਆਉਂਦੀ (ਵੇਖੋ 1, . )। ਇਹ ਨਕਸ਼ਾ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਣਨ ਵਾਲੇ ਸਮੂਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿਚ ਲੱਗਭਗ ਉਸੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਰਕਰਾਰ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹਜ਼ੂਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਕੁਝ ਕਿਿਲ੍ਹਆਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਵਾਇਆ। ਇਹ ਇਮਾਰਤਾਂ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਅਤੇ ਰਾਜ ਪ੍ਰਤੀ ਖਾਲਸਈ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ ਵੰਡ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਨਿਯਮ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਉਦਾਤ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਨਿਜ਼ਾਮ ਥਾਪਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੇਕਰ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨੀ ਹਕੀਕਤ ਜੁੜ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਾਲ ਦੇ ਹਨੇ੍ਹਰਿਆਂ ਵਿਚ ਲੁਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਪਰ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਕਈ ਵਾਰ ਮਹਾਨ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨੇਸਤ-ਓ-ਨਾਬੂਦ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇਸਲਾਮ ਦੀ ਖ਼ਿਲਾਫਤ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਚੇਤੇ ਰਹੇ ਕਿ ਹਕੂਮਤਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਵਾਕਫ ਹਨ। ਇਸੇ ਲਈ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਢਾਹੁਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜਾਂ ਅੰਦਰੋਂ ਮੱਲ ਲੈਣ ਦੀ ਹਿਮਾਕਤ ਵੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਸਿੱਖ ਇਮਾਰਤਾਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।

ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਰਾਹੀਂ ਉਸਾਰੀਆਂ ਗਈਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੁਆਰਾ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਵਰਤੀ ਗਈ ਉਸਾਰੀ ਕਲਾ ਦੀ ਦਿੱਬਤਾ ਨੂੰ ਲੱਗਭਗ ਲਗਾਤਾਰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿਚ ਗੁੰਬਦ, ਡਾਟਾਂ, ਗੁੰਮਟੀਆਂ ਅਤੇ ਝਾਲਰਦਾਰ ਮਹਿਰਾਬਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਨਿਰਵਿਘਨ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਇਹ ਕਾਰਜ ‘ਸਰਕਾਰ ਖਾਲਸਾ’ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਮਾਂ ਢਲਦਿਆਂ ਹੀ ਕੌਮ ਇਕ ਡੰੂਘੀ ਨੇਸਤੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਗਈ। ਜਦੋਂ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਇਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਹਮਲੇ ਨੇ ਕੌਮ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜਿਆ ਤਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਚੀਫ਼ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਅਤੇ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਆਦਿ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈਆਂ। ਕੌਮ ਦੀ ਡਿਗਦੀ ਸਾਖ਼ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਪੰਥ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਮੋਰਚੇ ਲਾਉਣੇ ਪਏ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਲੰਮੇ ਅਰਸੇ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਹੀ ਘਰ ਵਿਚ ਹੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਆਪਣੀ ਕੌਮੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਕੋਈ ਖ਼ਤਰਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਖਤਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਇਕ ਕੇਂਦਰੀ ਉਸਾਰੀ-ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਲੋੜ ਸ਼ਿੱਦਤ ਨਾਲ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਬਾਬਾ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਰਾਹੀਂ ਪੰਥ ਦੀ ਇਸ ਲੋੜ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਕੀਤੀਆਂ ਅਬੋਲ ਅਰਦਾਸਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ਲ ਲੱਗਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਾਰੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਮੁਕੰਮਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੀਆਂ ਬਹੁਟ ਛੋਟੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਅੱਜ ਉੱਥੇ ਆਲੀਸ਼ਾਨ ਇਮਾਰਤਾਂ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹਨ।

ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿਚ ਵਰਤੀ ਗਈ ਜਿਊਮੈਟਰੀ/ਰੇਖਾਗਣਿਤ ਦੈਵੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਗੋਲਾਈਆਂ, ਬੁਰਜ, ਬਣਤਰ ਤੇ ਨਕਸ਼ ਆਦਿ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਸੁਰਤਿ ਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੀ ਸਪੇਸ ਦੀ ਸਮਝ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਮਾਰਤ ਦਾ ਖਾਕਾ ਜਦ ਅਥਾਹ ਨੀਲੱਤਣ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਅਕਸ ਉਭਾਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਦੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੇ ਕਟਾਂਵ ਚੇਤਨਾ ਦੀਆਂ ਧੁਰ ਡੂੰਘਾਈਆਂ ਵਿਚ ਉਤਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਦੀਆਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਬੋਲ ਉਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਇਮਾਰਤ ਕਿਸ ਰੂਹਾਨੀ ਮਰਕਜ਼ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਸ਼ਬਦ ਉੱਪਰ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਕੀਤਿਆਂ ਇਸ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਿਭੰਨ ਪਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਸੰਪੂਰਨ ਵਿਗਾਸ ਵਿਚ ਸਾਡੀ ਸੁਰਤ ਉੱਪਰ ਆਪਣਾ ਨਕਸ਼ ਉਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੋਸ਼ਗਤ ਅਰਥਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਸੰਗਤੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਧਰਮ ਅਰਥ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੇ ਦਸਵੰਧ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਮਾਇਕ ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਵੱਲੋਂ ਦਸਵੰਧ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਅਰੰਭ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਕਾਰ-ਭੇਂਟ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਸੰਗਤਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਰੂਹਾਨੀ ਮਕਸਦ ਹਿੱਤ ਵੀ ਬਾਉਲੀਆਂ ਲਗਵਾਈਆਂ, ਸਰੋਵਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਲੰਗਰ ਦੀ ਸੰਸਥਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਾਰਜ ਸੰਗਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਭੇਂਟ ਕੀਤੇ ਦਸਵੰਧ ਨਾਲ ਹੀ ਚਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਜਦ ਅਕਬਰ ਨੇ ਜਾਗੀਰ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਲੰਗਰ ਲਈ ਭੇਂਟ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਾਹਰ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਹਜ਼ੂਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਮਨ੍ਹਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਪਿੱਛੇ ਰਮਜ਼ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਦਾਨ ਵਿਚ ਬਰਕਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕੇਵਲ ਸੰਗਤ ਹੀ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਦੇਹ ਵਾਂਗ ਵਿਚਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਮੂਹ ਅਲਪ ਦੇਹਾਂ ਸਮਾਅ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਕਾਰਜ ਜਾਂ ਕੰਮ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਅਜਿਹਾ ਕਾਰਜ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਨੀਂਹ ‘ਸਤਿਨਾਮੁ’ ਉੱਪਰ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੰਗਤਾਂ ਕਾਰ ਸੇਵਾ ਕਰਦਿਆਂ ‘ਸਤਿਨਾਮ-ਵਾਹਿਗੁਰੂ’ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ‘ਸਤਿਨਾਮੁ’ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ‘ਪਰਾ ਪੂਰਬਲਾ’ ਨਾਮ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਤਿਨਾਮੁ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਜਦ ਕਹੀ-ਟੋਕਰੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਆਪਣੀ ਮਹਾਨ ਸਾਦਗੀ ਵਿਚ ਵਾਪਰ ਰਿਹਾ ਅਕਾਲੀ ਹੁਕਮ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਜਿਹਾ ਕਾਰਜ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਦਾ ਵੀ ਨਿੱਜ ਜਾਂ ਮੈਂ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਅਨਿੱਜ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਅਮੈਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਸੰਗਤ ਹੀ ‘ਅੰਤਮ ਹੈ’ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਦਮਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਇਸ ਕਾਰਜ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰਕ ਕਾਰਜਾਂ ਵਾਂਗ ਲਾਭ-ਹਾਨੀ ਦੀਆਂ ਗਿਣਤੀਆਂ-ਮਿਣਤੀਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਸੰਗਤਾਂ ਨਾਮ ਦੇ ਆਸਰੇ ਹੀ ਔਖੇ ਤੋਂ ਔਖੇ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚ ਕਾਰਜ ਸੰਪੂਰਨ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸੰਗਤ ਦੀ ਮਹਾਨ ਦੇਹ ਇਕ ਟਕਸਾਲ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ, ਉਸ ਦਾ ਵਿਅਕਤੀਤਵ ਘੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦੇ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖ ਦੀ ਸੁਰਤਿ ਸਿੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੀ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਉਤਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਮਨੁੱਖਾ ਦੇਹੀ ਦੀ ਠੀਕ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਮੌਕਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਵਿਚ ਦੇਹ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਦੈਵੀ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਕਰਨ ਦਾ ਸਬੱਬ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦਾ। ਮਨੁੱਖ ਮਨ ਕਰਕੇ ਜੇ ਸੋਚੇ ਵੀ ਤਾਂ ਦੇਹ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸੀਮਾ ਵਿਚ ਘਿਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਲ ਵੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਗ੍ਰਸ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸਮੇਂ ਦੀ ਚਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਤਨ ਕਰ ਕੇ ਸੇਵਾ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਮਾਰਥੀ ਕਾਰਜ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਲੱਗਣ ਦਿੰਦੀ। ਜਦ ਸੰਗਤੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਦੇਹ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਸਮਾਂ ‘ਸਤਿਨਾਮੁ’ ਦੇ ਲੇਖੇ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ਅਜਿਹਾ ਕਾਰਜ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਾਡੀ ਸਮੁੱਚੀ ਕੌਮ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦਾ ਜਲਵਾ ਨੁਮਾਇਆਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਰਾਹੀਂ ਉਸਾਰੀਆਂ ਗਈਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿਚ ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਯਕੀਨਨ ਲੋੜ ਦੀ ਮੁਥਾਜੀ ਅਤੇ ਨਿਰੋਲ ਸੁਹਜਾਤਮਕ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਜੋਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵੀ ਜੇਕਰ ਕੁਝ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਇਮਾਰਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਨੇ ਅਜਿਹੀ ਆਤਮਕ ਖਿੱਚ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਜਲੌਅ ਭਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਵੀ ਇਹ ਇਮਾਰਤ ਹਰ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਵੇਲੇ ਜਦ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਲਾਈ ਗਈ ਤਾਂ ਪੰਥ ਦੇ ਵੱਡੇ ਆਗੂ ਵੀ ਝੋਲੀ ਅੱਡ ਕੇ ਦਾਨ ਮੰਗਦੇ ਸਨ ਤੇ ਹਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਹਰ ਇੱਕ ਭੇਂਟ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਇੱਕ ਗਰੀਬ ਜੱਟ ਨੇ ਗਨੇਰੀਆਂ ਹੀ ਭੇਂਟ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਨੀਹਾਂ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਤਾਂ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਿਠਾਸ ਕਾਲ ਦੇ ਲੰਮੇ ਅੰਤਰਾਲ ਵਿਚ ਹਰੇਕ ਨੂੰ ਸਰਸ਼ਾਰ ਕਰਦੀ ਰਹੇ। ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਕੌਮ ਦੇ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਪਾਸਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ।

