ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅੰਦਰ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਅਨੇਕ ਵਾਰ ਸਨਾਤਨ ਮਤ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਵਰਗ-ਨਰਕ, ਊਚ- ਨੀਚ, ਸੁੱਚ-ਭਿੱਟ, ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਸ਼ਗਨ-ਅਪਸ਼ਗਨ, ਮੂਰਤੀ ਪੂਜਾ, ਚਉਰਾਸੀਹ ਲੱਖ ਜੂਨ ਅਤੇ ਅਠਸਠਿ ਤੀਰਥ ਆਦਿ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਵਰਣਿਤ ਅਜਿਹੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਤੋਂ ਆਮ ਗੁਰਸਿੱਖ ਇਹ ਸਮਝ ਬੈਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਸ਼ਾਇਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਦਕਿ ਸੱਚ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਬਾਣੀ ਉਚਾਰੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਕਤ ਅਜਿਹੇ ਹੋਰ ਕਈ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਬਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਅੰਦਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੁਖਾਰਬਿੰਦ ਤੋਂ ਉਚਾਰੀ ਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਸਲੀਅਤ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਇਆ, ਜੋ ਅਜਿਹੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤੇ ਬਗੈਰ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਕਤ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ‘ਚਉਰਾਸੀਹ ਲਖ ਜੂਨ’ ਅਤੇ ‘ਅਠਸਠਿ ਤੀਰਥ’ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਿਮਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ:

ਚਉਰਾਸੀਹ ਲਖ ਜੂਨ:- ਜਦ ਅਸੀਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਆਇਆ ਸ਼ਬਦ ‘ਚਉਰਾਸੀਹ ਲਖ ਜੂਨ’ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪੜ੍ਹਦੇ/ਸੁਣਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੁਆਰਾ ਸਾਜੀ ਗਈ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਜੀਵ-ਜੰਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ? ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਤੋਂ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਨਾਤਨ ਮਤ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਇਹ ਮਿਥ ਲਿਆ ਕਿ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਜੀਵ-ਜੰਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 84 ਲੱਖ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮਿੱਥੀ ਗਈ ਇਸ ਗਿਣਤੀ ਦੀ ਵੰਡ ਨਿਮਨ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਨੀ ਗਈ:

1. (ੳ) ਜਲ ਵਾਸੀ 9 ਲੱਖ
ਪੌਣ ਵਿਚ ਉੱਡਣ ਵਾਲੇ ਪੰਛੀ 10 ਲੱਖ
ਇਸਥਿਤ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਬਿਰਛ ਆਦਿ 20 ਲੱਖ
ਪੇਟ ਦੇ ਬਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਸਰਪ ਕ੍ਰਿਮਿ ਆਦਿ 11 ਲੱਖ
ਚੌਪਾਏ 30 ਲੱਖ

ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਦੇ ਜੀਵ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਬਾਂਦਰ ਅਤੇ ਬਨਮਾਨੁਖ ਆਦਿਕ ਵੀ ਹਨ 4 ਲੱਖ
ਕੁੱਲ: 84 ਲੱਖ
(ਅ) ਕਈ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਿਮਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ:
ਜਲ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਜੰਤ 42 ਲੱਖ
ਖੁਸ਼ਕੀ ਦੇ ਜੀਵ ਜੰਤ 42 ਲੱਖ
ਕੁੱਲ: 84 ਲੱਖ
ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਉਚਾਰੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਉਲੇਖ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ:

ਆਨੀਲੇ ਕੁੰਭ ਭਰਾਈਲੇ ਊਦਕ ਠਾਕੁਰ ਕਉ ਇਸਨਾਨੁ ਕਰਉ॥
ਬਇਆਲੀਸ ਲਖ ਜੀ ਜਲ ਮਹਿ ਹੋਤੇ ਬੀਠਲੁ ਭੈਲਾ ਕਾਇ ਕਰਉ॥ (ਪੰਨਾ 485)

2. ਜੈਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਚਉਰਾਸੀ ਲੱਖ ਜੀਵ ਜੰਤਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਇਉਂ ਮੰਨੀ ਗਈ:
ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਵਿਚ ਜੀਵ 7 ਲੱਖ
ਜਲ ਵਿਚ ਜੀਵ 7 ਲੱਖ
ਪੌਣ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ 7 ਲੱਖ
ਅਗਨੀ ਵਿਚ 7 ਲੱਖ
ਕੰਦ (ਮੂਲੀ ਗਾਜਰ ਆਦਿ) 10 ਲੱਖ
ਝਾੜੀ ਬਿਰਛ ਆਦਿ 14 ਲੱਖ
ਦੋ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਾਲੇ (ਜੋ ਤੁਚਾ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਰੱਖਦੇ ਹਨ) 2 ਲੱਖ
ਤਿੰਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਾਲੇ (ਜੋ ਤੁਚਾ, ਮੁਖ, ਅਤੇ ਨੇਤ੍ਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ)2 ਲੱਖ
ਚਾਰ ਇੰਦੀਆਂ ਵਾਲੇ (ਜੋ ਤੁਚਾ, ਮੁਖ, ਨੱਕ ਅਤੇ ਨੇਤ੍ਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ) 2 ਲੱਖ
ਦੇਵਤਾ (ਜੋ ਸਵਰਗ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ) 4 ਲੱਖ
ਨਰਕ ਦੇ ਜੀਵ 4 ਲੱਖ
ਮਨੁੱਖ ਜਾਤ 14 ਲੱਖ
ਚੌਪਾਏ ਪਸ਼ੂ 4 ਲੱਖ

ਕੁੱਲ: 84 ਲੱਖ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿਚ ਚਉਰਾਸੀ ਲੱਖ ਜੂਨਾਂ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੰਬੰਧੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਅਥਾਹ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਗਿਣਤੀ ਅੰਦਰ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪ ਗਿਣਤੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਅਤੇ ਅਮਿਤ ਹੈ, ਇਉਂ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਦਾ ਪਾਰਾਵਾਰ ਪਾਉਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਉਤਪੱਤੀ ਦੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਚਾਰ ਖਾਣੀਆਂ (ਅੰਡਜ, ਜੇਰਜ, ਉਤਭੁਜ, ਸੇਤਜ) ਬਾਰੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਫੂਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਤਪਤੀ ਦੀਆਂ ਖਾਣੀਆਂ ਕੇਵਲ ਚਾਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਨ ਸਗੋਂ ਅਨੇਕ ਹਨ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਵੀ ਬੇਅੰਤ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਅੰਦਰ ਆਏ ਬਚਨ ਨਿਮਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ:

ਕੇਤੀਆ ਖਾਣੀ ਕੇਤੀਆ ਬਾਣੀ . . .

ਗੁਰੂ ਜੀ ਅੱਗੇ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਈ ਜੁਗਤੀਆਂ ਅਤੇ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਜੀਵ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਨਾਮ ਹਨ। ਗੁਰਵਾਕ ਹੈ:

ਤਿਸੁ ਵਿਚਿ ਜੀਅ ਜੁਗਤਿ ਕੇ ਰੰਗ॥ ਤਿਨ ਕੇ ਨਾਮ ਅਨੇਕ ਅਨੰਤ॥ (ਪੰਨਾ 7)

ਗੁਰੂ ਜੀ ਇਹ ਵੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਜਿਸ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਸਾਜਿਆ ਹੈ, ਨੇ ਮੁਖ਼ਤਲਿਫ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਅਨੇਕਾਂ ਰੰਗਤ ਅਤੇ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਰਚੀ ਹੈ। ਗੁਰਵਾਕ ਹੈ:

ਰੰਗੀ ਰੰਗੀ ਭਾਤੀ ਕਰਿ ਕਰਿ ਜਿਨਸੀ ਮਾਇਆ ਜਿਨਿ ਉਪਾਈ॥ (ਪੰਨਾ 9)

ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਤਪਤੀ ਦੀਆਂ ਖਾਣੀਆਂ ਕਈ ਕਰੋੜ ਹੋਣ, ਉੱਥੇ ਜੂਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਿਤਨੀ ਹੋਵੇਗੀ? ਇਸ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਲਾਉਣਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਕਿ ਕਈ ਕਰੋੜ ਖਾਣੀਆਂ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਅੰਦਰ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੇਵਲ 84 ਲੱਖ ਹੀ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਪ੍ਰਥਾਇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਉਚਾਰੇ ਬਚਨ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ:

ਕਈ ਕੋਟਿ ਖਾਣੀ ਅਰੁ ਖੰਡ॥ (ਪੰਨਾ 276)

ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਮੇਰੂ ਪਰਬਤ’ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਸੋਨਾ ਅਤੇ ਹੀਰੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ 84 ਲੱਖ ਜੂਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮਨੁੱਖਾ ਜੂਨ ‘ਮੇਰੂ’ ਭਾਵ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਭਾਵ-ਅਰਥਾਂ ਵਾਲੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਉਚਾਰੇ ਬਚਨ ਨਿਮਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ:

ਲਖ ਚਉਰਾਸੀਹ ਜੋਨਿ ਸਬਾਈ॥ ਮਾਣਸ ਕਉ ਪ੍ਰਭਿ ਦੀਈ ਵਡਿਆਈ॥
ਇਸੁ ਪਉੜੀ ਤੇ ਜੋ ਨਰੁ ਚੂਕੈ ਸੋ ਆਇ ਜਾਇ ਦੁਖੁ ਪਾਇਦਾ॥ (ਪੰਨਾ 1075)

ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅਰਥ ਸਮਝਣ ਉਪਰੰਤ ਇਹ ਸਿੱਟਾ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੁਆਰਾ ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਚਉਰਾਸੀ ਲੱਖ ਜੂਨ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਇਸ ਦੇ ਅਰਥ 84 ਲੱਖ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਹਨ ਸਗੋਂ ਅਰਥ ਹਨ, ‘ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਬੇਅੰਤ ਜੀਵ ਜੰਤ’।

ਅਠਸਠਿ ਤੀਰਥ: ਸਨਾਤਨ ਮਤ ਵਿਚ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੀਰਥਾਂ ’ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਪਾਪ ਧੋਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਮਝ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਪਿਲ ਤੰਤ੍ਰ ਵਿਚ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਿੰਦੂ ਮਤ ਦੇ ਅਠਾਹਰ ਤੀਰਥ ਨਿਮਨ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ:

ਓਅੰਕਾਰ, ਅਯੋਧਯਾ, ਅਵੰਤਿਕਾ, ਏਰਾਵਤੀ, ਸ਼ਤਦ੍ਰ, ਸਰਸਵਤੀ, ਸਰਯੂ, ਸਿੰਧੁ, ਸ਼ਿਪ੍ਰਾ, ਸ਼ੋਣ, ਸ੍ਰੀਸ਼ੈਲੋ, ਸ਼੍ਰੀ ਰੰਗ, ਹਰਿਦੁਆਰ, ਕਪਾਲ ਮੋਚਨ, ਕਪਿਲੋਦਕ, ਕਾਸ਼ੀ, ਕਾਂਚੀ, ਕਾਲੰਜਰ, ਕਾਵੇਰੀ, ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ, ਕੇਦਾਰਨਾਥ, ਕੋਸ਼ਿਕੀ, ਗਯਾ, ਗੋਕਰਣ, ਗੋਦਾਵਰੀ, ਗੋਮਤੀ, ਗੋਵਰਧਨ, ਗੰਗਾ ਸਾਗਰ, ਗੰਡਕਾ, ਘਰਘਰਾ, ਚਰਮਨ੍ਵਤੀ, ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ, ਚੰਦ੍ਰਭਾਗਾ, ਜੰਗਨਾਥ, ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ, ਤਪਤੀ, ਤਾਮ੍ਰਪਰਨੀ, ਤੁੰਗਭਦ੍ਰਾ, ਦਸ਼ਾਸ਼ਵਮੇਧ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਦਵਤੀ, ਦਵਾਰਿਕਾ, ਧਾਰਾ, ਨਰਮਦਾ, ਨਾਗਤੀਰਥ, ਨੈਮਿਸ਼, ਪੁਸ਼ਕਰ ਪ੍ਰਯਾਗ ਤ੍ਰਿਵੇਣੀ ਸੰਗਮ, ਪ੍ਰਿਬੂਦਕ, ਬਦਰੀ ਨਾਰਾਇਣ, ਭਦ੍ਰੇਸ਼ਵਰ, ਭੀਮੇਸ਼ੂਹ, ਭਿੰਗੁਤੁੰਗ, ਮਹਾਕਾਲ, ਮਹਾਂਬੋਧਿ, ਮਥੁਰਾ, ਮਾਨਸਰੋਵਰ, ਮਾਯਾਪੁਰੀ, ਮੰਦਾਕਿਨੀ, ਯਮੁਨਾ, ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ, ਵਿਵਸਤਾ, ਵਿੰਧਿਆ, ਵਿਪਾਸ਼, ਵਿਮਲੇਸ਼ਵਰ, ਵੇਣਾ, ਵੇਤ੍ਰਵਤੀ, ਵੈਸ਼ਨਵੀ ਅਤੇ ਵੈਦਿਆਨਾਥ।

