ਪਿਛਲੇ ਮਹੀਨੇ ਮੇਰਾ ਇਕ ਦੋਸਤ ਸਾਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਆਇਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਉਹ ਸਕੂਟਰ ’ਤੇ ਆਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਸ ਵਾਰ ਉਹ ਕਾਰ ’ਤੇ ਆਇਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਨਵੀਂ ਕਾਰ ਖਰੀਦੀ ਸੀ। ਗੱਲਬਾਤ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਦੀ ਕਾਰ ਲਈ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਰੰਗ ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਸੰਦ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕਿਉਂ ਜੁ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵੀ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਦਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਕਾਰ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ’ਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਇਹ ਪੰਕਤੀ ਲਿਖਵਾਈ ਹੈ: ਕਾਲੀ ਕੋਇਲ ਤੂ ਕਿਤ ਗੁਨ ਕਾਲੀ॥ (ਪੰਨਾ 794) ਕਾਰ ਦੀਆਂ ਵਧਾਈਆਂ ਦੇਣ ਅਤੇ ਚਾਹ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਉਪਰੰਤ ਹੋਈ ਸਾਡੀ ਗੱਲਬਾਤ ਦੌਰਾਨ ਉਕਤ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਪੰਕਤੀ ਬਾਰੇ ਜੋ ਵਿਚਾਰ ਹੋਈ ਉਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਤਰਤੀਬ ਦੇ ਕੇ ਲਿਖਿਆ ਜਾਏ ਤਾਂ ਉਹ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸੀ: ਕੋਇਲ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਉਕਤ ਪੰਕਤੀ ਜਿਸ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਸੁਭਾਇਮਾਨ ਹੈ ਉਹ ਨਿਮਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ: ਤਪਿ ਤਪਿ ਲੁਹਿ ਲੁਹਿ ਹਾਥ ਮਰੋਰਉ॥ ਬਾਵਲਿ ਹੋਈ ਸੋ ਸਹੁ ਲੋਰਉ॥
ਤੈ ਸਹਿ ਮਨ ਮਹਿ ਕੀਆ ਰੋਸੁ॥ ਮੁਝੁ ਅਵਗਨ ਸਹ ਨਾਹੀ ਦੋਸੁ॥1॥
ਤੈ ਸਾਹਿਬ ਕੀ ਮੈ ਸਾਰ ਨ ਜਾਨੀ॥ ਜੋਬਨੁ ਖੋਇ ਪਾਛੈ ਪਛੁਤਾਨੀ॥1॥ਰਹਾਉ॥
ਕਾਲੀ ਕੋਇਲ ਤੂ ਕਿਤ ਗੁਨ ਕਾਲੀ॥ ਅਪਨੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਕੇ ਹਉ ਬਿਰਹੈ ਜਾਲੀ॥
ਪਿਰਹਿ ਬਿਹੂਨ ਕਤਹਿ ਸੁਖੁ ਪਾਏ॥ ਜਾ ਹੋਇ ਕ਼੍ਰਿਪਾਲੁ ਤਾ ਪ੍ਰਭੂ ਮਿਲਾਏ॥2॥
ਵਿਧਣ ਖੂਹੀ ਮੁੰਧ ਇਕੇਲੀ॥ ਨਾ ਕੋ ਸਾਥੀ ਨਾ ਕੋ ਬੇਲੀ॥
ਕਰਿ ਕਿਰਪਾ ਪ੍ਰਭਿ ਸਾਧਸੰਗਿ ਮੇਲੀ॥ ਜਾ ਫਿਰਿ ਦੇਖਾ ਤਾ ਮੇਰਾ ਅਲਹੁ ਬੇਲੀ॥3॥
ਵਾਟ ਹਮਾਰੀ ਖਰੀ ਉਡੀਣੀ॥ ਖੰਨਿਅਹੁ ਤਿਖੀ ਬਹੁਤੁ ਪਿਈਣੀ॥
ਉਸੁ ਊਪਰਿ ਹੈ ਮਾਰਗੁ ਮੇਰਾ॥ ਸੇਖ ਫਰੀਦਾ ਪੰਥੁ ਸਮਾਰਿ ਸਵੇਰਾ॥4॥ (ਪੰਨਾ 794) ਸੂਹੀ ਰਾਗ ਵਿਚ ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਉਚਾਰੇ ਉਕਤ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਆਈਆਂ ਕੋਇਲ ਵਾਲੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਿਚ ਆਏ ਕੁਝ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਪਦ ਅਰਥ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ: ਕਿਤ ਗੁਣ:- ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ। ਹਉ:- ਮੈਂ। ਬਿਰਹੈ:- ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ। ਜਾਲੀ:- ਸਾੜੀ।2। ਉਪਰੋਕਤ ਸ਼ਬਦ ਦੀਆਂ ਰਹਾਉ ਵਾਲੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਦੇ ਅਰਥ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ:- ਹੇ ਮਾਲਿਕ! ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਕਦਰ ਨਾ ਜਾਤੀ, ਜੁਆਨੀ ਦਾ ਵੇਲਾ ਗਵਾ ਕੇ ਹੁਣ ਪਿੱਛੋਂ ਮੈਂ ਝੂਰ ਰਹੀਂ ਹਾਂ।ਰਹਾਉ। ਰਹਾਉ ਵਾਲੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਦੇ ਉਕਤ ਅਰਥ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਜਦ ਅਸੀਂ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਆਈਆਂ ਕੋਇਲ ਵਾਲੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਦੇ ਅਰਥ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ:- (ਹੁਣ ਮੈਂ ਕੋਇਲ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੀ ਫਿਰਦੀ ਹਾਂ) ਹੇ ਕਾਲੀ ਕੋਇਲ! ਭਲਾ ਮੈਂ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਮਾਰੀ ਦੁਖੀ ਹਾਂ ਹੀ ਤੂੰ ਭੀ ਕਿਉਂ ਕਾਲੀ (ਹੋ ਗਈ) ਹੈ? (ਕੋਇਲ ਵੀ ਇਹੀ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। (ਠੀਕ ਹੈ) ਖਸਮ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜ ਕੇ ਕਿੱਥੇ ਕੋਈ ਸੁੱਖ ਪਾ ਸਕਦੀ ਹੈ? (ਪਰ ਜੀਵ-ਇਸਤਰੀ) ਦੇ ਵੱਸ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ) ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪ ਮਿਹਰਬਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਆਪ ਹੀ ਮਿਲਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।2। ਉਪਰੋਕਤ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਆਈਆਂ ਕੋਇਲ ਵਾਲੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਦੁਅਰਾ ਕੋਇਲ ਦੇ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸਗੋਂ ਕੋਇਲ ਤਾਂ ਇਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ ਸੜ ਕੇ ਉਹ ਇਹੋ ਜਿਹੀ (ਕਾਲੀ) ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੁਆਰਾ ਉਚਾਰੇ ਅਜਿਹੇ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਨਮੋਲ ਬਚਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਅੰਦਰ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਾਨੂੰ ਗੁੱਝੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬੜੇ ਗੂੜ੍ਹ ਗਿਆਨ ਦੇ ਭੇਤ ਸਮਝਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਬਚਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ: ਆਸਾ ਰਾਗ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਉਚਾਰੇ ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਦੀਆਂ ਰਹਾਉ ਵਾਲੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ: ਘਰ ਕੀ ਬਿਲਾਈ ਅਵਰ ਸਿਖਾਈ ਮੂਸਾ ਦੇਖਿ ਡਰਾਈ ਰੇ॥
ਅਜ ਕੈ ਵਸਿ ਗੁਰਿ ਕੀਨੋ ਕੇਹਰਿ ਕੂਕਰ ਤਿਨਹਿ ਲਗਾਈ ਰੇ॥1॥ਰਹਾਉ॥ (ਪੰਨਾ 381) ਉਕਤ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਿਚ ਆਏ ਕੁਝ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ:- (ਅੱਖਰੀ) ਪਦ ਅਰਥ-- ਬਿਲਾਈ:- ਬਿੱਲੀ। ਮੂਸਾ:- ਚੂਹਾ। ਅਜ:- ਬੱਕਰੀ। ਗੁਰਿ:- ਗੁਰੂ ਨੇ। ਕੇਹਰ:- ਸ਼ੇਰ। ਕੂਕਰ:- ਕੁੱਤਾ। ਤਿਨਹਿ:- ਤ੍ਰਿਣ, ਘਾਹ।