ਜੇਕਰ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਨੂੰ ‘ਕਾਰ’ ਅਥਵਾ ਲਕੀਰ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਸਿੱਖ ਰੇਖਾ-ਗਣਿਤ ਜਾਂ ਜਿਊਮੈਟਰੀ ਦਾ ਮਹਾਨ ਜਲਵਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੁਜੱਸਮਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਹਰ ਪਾਸਾਰ ਉੱਪਰ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਗਣਿਤਕ ਅਤੇ ਰੇਖਾ ਗਣਿਤਕ ਪਾਸਾਰਾਂ ਉੱਪਰ ਵੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਹੋਈ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਅਰੰਭ ਇੱਕ ਅੰਕ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਏਕਾ ਏਕੰਕਾਰ ਦਾ ਲਖਾਇਕ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਸਾਰਾ ਸਰੂਪ ਅੰਕਾਂ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਮੁੰਦਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਫੇਰ ਬਦਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਗਣਿਤ ਦੀ ਦਿੱਬਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਮਾਰਤਸਾਜ਼ੀ ਨਾਲ ਗਣਿਤ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਵੀ ਗਿਣਤੀ ਜਾਂ ਮਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਪਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਰੇਖਾ ਗਣਿਤ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਮੰਡਲ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹੈ।

ਅਸੀਂ ੴ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਮੰਤਵ ਨੂੰ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਵਿਚ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਦਾ ਭੇਤ ਬੀਜ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਅਤੇ ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਾਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ 1430 ਅੰਗ ਇਸੇ ਦਾ ਪਾਸਾਰ ਹੈ। ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਆਈ.ਸੀ.ਐੱਸ, ਦੇ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸੇ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ (1) ਗਣਿਤਕ ਅੰਕ ਦੂਜਾ (ਓਅੰ) ਸੰਗੀਤ ਧੁਨੀ ਜਾਂ ਆਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਕਾਰ (> ) ਭਾਵ ਅਰਧ ਚਾਪ, ਜਿਊਮੈਟਰੀਕਲ ਬਣਤਰ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅੱਖਰਾਂ ਰਾਹੀਂ (ਕਾਰ) ਲਿਖਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇਕ ਪ੍ਰਤੀਕ (> ) ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵਧੇਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਸਿੱਧਾ ਕਾਰ ਵੱਲ ਆਈਏ ਤਾਂ ਕਾਰ ਇੱਕ ਰੇਖਾ ਹੈ। ਰੇਖਾ ਇੱਕ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਅਰੰਭ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਭਾਵ ਜਦ ਬਿੰਦੂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਉਹ ਦੇਸ਼ (ਸਪੇਸ) ਵਿਚ ਇੱਕ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਗਤੀਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜਿੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਰੁਕਦਾ ਹੈ ਉੱਥੇ ਆਪ ਹੀ ਦੂਜੇ ਬਿੰਦੂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਬਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਮਾਧਿਅਮ ਰੇਖਾ ਅਖਵਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰੇਖਾ ਹੀ ਚੱਕਰ, ਤਿਕੋਨ, ਆਇਤ ਜਾਂ ਚੌਰਸ ਆਕਾਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ । ਓਅੰਕਾਰ ਦੀ ਕਾਰ ਇੱਕ ਅਰਧ ਚਾਪ ਜਾਂ ਅਰਧ ਚੱਕਰ ਦਾ ਖਾਕਾ ਹੈ। ਇਹ ਚੱਕਰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਹੁਕਮ ਵਿਚ ਚੱਲ ਰਹੀ ਕਾਰ ਦਾ ਲਖਾਇਕ ਹੈ, ਭਾਵ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਇੱਕ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਸਿਰਜਣਾ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣਾ ਪਾਸਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਾਲ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹਸਤੀ ਵਿਚ ਵਿਲੀਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਨਵੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਸਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਜੋਗ ਅਤੇ ਵਿਜੋਗ ਦੀ ਕਾਰ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਰਧ ਚਾਪ ਇਸ ਨਿਰੰਤਰ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਭਾਵ ਕੀ ਕਾਰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਲਾਹੀ ਹੁਕਮ ਵਿਚ ਉਪਜਣ ਅਤੇ ਬਿਨਸਣ ਦੀ ਕਾਰ ਲਗਾਤਾਰ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਕਿਧਰੇ ਨੰਨੀ ਜਾਨ ਪਹਿਲਾ ਸਾਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਧਰੇ ਜਵਾਨੀ ਜੰਗ ਵਿਚ ਆਖਰੀ ਅਣਖੀਲਾ ਦਮ ਭਰਦੀ ਹੈ। ਕਿਧਰੇ ਖਈ ਦਾ ਮਾਰਿਆ ਬੁਢਾਪਾ ਅੱਖਾਂ ਮੀਟਦਾ ਹੈ, ਕਿਧਰੇ ਕਰੂੰਬਲਾਂ ਫੁੱਟਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿਧਰੇ ਬੁੱਢੇ ਰੁੱਖ ਆਰਿਆਂ ਦੀ ਭੇਂਟ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਕਾਰ ਹੈ ਜੋ ਹੁਕਮ ਵਿਚ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ।

ਮਹਾਨ ਸਾਇੰਸਦਾਨ ਗਲੇਲੀਓ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਜਿਊਮੈਟਰੀ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਲਿਿਖਆ ਕਲਾਮ ਹੈ, ਬਸ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਇਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੀ ਨਜ਼ਰ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਿਊਮੈਟਰੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਮਈ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ। ਜਿਊਮੈਟਰੀ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ ਲੀਨਿੰਗ ਟਾਵਰ ਆਫ ਪੀਸਾ, ਬੈਬੀਲੋਨੀਆਂ ਦੇ ਬਾਗ, ਆਈਫਲ ਟਾਵਰ, ਲੰਡਨ ਬ੍ਰਿਜ, ਸਟੈਚੂ ਆਫ ਲਿਬਰਟੀ ਅਤੇ ਤਾਜਮਹੱਲ ਵਰਗੇ ਅਜੂਬੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਭਵਨ- ਉਸਾਰੀ ਕਲਾ ਦੀਆਂ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਮਿਸਾਲਾਂ ਹਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਰੱਬੀ ਨੂਰ ਗ਼ੈਰ-ਹਾਜ਼ਰ ਹੈ। ਇਹ ਇਮਾਰਤਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਅਕਲ ਨੂੰ ਅਚੰਭਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਸਿਜਦੇ ਲਈ ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਜਿਊਮੈਟਰੀ ਨਾਲ ਦੈਵੀ ਪਾਸਾਰ ਜੁੜ ਜਾਣ ਜਾਂ ਦਿੱਬਤਾ ਦੇ ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚੀ ਹੋਈ ਸੁਰਤਿ ਜਿਊਮੈਟਰੀਕਲੀ ਆਪਣੀ ਗ਼ੈਬੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰੇ ਤਾਂ ਹੀ ਸਿਜਦੇ ਦੀ ਹੱਕਦਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੁਕਤੇ ਤੋਂ ਦੇਖਿਆਂ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਮਿਸਤਰੀ, ਇੰਜੀਨੀਅਰ, ਆਰਕੀਟੈਕਟ, ਡਰਾਫਟਸਮੈਨ, ਬਾਰ ਬੈਂਡਰ ਆਦਿ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਡਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਬਿਲਕੁਲ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਨਿਰਗੁਣ ਅਤੇ ਸਰਗੁਣ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਾਰ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ’ਤੇ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਾ ਕੇਵਲ ਨਿਰਗੁਣ ਖਿਆਲੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਾਲ-ਦੋਸ਼ ਗ੍ਰਸਿਤ ਸਰਗੁਣੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪੇ ਹੀ ਨਿਰਗੁਣ ਆਪੇ ਹੀ ਸਰਗੁਣ ਅਤੇ ਆਪੇ ਹੀ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਵਿਚਕਾਰੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੈ। ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਇਹ ਸਰੂਪ ਹੀ ਮਹਾਨ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਪਿੱਛੇ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਨੇਮ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਸੂਤਰ ਹੈ। ਇਹ ਖ਼ੂਬੀ ਇਸਲਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਨੇ ਕੇਵਲ ਰਹੱਸਮਈ ਅਨੁਭਵ ਦੀਆਂ ਉਲਝਣਾਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਫਸਾਇਆ ਬਲਕਿ ਮੌਲਿਕ ਅਮਲ ਦੀ ਪਾਕੀਜ਼ਗੀ ਨਾਲ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਵਹਿਣ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਅਸਲ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਲਈ ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਕਥਾਕਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਅ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੈਵੀ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਸਥੂਲ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ।

ਸਿੱਖੀ ਵਿਚ ਬ੍ਰਹਮ ਨਿਰਾਕਾਰੀ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਕਾਰਧਾਰੀ ਵੀ ਹੈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ , ਭੱਟ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਸਾਖੀਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ‘ਅਕਾਲਰੂਪ’ ਅਤੇ ‘ਪ੍ਰਤੱਖ ਹਰਿ’ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਨਿਰਾਕਾਰ ਜਦ ਆਕਾਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਆਕਾਰ ਕਾਰ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਹੀ ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਕਲਾਂ ਅਖਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਰੇਕ ਸ਼ਕਲ ਲਕੀਰਾਂ ਦਾ ਸਪੇਸ ਵਿਚਲਾ ਵਰਤਾਰਾ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲਕੀਰ ਹੀ ਨਕਸ਼ ਹੈ। ਲਕੀਰ ਹੀ ਸ਼ਕਲ-ਵ-ਸੂਰਤ ਹੈ। ਲਕੀਰ ਹੀ ਚਿੱਤਰਕਲਾ, ਬੁੱਤਤਰਾਸ਼ੀ, ਮੀਨਾਕਾਰੀ, ਸਵਰਨਕਾਰੀ ਅਤੇ ਲਕੀਰ ਹੀ ਭਵਨ ਨਿਰਮਾਣਕਾਰੀ ਹੈ। ਲਕੀਰ ਹੀ ਅੱਖਰ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਬੱਬ ਨਾਲ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰਾਂ ਅਤੇ ਲਿਪੀ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦਾ ਮਹਾਨ ਕਾਰਜ ਵੀ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਾਵਨ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਲਿਪੀ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਅੰਤਮ ਚਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲਿਪੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਵਾਕ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਵਾਕ ਨੂੰ ਹੀ ਵਿਆਕਰਨ ਦੀ ਮੁਕੰਮਲ ਇਕਾਈ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਦੀ ਥਾਂ ਵਾਕ ਲੈਣਾ ਹੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਕਾਰ (ਲਕੀਰ) ਜੇਕਰ ਅਨੁਪਾਤ ਦੀ ਰੂਹਾਨੀ ਅਧੀਨਗੀ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਦੈਵੀ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਉਲੀਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਨੁਪਾਤ ਦੀ ਰੂਹਾਨੀ ਅਧੀਨਗੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਕਿ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਅਤੇ ਸੁਹਜ ਦੇ ਉੱਚੇ ਅਤੇ ਉਦਾਤਪੂਰਨ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਹਾਰ ਕਰਨਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਨਾਮ ਰਸ ਵਿਚ ਗੜ੍ਹੰਦ ਹੋਈ ਸੁਰਤਿ ਦਾ ਪਹਿਰਾ ਹੋਵੇ। ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਵਿਚ ਅਨੁਪਾਤ ਦੀ ਵੱਡੀ ਮਹੱਤਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਨੁਪਾਤ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਰਤਾਰਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਵਰਤਾਰਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਜੇਕਰ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦਾ ਡੇਰਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਨਿਰਾ ਹਉਮੈ ਦਾ ਪਾਸਾਰਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਪਿੱਛੇ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮਹਾਨ ਅਗਵਾਈ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਿੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੋਤ ਹਰ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। (ਯਾਦ ਰਹੇ ਕਿ ਸਿੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਅਰਥ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ)। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ ਇਮਾਰਤਸਾਜ਼ੀ ਵਿਚ ਦਿੱਬਤਾ ਦਾ ਝਲਕਾਰਾ ਵੱਜਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਮਟੀਰੀਅਲ (ਸਮਗਰੀ): ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦਾ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਸੁਰਤ ਉੱਪਰ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਰੂਹਾਨੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਠੰਡਕ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਵੱਡੇ ਬੁਰਜ, ਝਾਲਰਦਾਰ ਡਾਟਾਂ, ਮਹਿਰਾਬਾਂ, ਗੁੰਬਦ, ਗੁੰਮਟੀਆਂ ਤੇ ਪੱਥਰ ਉੱਪਰ ਕੀਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਸਮ ਦੀ ਫੁੱਲਾਂ, ਫ਼ਲਾਂ ਤੇ ਵੇਲਬੂਟੀਆਂ ਵਾਲੀ ਕਲਾਕਾਰੀ ਸਮੁੱਚੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਏਕਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੁਝ-ਇੱਕ ਸਾਂਝੇ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਏਕਤਾ ਰਾਹੀਂ ਸਮੁੱਚਾ ਪੰਥ ਗੁਰੂ ਲਿਵ ਦੀ ਨੇੜਤਾ ਵਿਚ ਧੜਕਦਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਪਹਿਲੇ ਸਮਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਦਰਿਆਈ ਰੋੜ ਪੀਹ ਕੇ ਅਤੇ ਵਿਚ ਕੁਝ ਹੋਰ ਮਸਾਲੇ ਪਾ ਕੇ ਜੋੜਨ ਲਈ ਚੂਨਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇੱਟਾਂ ਭੱਠਿਆਂ ਵਿਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮੁੱਲ ਹੀ ਖ੍ਰੀਦੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਕਾਰਖਾਨਾ ਸੰਗਸਫੈਦ ਜਾਂ ਸੰਗਮਰਮਰ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦਾ ਕੰਮ ਇਸ ਕਾਰਖਾਨੇ ਰਾਹੀਂ ਹੰੁੰਦਾ ਰਿਹਾ। ਹੁਣ ਹਰੇਕ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਵਿਚ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਦੇ ਮਿਸਤਰੀ ਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਰੀਆ-ਸੀਮਿੰਟ ਵੀ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਅੱਗ ਨਾਲ ਪਕਾਈਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਟਾਈਲਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈ ਹੈ। ਇਹ ਟਾਈਲਾਂ ਪੋਰਸਲੀਨ, ਕੱਛ ਮਿੱਟੀ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਨ ਨਾਲ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਨੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਕਾਰਜ ਇਹ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਕੌਮੀ ਸ਼ਕਤੀ ਇਕਮੁੱਠ ਹੋਈ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਉਤੇਜਨਾ ਭਰਪੂਰ ਵਾਤਾਵਰਨ ਪੈਦਾ ਕੀਤਿਆਂ ਪੰਥਕ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਖਰਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਕਤੀ ਬਾਰੇ ਵਿਿਗਆਨਕ ਤੱਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਕਤੀ ਗਤੀਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗਤੀਮਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਜੇਕਰ ਖਰਚ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਪ੍ਰਵਰਤਿਤ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬਿਜਲਈ ਸ਼ਕਤੀ ਗਤੀਮਾਨ ਹੋ ਕੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਤਾਪ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਰਤਿਤ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਆਪਹੁਦਰੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਗਤੀਮਾਨ ਹੋਣਾ ਕਈ ਵਾਰੀ ਬਰਬਾਦੀ ਦਾ ਸਬੱਬ ਵੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਨੇ ਪੰਥਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਉਸਾਰੂ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਸੰਚਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਕਈ ਥਾਂਈਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਹਰ ਉਮਰ ਦੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਨੇ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੀਹਾਂ ਪੁੱਟਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਗੁੰਬਦ ਦੀ ਆਖਰੀ ਗਾਗਰ ਅਤੇ ਉੱਪਰ ਲੱਗੇ ਖੰਡੇ ਤਕ ਚਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਪੰਥ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤਕ ਇਕ ਸਾਂਝੇ ਅਤੇ ਉਸਾਰੂ ਮਕਸਦ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਪੰਥਕ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੀ, ਪੰਥਕ ਰੰਗ ਵਿਚ, ਪੰਥਕ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਤਾਮੀਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਲੰਮਾ ਅਰਸਾ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਥਕ ਸ਼ਕਤੀ ਇਕੱਤਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਗਤੀਮਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਾਰੂ ਕਾਰਜ ਵਿਚ ਖਰਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।