ਆਸਾ ਰਾਗ ਵਿਚ ਉਚਾਰੀ ਬਾਣੀ ਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥਾਂ ’ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਲੈਣਾ ਵੀ ਹੰਕਾਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਇਹ ਦੱਸਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਫਲਾਣੇ-ਫਲਾਣੇ ਤੀਰਥ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰ ਆਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਮਨੱੁਖ ਮਨੋਂ ਤਾਂ ਕੂੜੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬਾਹਰ ਝੂਠੀ ਇੱਜ਼ਤ ਬਣਾ ਕੇ ਦਿਖਾਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਠਾਹਠ ਤੀਰਥਾਂ ਉੱਪਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਕਪਟ ਦੀ ਮੈਲ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦੀ। ਸਚਾਈ ਤਾਂ ਉਦੋਂ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਜੀਵਨ ਗੁਰ-ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਬਤੀਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਮਲ ਕੇ ਦੇਹ ਸਾਫ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਦੇਹ ਮੁੜ ਕੇ ਗੰਦੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦਕਿ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਦੁਆਰਾ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਦੇਹ ਦੋਵੇਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਵਾਕ ਹੈ:

ਜਲਿ ਮਲਿ ਕਾਇਆ ਮਾਜੀਐ ਭਾਈ ਭੀ ਮੈਲਾ ਤਨੁ ਹੋਇ॥
ਗਿਆਨਿ ਮਹਾ ਰਸਿ ਨਾਈਐ ਭਾਈ ਮਨੁ ਤਨੁ ਨਿਰਮਲੁ ਹੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 635)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅੱਗੇ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੰਤ-ਜਨਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਮਿਲ ਕੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਰਹਿਣਾ ਹੀ ਅਸਲ ਤੀਰਥ ਇਸ਼ਨਾਨ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਉਸ ਨੂੰ ਅਠਾਹਠ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਫ਼ਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਵਾਕ ਹੈ:

ਸੰਤ ਜਨਾ ਮਿਲੁ ਸੰਗਤੀ ਗੁਰਮੁਖਿ ਤੀਰਥੁ ਹੋਇ॥

ਅਠਸਠਿ ਤੀਰਥ ਮਜਨਾ ਗੁਰ ਦਰਸੁ ਪਰਾਪਤਿ ਹੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 597)

ਗੁਰੂ ਜੀ ਇਹ ਵੀ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ ਹੀ ਸਾਡੇ ਵਾਸਤੇ ਤੀਰਥ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰ-ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਟਿਕਾਉਣਾ ਹੀ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਕਿਉਂ ਜੁ ਇਸ ਦੀ ਬਰਕਤ ਨਾਲ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਸਾਡੀ ਡੂੰਘੀ ਸਾਂਝ ਬਣਦੀ ਹੈ।

ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਤੀਰਥਿ ਨਾਵਣ ਜਾਉ ਤੀਰਥੁ ਨਾਮੁ ਹੈ॥
ਤੀਰਥੁ ਸਬਦ ਬੀਚਾਰੁ ਅੰਤਰਿ ਗਿਆਨੁ ਹੈ॥ (ਪੰਨਾ 687)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਠਸਠਿ ਤੀਰਥ ਉਹ ਅਸਥਾਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰਮੁਖ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਸੰਤ ਜਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ ਉਚਾਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੱਚਖੰਡ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਵਾਕ ਹੈ:

ਅਠਸਠਿ ਤੀਰਥ ਜਹ ਸਾਧ ਪਗ ਧਰਹਿ॥
ਤਹ ਬੈਕੁੰਠੁ ਜਹ ਨਾਮੁ ਉਚਰਹਿ॥ (ਪੰਨਾ 890)

ਉਕਤ ਵਿਸਥਾਰ ਤੋਂ ਇਹ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਅੰਦਰ ਦੂਜੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰ ਕੇ ਸਾਡੇ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਹੀ ਅਰਥ ਸਮਝਾਏ ਹਨ ਤਾਂ ਜੁ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ’ਤੇ ਚੱਲ ਕੇ ਅਸੀਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੁਆਰਾ ਬਖਸ਼ੀ ਮਨੁੱਖਾ ਜੀਵਨ ਦੀ ਉਤਮਤਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖ ਸਕੀਏ।