ਅੱਖਰੀ ਅਰਥ ਹਨ:- ਘਰ ਦੀ ਬਿੱਲੀ ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਿਖਾ ਲਈ ਹੈ ਉਹ ਹੁਣ ਚੂਹੇ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਡਰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨੇ ਬੱਕਰੀ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਤੇ ਕੁੱਤਾ ਘਾਹ ਖਾ ਕੇ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਪਰੋਕਤ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਿਚ ਆਏ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਸਹੀ ਪਦ ਅਰਥ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ:- ਘਰ ਕੀ ਬਿਲਾਈ:- ਮਨ ਦੀ ਸੰਤੋਖ-ਹੀਣ ਬਿਰਤੀ। ਅਵਰ ਸਿਖਾਈ:- ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਖਾਈ ਗਈ। ਮੂਸਾ:- ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਪਦਾਰਥ। ਅਜ:- ਨਿਮ੍ਰਤਾ। ਕੇਹਰ:- ਹੰਕਾਰ। ਕੂਕਰ:- ਤਮੋ ਗੁਣ ਵਾਲੇ ਇੰਦ੍ਰੇ। ਭਾਵ ਅਰਥ ਹਨ:- (ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨੇ ਨਾਮ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ) ਸੰਤੋਖ-ਹੀਣ ਬਿਰਤੀ (ਬਿੱਲੀ) ਹੁਣ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਉਹ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਪਦਾਰਥ (ਚੂਹਾ) ਵੇਖ ਕੇ ਲਾਲਚ ਕਰਨੋਂ ਸੰਗਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ (ਸ਼ੇਰ) ਨੂੰ ਨਿਮਰਤਾ (ਬੱਕਰੀ) ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਤਮੋਗੁਣੀ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ (ਕੁੱਤਿਆਂ) ਨੂੰ ਸਤੋ-ਗੁਣੀ ਪਾਸੇ (ਘਾਹ ਖਾਣ ਵੱਲ) ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਰਹਾਉ। ਉਕਤ ਵਿਸਥਾਰ ਤੋਂ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਔਖਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅੱਖਰੀ ਅਰਥਾਂ ਅਤੇ ਭਾਵ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਕਿੰਨਾ ਅੰਤਰ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਮਾਝ ਰਾਗ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਉਚਾਰੀ ਇਕ ਪਉੜੀ ਵਿਚ ਆਈ ਪੰਕਤੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ: ਭਗਤਾ ਤੈ ਸੈਸਾਰੀਆ ਜੋੜੁ ਕਦੇ ਨ ਆਇਆ ॥. . . (ਪੰਨਾ 145) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਰਾਗ ਗਉੜੀ ਵਿਚ ਉਚਾਰੇ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਭਾਵ ਅਰਥਾਂ ਵਾਲੇ ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਪੰਕਤੀਆਂ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ: ਹਰਿ ਕੇ ਦਾਸ ਸਿਉ ਸਾਕਤ ਨਹੀ ਸੰਗੁ॥
ਓਹੁ ਬਿਖਈ ਓਸੁ ਰਾਮ ਕੋ ਰੰਗੁ॥1॥ਰਹਾਉ॥
ਮਨ ਅਸਵਾਰ ਜੈਸੇ ਤੁਰੀ ਸੀਗਾਰੀ॥ ਜਿਉ ਕਾਪੁਰਖੁ ਪੁਚਾਰੈ ਨਾਰੀ॥1॥
ਬੈਲ ਕਉ ਨੇਤ੍ਰਾ ਪਾਇ ਦੁਹਾਵੈ॥ ਗਊ ਚਰਿ ਸਿੰਘ ਪਾਛੈ ਪਾਵੈ॥2॥
ਗਾਡਰ ਲੇ ਕਾਮਧੇਨੁ ਕਰਿ ਪੂਜੀ॥ ਸਉਦੇ ਕਉ ਧਾਵੈ ਬਿਨੁ ਪੂੰਜੀ॥3॥
ਨਾਨਕ ਰਾਮ ਨਾਮੁ ਜਪਿ ਚੀਤ॥ ਸਿਮਰਿ ਸੁਆਮੀ ਹਰਿ ਸਾ ਮੀਤ॥4॥ (ਪੰਨਾ 198) ਉਕਤ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਿਚ ਆਏ ਕੁਝ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਪਦ ਅਰਥ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ: ਸਿਉ:- ਨਾਲ। ਸਾਕਤ ਸੰਗੁ:- ਸਾਕਤ ਦਾ ਜੋੜ। ਸਾਕਤ:- ਮਾਇਆ ਵੇੜ੍ਹਿਆ ਮਨੁੱਖ, ਰੱਬ ਨਾਲੋਂ ਟੁੱਟਾ ਹੋਇਆ। ਓਹੁ:- ਉਹ ਸਾਕਤ। ਬਿਖਈ:- ਵਿਸ਼ਈ, ਵਿਿਸ਼ਆਂ ਦਾ ਪਿਆਰਾ। ਓਸੁ:- ਉਸ (ਦਾਸ) ਨੂੰ। ਕੋ:- ਦਾ।1।ਰਹਾਉ। ਮਨ ਅਸਵਾਰ:- ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਸਵਾਰੀ ਕਰਨੀ ਨਾ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇ। ਤੁਰੀ:- ਘੋੜੀ। ਕਾਪੁਰਖ:- ਖੁਸਰਾ, ਹੀਜੜਾ। ਪੁਚਾਰੈ:- ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ।1। ਨੇਤ੍ਰਾ:- ਨਿਆਣਾ, ਰੱਸੀ। ਢੁਹਾਵੈ:- ਚੋਂਦਾ ਹੈ। ਚਰਿ:- ਚੜ੍ਹ ਕੇ। ਸਿੰਘ:- ਸ਼ੇਰ। ਧਾਵੈ:- ਦੌੜਦਾ ਹੈ।2। ਗਾਡਰ:- ਭੇਡ। ਕਾਮਧੇਨੁ:-(ਧੇਨੂ-ਗਾਂ। ਕਾਮ- ਵਾਸਨਾ) ਹਰੇਕ ਵਾਸਨਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗਾਂ (ਜੋ ਸੁਰਗ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਰਿੜਕਣ ਸਮੇਂ ਚੌਦਾਂ ਰਤਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਰਤਨ ਸੀ)। ਪੂਜੀ:- ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਪੂੰਜੀ:- ਸਰਮਾਇਆ।3। ਰਹਾਉ ਵਾਲੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਦੇ ਅਰਥ ਹਨ:- ਹੇ ਭਾਈ! ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਭਗਤ ਨਾਲ ਮਾਇਆ ਵੇੜ੍ਹੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਜੋੜ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦਾ (ਕਿਉਂਕਿ) ਸਾਕਤ ਵਿਿਸ਼ਆਂ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਭਗਤ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਪ੍ਰੇਮ-ਰੰਗ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਹਾਉ ਦੀ ਪੰਕਤੀ ਦੇ ਉਕਤ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਮੰਨ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥ ਕਰਾਂਗੇ ਤਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਭਗਤ ਅਤੇ ਸਾਕਤ ਵਿਚ ਅਜੋੜਤਾ ਦੇ ਜਿਹੜੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਠੀਕ ਸਮਝ ਆ ਜਾਵੇਗੀ। ਪਰ ਜੇ ਰਹਾਉ ਦੀ ਪੰਕਤੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਪੰਕਤੀਆਂ ਦੇ ਅੱਡ-ਅੱਡ ਅਰਥ ਕਰਾਂਗੇ ਤਾਂ ਕੁਝ ਪੱਲੇ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ। ਵਿਚਾਰ ਅਧੀਨ ਉਪਰੋਕਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਸਮਝਾਉਣ ਉਪਰੰਤ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਉਚਿਤ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਉਕਤ ਸਾਰੇ ਅਰਥ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਰਪਣ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਟੀਕਾਕਾਰ ਹਨ ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ। ਅੰਤ ਵਿਚ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਉਕਤ ਵਿਵਰਣ ਤੋਂ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰੇਕ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਵ ਉਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀਆਂ ਰਹਾਉ ਵਾਲੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਹਰੇਕ ਪੰਕਤੀ ਦੇ ਸਹੀ ਅਰਥ ਸਮਝਣ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਅਰਥ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼ਬਦ ਦੀਆਂ ਰਹਾਉ ਵਾਲੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਧੁਰਾ ਮੰਨ ਕੇ ਹੀ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਉਚੇਚਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੰਕਤੀ ਦੇ ਅਰਥ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅਜਿਹੇ ਨਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਜੋ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਭਾਵ ਅਰਥਾਂ ਦੇ ਅਤੇ ਅਸਲੀਅਤ ਦੇ ਉਲਟ ਹੋਣ ਕਿਉਂਜੁ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। | 
