ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਸਾਡੇ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਹਨ। ਇਹ ਬਾਣੀ ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੈਵੀ ਆਵੇਸ਼ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਆਵੇਸ਼ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਜਾ ਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੂੰ ਜੋ ਦੈਵੀ ਆਵੇਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਤਕ ਹੂ-ਬ-ਹੂ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਇਹ ਦੈਵੀ ਆਵੇਸ਼, ਜੋ ਸਰੀਰਕ ਹੱਦਾਂ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਜਾ ਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਅਤੇ ਸਮਝਾਉਣਾ ਕੋਈ ਆਸਾਨ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਆਵੇਸ਼ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਣਾ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਵੱਸ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਜਨ-ਮਾਨਸ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਵਿਚ ਲਿਆਉਣ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਅਰਥ ਬੋਧ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਲਈ ਸ਼ਬਦ ਸੁਰਤਿ ਦੀ ਸੋਝੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ-ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦੇ ਯਤਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਹ ਅਰਥ ਬੋਧ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਦੀ ਪਰਪਾਟੀ ਅੱਜ ਤਕ ਨਿਰੰਤਰ ਪੜਾਅ ਦਰ ਪੜਾਅ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਹੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦੇ ਨਿਰੰਤਰ ਚੱਲੇ ਆ ਰਹੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰਨ ਹਿੱਤ ਇ ਲੇਖ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਨਾਲ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅਤਿ ਗੂੜ੍ਹ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਜਨ-ਸਾਧਾਰਨ ਦੀ ਸਮਝ ਗੋਚਰਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਵਿਆਖਿਆ ਜਾ ਸਕੇ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਜੋ ਜੁੱਗੋ ਜੁੱਗ ਅਟੱਲ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਸਮੇਂ ਦਾ ਹਾਣੀ ਬਣਿਆ ਜਾ ਸਕੇ।

ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਜਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਰਚਨਾ ਦੇ ਅਰਥ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਜਨ ਸਾਧਾਰਨ ਜਾਂ ਲੋਕਾਈ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦੇ ਅੰਤਰੀਵੀ ਅਤੇ ਡੂੰਘੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਸੌਖੇ ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਪਾਠਕਾਂ ਜਾਂ ਜਗਿਆਸੂਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦੇ ਅਰਥ ਭਾਵਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਕੋਈ ਅਸਾਨ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਜਟਿਲ ਕਾਰਜ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਕਿਸੇ ਧਾਰਮਿਕ ਜਾਂ ਰੱਬੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਹੋਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਧਾਰਮਿਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਰੱਬੀ ਬੋਲਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਦੁਨਿਆਵੀ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਡੂੰਘੇ ਚਿੰਤਨ/ਬੋਧ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਲਹਾਮੀ ਬਚਨਾਂ ਦਾ ਅਲੰਕਾਰਕ ਜਾਂ ਚਿੰਨ੍ਹਾਤਮਕ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਕਾਰਜ ਹੋਰ ਵੀ ਜਟਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਂ ਅੰਤਰਾਲ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦਾ ਸਥਾਨ ਮੂਲ ਪਾਠ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੂਸਰੇ ਨੰਬਰ 'ਤੇ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਇਸ ਵਿਚ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਆਪਣੀ ਮਤ/ਸੋਝੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਦਕਿ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਇਕ-ਇਕ ਬੋਲ ਡੂੰਘੀ ਅਧਿਆਤਮਕਤਾ ਵਿੱਚੋਂ ਆਇਆ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਨਿਰੋਲ ਪਰਾਭੌਤਿਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੱਲੋਂ ਪੈਗ਼ੰਬਰ 'ਤੇ ਉਤਰਿਆ ਦੈਵੀ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ‘ਜਪੁਜੀ’ ਬਾਣੀ ਦਾ ਮੂਲ ਉਹੀ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਦੇ ਇੰਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਟੀਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣਾ, ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਜਾਂ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਭਿੰਨਤਾ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤਾਂ ਅਤੇ ਬਿੰਬਾਂ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਵਰਤੋਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਜਾਂ ਸਮਝ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਰਮ ਦਾ ਮੂਲ ਆਧਾਰ ਉਸ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਵਰਤਕ ਦਾ ਰੱਬੀ ਅਨੁਭਵ ਜਾਂ ਰੱਬੀ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਅਕਸਰ ਬੌਧਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਰੀ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਜਿੱਥੋਂ ਤਕ ਹੋ ਸਕੇ ਬੌਧਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਨਾ ਥਿਆਲੋਜੀਅਨ ਦਾ ਕੰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਆਤਮਿਕ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਸਦੀਵੀ ਸਚਾਈ ਨੂੰ ਲਭ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਗੋਚਰੇ ਕਰਨ ਦਾ ਉੱਦਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਆਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਗਹਿਰ ਗੰਭੀਰ ਤੇ ਸਦੀਵੀ ਸਚਾਈਆਂ ਦੀ ਹਰੇਕ ਸਮੇਂ ਤੇ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਯਤਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਹਾਂਪੁਰਖਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚਲੇ ਪਵਿੱਤਰ ਬੋਲਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਆਮ ਰਚਨਾ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਬਲਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਸੰਬੰਧ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਬਹੁਤ ਗੰਭੀਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਨਦਰਿ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣਨਾ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸ਼ਰਤ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ, ਬਿੰਬਾਂ, ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੋਣ ਕਾਰਣ ਇਸ ਦੇ ਸਹੀ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਇਕ ਬੜੀ ਹੀ ਜਟਿਲ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਅਰੰਭ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਉਚਰਿਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਆਗਾਜ਼, ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਆਗਾਜ਼ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਭਾਵੇਂ ਬਹੁਤ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਇਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਰਹੀ, ਪਰੰਤੂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਹ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਤੇ ਲਿਖਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣ ਲੱਗੀ। ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਖਿਆਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੇ ਲਈ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ‘ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਕੂੰਜੀ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਨੇਕਾਂ ਪੱਖਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਆਪਣੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਬਿੱਤ ਸਵੱਈਆਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬੜੇ ਹੀ ਸਾਦੇ ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟਪੂਰਨ ਢੰਗ ਨਾਲ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਜਗਿਆਸੂਆਂ ਦੀ ਸੁਰਤਿ ਦਾ ਭਾਗ ਬਣਾਇਆ। ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਹਵਾਲਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਸਮ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਸੰਪੂਰਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਕਥਾ 48 ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਈ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ‘ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ’ ਅਤੇ ‘ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ’ ਦਾ ਨਾਮ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਰਨਣਯੋਗ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਉਪਰੰਤ ਸੰਪ੍ਰਦਾਈ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਇਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਅਰੰਭ ਹੋਇਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੀਨੇ-ਬਸੀਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਸੰਪ੍ਰਦਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਰਥ ਪਰੰਪਰਾ/ਵਿਆਖਿਆ ਵਿਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਅੱਜ ਵੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਆਪੋ-ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਵਿਆਖਿਆ ਉਪਰ ਵੇਦਾਂਤ ਦਾ ਪਰਛਾਵਾਂ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸੰਪ੍ਰਦਾਈ ਪ੍ਰਭਾਵ, ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਗੱਲ ਸਰਵਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਹੈ ਕਿ ਬਾਣੀ ਦੇ ਅਸਲ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਸੋਝੀ ਲਈ ਸਬਦ-ਸੁਰਤਿ ਦਾ ਮੇਲ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਲਿਪਤ ਭਾਵ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਸਿਖਰ ਨੂੰ ਉਹੀ ਗੁਰਮੁਖ ਬ੍ਰਹਮਬੇਤਾ ਛੋਹ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਖੁਦ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਅਭੇਦ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ/ਸ਼ਬਦ ਰੂਪੀ ਸਾਗਰ ਵਿਚ ਚੁੱਭੀ ਮਾਰੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਹ ਪ੍ਰਮੇਸ਼ਰ ਦੇ ‘ਨਦਰਿ ਨੀਸਾਣ’ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਅਜਿਹੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦਾ ਰਹੱਸ ਤੇ ਆਭਾ ਨਿਰਾਲੀ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ‘ਸਚੇ ਆਚਾਰ’ ਅਤੇ ‘ਨਾਮ ਰਸ' ਭੁੰਚਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਖਸ ਹੀ ਅਰਥ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੋ ਕੇ ਰੱਬੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਫ਼ਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਬਦ ਦੀ ਧੁਨੀ ਅਤਿ ਸੂਖਮ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦੇ ਗੁਹਜ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਰਹੱਸ ਨੂੰ ‘ਗੁਰਪ੍ਰਸਾਦਿ’ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਮਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ : ਧੁਨਿ ਮਹਿ ਧਿਆਨੁ ਧਿਆਨ ਮਹਿ ਜਾਨਿਆ ਗੁਰਮੁਖਿ ਅਕਥ ਕਹਾਨੀ॥ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਅਕੱਥ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਬੇਗਮਪੁਰੇ ਦਾ ਵਸਨੀਕ ਹੀ ਬਿਆਨ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਬਿਖੜੀ ਕਾਰ ਕਿਸੇ ਵਿਰਲੇ ਗੁਰਮੁਖ ਨੂੰ ਹੀ ਨਸੀਬ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਦਰਜ ਵਿੰਭਿਨ ਬੋਲੀਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਕੋਈ ਆਸਾਨ ਕਾਰਜ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਵੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਵਾਚਦਿਆਂ ਇਹ ਗੱਲ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਨੇਕਾਂ ਹੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰਾਂ/ਟੀਕਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇਆਪਣੇ ਯਤਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ ਹੈ ਤੇ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਨਵੇਕਲੇ ਪੱਖ ਨੂੰ ਛੋਹਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਵੱਲੋਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਹੀ ਖੂਬਸੂਰਤ ਤਰੀਕੇ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ‘ਦੀਵਾ ਬਲੇ ਅੰਧੇਰਾ ਜਾਇ” ਵਿਚ ‘ਦੀਵੇ’ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਰਸਨਾ ਨੇ ਹੀ ‘ਦੀਵਾ ਮੇਰਾ ਏਕ ਨਾਮ' ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਬੁਝਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਪਰੰਤ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਵਰਸੋਏ ਮਹਾਨ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ, ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਆਦਿ ਵੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਗਿਆਨ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਵੰਡਦੇ ਰਹੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਮਿਹਰਬਾਨ, ਹਰਿ ਜੀ ਅਤੇ ਚਤੁਰਭੁਜ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਰਥਾਂ ਦਾ ਵੀ ਖਾਸ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ। ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ/ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈਆਂ। ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦਾ ਇਹ ਕਾਰਜ ਨਿਰੰਤਰ ਚਲਦਾ ਰਿਹਾ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਲਿਖਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਰੰਤੂ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਸਮਾਂ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਦੀ ਘੁਸਪੈਠ ਕਾਰਨ ਬੜਾ ਹੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੋਣੀ ਤਾਂ ਦੂਰ ਦੀ ਗੱਲ ਸੀ ਬਲਕਿ ਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨਾ ਵੀ ਕੋਈ ਸੌਖਾ ਕਾਰਜ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਦਾਸੀਆਂ ਜਾਂ ਨਿਰਮਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਸਮੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਜਾਂ ਟੀਕਿਆਂ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਟੀਕੇ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਪੁਰਾਤਨ ਟੀਕਿਆਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਸਾਧ ਭਾਸ਼ਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਟੀਕੇ ਕਈ ਵਾਰ ਬੜੇ ਜਟਿਲ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਰਮਨ-ਪਿਆਰਤਾ ਵਿਚ ਵੀ ਕਮੀ ਆਈ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਖਾਸ ਮਹੱਤਵ ਹੈ ਤੇ ਰਹੇਗਾ। ਨਵੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਲਈ ਇਹ ਟੀਕੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦੇ ਰਹਿਣਗੇ। ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦਾ ਕਾਰਜ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 21ਵੀਂ ਸਦੀ ਤਕ ਨਿਰੰਤਰ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦੇ ਲੰਮੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪਾਸਾਰ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਟੀਕੇ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਟੀਕਿਆਂ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਟੀਕੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ : ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ, ਅਨੰਦ ਸਾਹਿਬ, ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ, ਆਸਾ ਕੀ ਵਾਰ, ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ ਆਦਿ ਬਾਣੀਆਂ ਦੇ ਟੀਕੇ |

ਦੂਸਰੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਟੀਕਿਆਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਬਾਣੀ ਦੇ ਟੀਕੇ ਹਨ। ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਤਕ ਜਿੰਨਾ ਵੀ ਕਾਰਜ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਜਾਂ ਵਿਆਖਿਆ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਆਧਾਰ ਵੈਦਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਜਾਂ ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਸੀ। ਡਾ. ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿੰਨੀਆਂ ਵੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਵਿਆਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਉਦਾਸੀ ਹੋਣ, ਸੋਢੀ ਹੋਣ, ਨਿਰਮਲੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਸੰਪਰਦਾਈ ਹੋਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਜਾਂ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਰੇ ਹੀ ਭਾਰਤੀ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਆਪਸ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਸਨ ਪਰੰਤੂ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਉਪਰੰਤ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੇ ਬਦਲਣ ਕਾਰਨ ਵਿੱਦਿਅਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀ ਆਈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਜਾਂ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦਾ ਰੂਪ ਵੀ ਬਦਲ ਗਿਆ।

ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਮਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਉਪਰੰਤ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਕਲਪਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਲਈ ਇਸ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਨਵੇਂ ਢੰਗ/ਤਰੀਕਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਲਹਿਰ ਨੇ ਗੁਰਮਤਿ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਵਧ ਰਹੇ ਪਤਿਤਪੁਣੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਠੀਕ ਅਰਥ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਨਵੀਆਂ ਅਕਾਦਮਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ (ਵਿਆਕਰਣਕ ਨਿਯਮ, ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਇਕ ਅਰਥ ਆਦਿ) ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਕਾਨ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ, ਪ੍ਰਿੰ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਜੋਧ ਸਿੰਘ, ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਕਵੀਸ਼ਰ, ਗਿ. ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਗਿ. ਹਰਿਬੰਸ ਸਿੰਘ ਇਸੇ ਲਹਿਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਨੇਕਾਂ ਪੱਖਾਂ ਅਤੇ ਸੰਕਲਪਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਬੜੇ ਨਿਵੇਕਲੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਰਚਿਤ ਸਟੀਕ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਰਪਣ' ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਨਿਆਰਾਪਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਹ ਸਟੀਕ ਵਿਆਕਰਣ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸਟੀਕ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਬੰਧ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਆਕਰਣ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ ਅਤੇ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕਾਲਜਾਂ, ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਦਿਆਲਿਆਂ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਅਰੰਭ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿੱਦਿਆ ਨੂੰ ਅਕਾਦਮਿਕਤਾ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਸੰਬੰਧੀ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਅਰੰਭ ਪਹਿਲੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਦਾ ਧੁਰਾ ਮੌਖਿਕ ਹੀ ਸੀ। ਸਿੱਧੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਅਰੰਭ ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੇ “ਆਦਿ ਬੀੜ' ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਉਪਰੰਤ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਰਾਹੀਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਵਿਧੀਵਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦਾ ਕਾਰਜ ਉਦਾਸੀ, ਨਿਰਮਲੇ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਪੰਥੀ ਸੰਪ੍ਰਦਾਵਾਂ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦੇ ਉਥਾਨ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਸਮਾਂ ਇਸ ਦਾ ਸਿਖਰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।” ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਸਿੱਖ ਇਕ ਦੂਸਰੇ ਤੋਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਗਿਆਨ ਜਾਂ ਭਾਵਾਰਥ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਉੱਦਮ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਵਿਦਵਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਸਮਝ ਨਾ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆ ਦੇ ਅਰਥ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਛੰਦਬਧ ਕੀਤੇ, ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਅਸੀਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਰਹੱਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।

ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਸਹਜ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਬੁੱਧ ਵਿਚਾਰਵਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਹਜ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਪੂਰਨ ਸਹਜ, ਪੂਰਨ ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਧਿਆਤਮਵਾਦ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦੀ ਹੈ, ਭਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸਣੇ ਭਟ ਬਾਣੀ ਦੇ ਗੁਰੂ-ਪਦ ਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਰਮਾਰਥ ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਸਹਜ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਿਆਂ, ਸਰਲ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਵਿਚ ਆਦਰਸ਼ਕ ਸੀ, ਉਦਾਸੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਧਾਰਣੀ ਹੈ ਪਰ ਗੁਰਮਤਿ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਮਤ ਨਾਲ ਰਲ-ਗੱਡ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਨਿਰਮਲਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਖਾਲਸਾ ਪਦਵੀ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਨੇ ਗੁਰਮਤਿ ਨੂੰ ਵੇਦਾਂਤ ਅਤੇ ਕੁਝ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ, ਗਿਆਨੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੇ ਪ੍ਰਤਿਕਰਮ ਵਜੋਂ ਮੁੜ ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ, ਸਿੰਘ ਸਭਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੇ ਹੋਰ ਕੱਟੜਤਾ ਨਾਲ ਨਿਰੋਲ ਗੁਰਮਤਿ ਤੇ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ। ਮੌਜੂਦਾ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਗੁਰਮਤਿ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਥਿਰਤਾ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ।

ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵਿਆਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ 7 ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਡਾ. ਬਲਕਾਰ ਸਿੰਘ, ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦੇ ਪੜਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤਕ 4 ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ‘ਪਰੰਪਰਕ ਕੋਟੀ’, ‘ਸਿੰਘ-ਸਭਾਈ ਕੋਟੀ’, ‘ਆਧੁਨਿਕ ਕੋਟੀ’ ਅਤੇ ‘ਅਕਾਦਮਿਕ ਕੋਟੀ’। ਇਸ ਵਿਚ ਆਪ ਪਰੰਪਰਕ ਕੋਟੀ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਫਰੀਦਕੋਟੀ ਸਟੀਕ ਨਾਲ, ਸਿੰਘ-ਸਭਾਈ ਕੋਟੀ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਅਤੇ ਦਰਪਣ ਨਾਲ, ਆਧੁਨਿਕ ਕੋਟੀ ਵਿਚ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਨੂੰ ਮੋਢੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਿਆਨਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਕੋਟੀ ਅਧੀਨ ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’, ‘ਗੁਰਮਤ ਮਾਰਤੰਡ', ‘ਗੁਰਮਤ ਪ੍ਰਭਾਕਰ’, ‘ਗੁਰਮਤ ਸੁਧਾਕਰ' ਅਤੇ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਖੀਰਲੀ ਕੋਟੀ ਭਾਵ ਅਕਾਦਮਿਕਤਾ ਕੋਟੀ ਅਧੀਨ ਇਸ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਲਈ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰਜਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਯਤਨਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੇਵਾ ਪੰਥੀ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਗਿਆਨੀ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਸੰਚਾਲਕ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਸਨ। ਇਸ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਟੀਕਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਭਾਈ ਰਾਮ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਨਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੇਵਾ-ਪੰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰਾਂ ਨੇ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਲਈ ਥਾਂ ਪਰ ਥਾਂ ਹਿੰਦੂ ਇਤਿਹਾਸ, ਮਿਥਿਹਾਸ ਜਿਵੇਂ ਰਾਵਣ, ਬਾਲਮੀਕ, ਭਭੀਸ਼ਨ, ਰਾਮ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਧਰੂ, ਅਜਾਮਲ, ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਵੀ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਟੀਕੇ ਵਿਚਲੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਮੂਲ ਆਧਾਰ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਵੇਦ ਸ਼ਾਸਤਰ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਹਵਾਲਾ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਰਾਮ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸੇਵਾ ਪੰਥੀ ਨੇ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਟੀਕਾ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਪਰੰਤੂ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਦਾ ਸਬੂਤ ਕਿਤੇ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੇ ਲਿਖਤ ਰੂਪ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੀ ਵਿਆਖਿਆ ' ਦਾ ਪ੍ਰਚਲਨ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਗੁਰੂ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਮਤਾਂ-ਮਤਾਤਰਾਂ, ਸਾਧੂਆਂ, ਜਗਿਆਸੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨਾਲ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਚਰਚਾ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਜਗਿਆਸੂ ਵੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਉੱਤਰ ਵਿਆਖਿਆ ਰੂਪ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕਾਰਜ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਕਾਰਜ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਧੂੰਏਂ, ਬਖਸ਼ਿਸ਼ਾਂ, ਮੰਜੀਆਂ, ਮਸੰਦਾਂ, ਰਬਾਬੀਆਂ, ਕੀਰਤਨੀਆਂ ਤੇ ਕਥਾਵਾਚਕਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦੇ ਲੰਮੇਰੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਵਾਚਦਿਆਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਇਕ ਅਮੁੱਕ ਖਜਾਨਾ ਹੈ। ‘ਆਪੁ ਆਪਨੀ ਬੁਧਿ ਹੈ ਜੇਤੀ ਦੇ ਭਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਣੀ ਦੇ ਅਸਲ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਸੋਝੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਕੇਵਲ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਮਹਾਨ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਬਾਬਤ ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਹਮ ਧਨਵੰਤ ਭਾਗਠ ਸਚ ਨਾਇ॥
ਹਰਿ ਗੁਣ ਗਾਵਹ ਸਹਜਿ ਸੁਭਾਇ॥1॥ਰਹਾਉ॥
ਪੀਊ ਦਾਦੇ ਕਾ ਖੋਲਿ ਡਿਠਾ ਖਜਾਨਾ॥
ਤਾ ਮੇਰੈ ਮਨਿ ਭਇਆ ਨਿਧਾਨਾ॥1॥
ਰਤਨ ਲਾਲ ਜਾ ਕਾ ਕਛੂ ਨ ਮੋਲੁ॥
ਭਰੇ ਭੰਡਾਰ ਖਾਵਹਿ ਖਰਚਹਿ ਰਲਿ ਮਿਲਿ ਭਾਈ॥
ਤੋਟਿ ਨ ਆਵੈ ਵਧਦੋ ਜਾਈ॥3॥
ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਜਿਸੁ ਮਸਤਕਿ ਲੇਖੁ ਲਿਖਾਇ॥
ਅਖੂਟ ਅਤੋਲ॥2॥
ਸੁ ਏਤੁ ਖਜਾਨੈ ਲਇਆ ਰਲਾਇ॥4॥31॥100॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 185)

ਬੀਤੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕ ਵਿਚ ਆਏ ਹੈਰਾਨੀਕੁੰਨ ਪ੍ਰਵਰਤਨਾਂ ਕਾਰਨ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਹਰੇਕ ਖੇਤਰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨਕ ਕਾਢਾਂ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਕਾਰਨ ਸਮੁੱਚਾ ਵਿਸ਼ਵ ਹੀ ਇਕ ਪਰਵਾਰ ਦਾ ਰੂਪ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਵਿਚਾਰਾਂ, ਆਪਸੀ ਮੇਲ-ਮਿਲਾਪ ਅਤੇ ਨੇੜਤਾ ਵੱਧਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਭਿੰਨਭਿੰਨ ਖਿੱਤੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਅਕਾਦਮਿਕ ਪੱਖੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਨਵੀਨ ਅੰਤਰਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਕੁਝ ਨਵੀਨ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈਆਂ ਹਨ, ਭਾਵ ਇਸ ਆਪਸੀ ਨੇੜ੍ਹਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਅਤੇ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਦੋਨਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਹਨ। ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ ਹੈ। ਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵੀ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਨਜ਼ਰੀਏ ਅਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਜ਼ਰੂਰੀ ਵੀ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਕਾਰਨ ਆਮ ਪਾਠਕ ਜਾਂ ਜਗਿਆਸੂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸ਼ੰਕਿਆਂ ਦਾ ਪੈਦਾ ਹੋਣਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਵਿਚਾਰਨਾ ਜਰੂਰੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਇਲਹਾਮੀ ਰਚਨਾ ਦੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਨਤੀਜੇ ਕੱਢੇ ਜਾ ਸਕਣ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਜਾਂ ਬਰੈਕਟਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਨ/ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦੁਆਰਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਹ ਕਾਰਜ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦੇ ਬਦਲ ਰਹੇ ਪਰਿਪੇਖਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਹਰੇਕ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਨਵੀਨ ਤਰੀਕੇ ਦੁਆਰਾ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਵਿਚਲੇ ਭੇਤਾਂ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਵੀ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਡੂੰਘੇ ਰਹੱਸਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਮਾਣਨ ਲਈ ਅਜੋਕੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦੇ ਨਵੀਨ ਪੈਮਾਨਿਆਂ ਨੂੰ ਤਲਾਸ਼ਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

