ਸੰਨ 1984 ਵੇਲੇ ਮੇਰੀ ਉਮਰ ਕੋਈ 40 ਕੁ ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ। ਅਸੀਂ 31 ਅਕਤੂਬਰ 1984 ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ ਦੁਕਾਨਾਂ ਬਣਾ ਰਹੇ ਸਾਂ, ਜਦੋਂ 10 ਕੁ ਵਜੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ’ਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਤੇ ਉੱਥੇ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣਦਿਆਂ ਸਾਰ ਹੀ ਹਜੂਮਾਂ ਦੇ ਹਜੂਮ ਸੜਕਾਂ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ। ਅਸੀਂ ਉੱਥੋਂ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਤੇ ਦੋ ਹੋਰ ਦੋਸਤ ਦੌੜ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮਕਾਨ ਅੰਦਰ ਜਾ ਲੁਕੇ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਹਜੂਮ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇੱਥੇ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰ ਲੁਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਉੱਥੇ ਸੜਕ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਾਰਜ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੱਥਰ ਖਿੱਲਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਹਜੂਮ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸਿਓਂ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ ਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦੀ ਬੁਛਾੜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਪੱਥਰ ਮੇਰੇ ਮੂੰਹ ’ਤੇ ਲੱਗਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਅੱਠ ਦੰਦ ਟੁੱਟ ਗਏ। ਦੂਜਾ ਪੱਥਰ ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਤੇ ਮੈਂ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਤੇ ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਰੋਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਮਰ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਫਿਰ ਹਿੰਮਤ ਕਰ ਕੇ ਉੱਠਿਆ, ਮੇਰੇ ਮੂੰਹੋਂ ਇਹੋ ਨਿਕਲਿਆ ਕਿ ‘ਬੰਬ ਲਿਆਓ ਕੱਢ ਕੇ’! ਬੰਬ ਕੀ ਸੀ? ਇਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਕੁੱਜਾ ਸੀ। ਉਹ ਬੰਬ ਦਾ ਨਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਭੱਜ ਗਏ। ਅਸੀਂ ਵੀ ਦੇਰ ਨਾ ਕੀਤੀ। ਕੰਧਾਂ ਟੱਪੀਆਂ ਅਤੇ ਦੋਨੋਂ ਜਣੇ ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਪਾਸੇ, ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਪਾਸੇ ਦੌੜ ਗਿਆ। ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸੌ ਬੰਦਿਆਂ ਨੇ ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਤਿੰਨ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤਕ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ। ਮੈਂ ਗਲੀਆਂ ਦੇ ਵਿੱਚੋਂ ਲਹੂ-ਲੁਹਾਨ ਦੌੜਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸੱਤ ਲਾਸ਼ਾਂ ਵੇਖੀਆਂ। ਇਸ ਵਿਚ ਮੈਂ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਮਰਿਆ ਸਮਝ ਕੇ ਉਖੜ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਪਿੱਛਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਮਰਿਆ ਸਮਝਿਆ ਤੇ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਗਏ। ਮੈਂ ਅੱਖ ਬਚਾ ਕੇ ਦੁਬਾਰਾ ਦੌੜ ਪਿਆ ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਚੌਂਕੀ ਉੱਤਮ ਨਗਰ ਪੁੱਜਾ। ਵੈਸੇ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਪੁਲਿਸ ਏਨੀ ਮਿਹਰਬਾਨ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਪਰ ਪੰਜੇ ਉਂਗਲਾਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਪੰਜ ਵਜੇ ਹਸਪਤਾਲ ਦਾਖਲ ਕਰਾਇਆ। ਇਸ ਹਸਪਤਾਲ ਦਾ ਨਾਂ ਆਈ.ਐਸ.ਆਈ. ਰਾਜਾ ਗਾਰਡਨ ਸਰਕਾਰੀ ਹਸਪਤਾਲ ਸੀ। ਉੱਥੋਂ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਏਨਾ ਦਰਦਨਾਕ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਇੱਥੇ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਪਏ ਸਨ। ਕਈਆਂ ਦੇ ਤਾਂ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਵੀ ਹਿਲਦੇ ਸਨ। ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਇਕ ਹੋਰ ਲੜਕਾ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਹਜੂਮ ਨੇ ਸਿਰ ਮੁੰਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੱਟੜ ਸੀ।

ਹਸਪਤਾਲ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਲੜਕੇ ਦੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਰਜਾਈ ਸਿਉਣ ਵਾਲੀ ਕੰਧੂਈ ਨਾਲ ਟਾਂਕੇ ਲਾ ਦਿੱਤੇ। ਉਹ ਵਿਚਾਰਾ ਤੜਫਦਾ ਰਿਹਾ। ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ ਸਾਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਹਸਪਤਾਲ ਵਾਲੇ ਗੋਲੀਆਂ ਖਵਾ ਕੇ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪਤਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਅਸੀਂ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਡਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਨਾ ਖਾਧੀਆਂ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਲੜਕੇ ਦੇ ਘਰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉੁਹ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਈ. ਐਸ. ਆਈ. ਹਸਪਤਾਲ ਆਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜ਼ਰ੍ਹੀਏ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਘਰਦਿਆਂ ਤਕ ਰੁੱਕਾ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਮੈਂ ਇਸ ਰੁੱਕੇ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹੋਣ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਹ ਰੁੱਕਾ ਸ਼ਾਇਦ ਲੇਟ ਪਹੁੰਚਾਇਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੇ ਰੁੱਕੇ ਦੇ ਪਹੁੰਚਣ ਤਕ ਮੇਰਾ ਭੋਗ ਵੀ ਪੈ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਉਹ ਜਗ੍ਹਾ ਜਿੱਥੇ ਮੈਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਕੋਈ ਪੰਜ ਕੁ ਲੱਖ ਦੇ ਮੁੱਲ ਦੀ ਸੀ ਜੋ ਮੈਂ ਜਲਦਬਾਜ਼ੀ ਵਿਚ ਸਵਾ ਲੱਖ ਵਿਚ ਹੀ ਵੇਚ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਮੇਰਾ ਦਿੱਲੀ ਰਹਿਣ ਦਾ ਮਨ ਨਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮੈਂ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆ ਗਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆ ਕੇ ਮੈਂ ਇਕ ਹੋਟਲ ਵਿਚ ਭਾਂਡੇ ਮਾਂਜਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਮੈਨੂੰ ਜਦੋਂ ਵੀ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਯਾਦ ਆਉਣਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਉੱਠਣਾ ਤਾਂ ਮਾਲਕ ਨੇ ਆਖਣਾ, ‘ਭਾਂਡੇ ਮਾਂਜ... ਬਹਿ ਕਿਉਂ ਗਿਆ ਏਂ..... ਦਿੱਲੀ ਤਾਂ ਤੂੰ ਛੱਡ ਆਇਐਂ.. ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਵੜਨ ਦੇਣਾ। ਤੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰੋਂ ਦਿੱਲੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ... ਤਨਖਾਹ ਲੈਣੀ ਹੈ ਕਿ ਨਹੀਂ... ਕੰਮ ਕਰ ਕੰਮ..’ ਫਿਰ ਮੈਂ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਣਾ। ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਤਿਲਕ ਨਗਰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਨਗਰ ਦੀ ਗਲੀ ਨੰ: 21 ਵਿਚ ਵੀ ਮੇਰਾ ਮਕਾਨ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਮੈਂ ਨੌਕਰੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬੁਨੈਣਾਂ, ਰੁਮਾਲ ਆਦਿ ਵੀ ਵੇਚੇ। ਫਿਰ ਮੈਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦ ਮਾਰਕੀਟ ਵਿਚ ਦੁਕਾਨ ਮਿਲ ਗਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਹੁਣ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।