‘ਵਿਆਖਿਆ-ਸ਼ਾਸਤਰ’ ਵੀ ‘ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ’ ਜਾਂ ‘ਟੀਕਾਕਾਰੀ’ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਇਕ ਪੈਮਾਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਾਹਿਤਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ, ਧਾਰਮਿਕ ਜਾਂ ਅਨੁਭਵੀ ਰਚਨਾ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਇਸ ਮਦ ਦਾ ਵੀ ਸਿੱਖ ਅਕਾਦਮਿਕਤਾ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਬਿਆਨਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਪੱਖ ਰਾਹੀਂ ਅਰਥ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਵੇਂ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਡਾ. ਗੁਰਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਵਿਆਖਿਆ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਬਿਆਨਦੇ ਹਨ ਕਿ “ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ-ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮੁਕਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਆਖਿਆ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਜੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸ ਦੇ ਅਤਿਅੰਤ ਸਮਕਾਲੀ ਗੌਰਵ ਬਾਰੇ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਇਸ ਪਦ ਲਈ ਦੋ ਸ਼ਬਦ ‘ਐਕਸਿਜੀਸਿਸ' ਅਤੇ ‘ਹਰਮੈਨਿਊਟਿਕਸ’ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ‘ਐਕਸੀਜੀਸਿਸ’ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਕਿਸੇ ਰਚਨਾ ਦੀ ‘ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ’ ਨਾਲ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ‘ਹਰਮੈਨਿਊਟਿਕਸ` ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਉਸ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਆਏ ‘ਨੇਮਾਂ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ' ਨਾਲ ਹੈ। ਵਿਆਖਿਆ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਸੱਚ ਦੀ ਸਮਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਸੁਖੈਨ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਜਾਂ ਜਗਿਆਸੂਆਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਹੈ।

ਵਿਆਖਿਆ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਇਹ ਜਾਣਨ ਵਾਸਤੇ ਵੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਹਾਲਾਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੇ ਹਨ? ਸਮਝ ਅਤੇ ਅਰਥਾਂ ਵਰਗੇ ਸੰਕਲਪਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਵਿਵਾਦਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਲਝਾਇਆ ਜਾਣਾ ਹੈ, ਇਹ ਵੀ ਵਿਆਖਿਆਸ਼ਾਸਤਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਸ. ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਵਿਲੱਖਣ ਵਿਆਖਿਆ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਬਾਈਬਲ ਵਾਲੇ ਵਿਆਖਿਆਸ਼ਾਸਤਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁਸਤਕ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਬਦ-ਗੁਰੂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹਨ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚਲੇ ਪਾਵਨ ਬੋਲ ਸਮੁੱਚੀ ਦੁਨੀਆਂ ਲਈ ਅਤੇ ਸਦੈਵ ਸਮਿਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾਦਾਇਕ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆਦਾਇਕ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚਲੀਆਂ ਡੂੰਘੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਅਜੋਕੇ ਸੰਦਰਭ ਜਿਵੇਂ : ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਭਰੂਣ ਹੱਤਿਆ, ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ, ਨਸ਼ੇ, ਵਿਸ਼ਵ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸੇਵਾ, ਕਿਰਤ, ਆਦਰਸ਼ਕ ਮਨੁੱਖ, ਨੈਤਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ, ਮਾਇਆ, ਗੁਰਮੁਖ, ਮਨਮੁਖ, ਨਰਕ, ਸੁਰਗ, ਦਾਜ, ਇਸਤਰੀ ਆਦਿ ਪੱਖਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਮੌਜੂਦਾ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆ ਤੋਂ ਉੱਚਤਮ ਸੇਧ ਲਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਦੋ ਰਾਏ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ, ਪਰੰਤੂ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਨਵੀਨ ਪਹੁੰਚ ਵਿਧੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦੇ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਸੰਦਰਭਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਖੋਜਾਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਪਾਠਕਾਂ ਅੱਗੇ ਰੱਖਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਨਵੀਨ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸੰਦਰਭਾਂ ਵਿਚ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕੇਗਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਈ ਨਵੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਦਾ ਅਰੰਭ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਅਕਾਦਮਿਕਤਾ ਵਜੋਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਸਕੇਗੀ।