ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਦੀਆਂ ਛੁੱਟੀਆਂ ਹੋ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਪੜ੍ਹਦਾ ਮੇਰਾ ਬੇਟਾ ਪਿਛਲੇ ਮਹੀਨੇ ਪਰਵਾਰ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਪਿੰਡ ਆ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਦਿਨ ਉਸ ਨੇ ਵਾਪਸ ਜਾਣਾ ਸੀ ਉਸ ਦਿਨ ਸਾਰਾ ਪਰਵਾਰ ਸਵੇਰ ਸਮੇਂ ਟੀ.ਵੀ.’ਤੇ ‘ਆਸਾ ਕੀ ਵਾਰ’ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਸਰਵਣ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਮੇਰੇ ਬੇਟੇ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਪਾਪਾ ਜੀ, ਆਸਾ ਕੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਆਈਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਦੇ ਅਰਥ ਸਮਝਾਉ।”

ਕੋਲੂ ਚਰਖਾ ਚਕੀ ਚਕੁ॥
ਥਲ ਵਾਰੋਲੇ ਬਹੁਤੁ ਅਨੰਤੁ॥
ਲਾਟੂ ਮਾਧਾਣੀਆ ਅਨਗਾਹ॥
ਪੰਖੀ ਭਉਦੀਆ ਲੈਨਿ ਨ ਸਾਹ॥
ਸੂਐ ਚਾੜਿ ਭਵਾਈਅਹਿ ਜੰਤ॥
ਨਾਨਕ ਭਉਦਿਆ ਗਣਤ ਨ ਅੰਤ॥
ਬੰਧਨ ਬੰਧਿ ਭਵਾਏ ਸੋਇ॥
ਪਇਐ ਕਿਰਤਿ ਨਚੈ ਸਭੁ ਕੋਇ॥
ਨਚਿ ਨਚਿ ਹਸਹਿ ਚਲਹਿ ਸੇ ਰੋਇ॥
ਉਡਿ ਨ ਜਾਹੀ ਸਿਧ ਨ ਹੋਹਿ॥
ਨਚਣੁ ਕੁਦਣੁ ਮਨ ਕਾ ਚਾਉ॥
ਨਾਨਕ ਜਿਨ੍‍ ਮਨਿ ਭਉ ਤਿਨਾ੍ ਮਨਿ ਭਾਉ॥2॥ (ਪੰਨਾ 465)

ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਉਚਾਰੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਦੇ ਅਰਥ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ:

(ਨੱਚਣ ਤੇ ਫੇਰੀਆਂ ਲੈਣ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਦਾ ਉਧਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਵੇਖੋ ਬੇਅੰਤ ਪਦਾਰਥ ਤੇ ਜੀਵ ਸਦਾ ਭਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ) ਕੋਹਲੂ, ਚਰਖਾ, ਚੱਕੀ, ਚੱਕ, ਥਲਾਂ ਦੇ ਬੇਅੰਤ ਵਰੋਲੇ, ਲਾਟੂ, ਮਧਾਣੀਆਂ, ਫਲੇ, ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਭੰਭੀਰੀਆਂ ਜੋ ਇਕ-ਸਾਹੇ ਉੱਡਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਭਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੂਲ ਉੱਤੇ ਚਾੜ੍ਹ ਕੇ ਕਈ ਜੰਤ ਭਵਾਈਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਨਾਨਕ! ਭੌਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਪੈ ਸਕਦਾ। (ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ) ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ (ਮਾਇਆ ਦੇ) ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਵਿਚ ਜਕੜ ਕੇ ਭਵਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਹਰੇਕ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨੱਚ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੋ ਜੀਵ ਨੱਚ-ਨੱਚ ਕੇ ਹੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ (ਅੰਤ ਨੂੰ) ਰੋ ਕੇ (ਇੱਥੋਂ) ਤੁਰਦੇ ਹਨ। (ਉਂਞ) ਭੀ ਨੱਚਣ-ਟੱਪਣ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਅੱਪੜ ਜਾਂਦੇ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸਿੱਧ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਨੱਚਣਾ-ਕੁੱਦਣਾ (ਕੇਵਲ) ਮਨ ਦਾ ਸ਼ੌਂਕ ਹੈ, ਹੇ ਨਾਨਕ! ਪ੍ਰੇਮ ਕੇਵਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਹੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਰੱਬ ਦਾ ਡਰ ਹੈ।

ਬੱਚੇ ਨੇ ਇਹ ਅਰਥ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੇ ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਇੱਛਾ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਿਚ ਆਏ ਸ਼ਬਦ, ਕੋਹਲੂ, ਚਰਖਾ, ਚੱਕੀ, ਚੱਕ, ਮਧਾਣੀਆਂ, ਅਨਗਾਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ। ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਯੰਤਰਾਂ/ਸ਼ਬਦਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ ਲਈ ਕਾਫੀ ਸਮਾਂ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਦਕਿ ਉਸ ਦੇ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਵਿਚ ਕਰੀਬ ਦੋ ਕੁ ਘੰਟੇ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੀ ਬਚਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕੇਵਲ ਚੱਕੀ ਦੀ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਕਾਰਜਵਿਧੀ ਬਾਰੇ ਹੀ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ, ਬਾਕੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੇਰੇ ਅਗਲੀ ਵਾਰ ਆਉਣ ’ਤੇ ਦਿਆਂਗਾ। ਸੋ, ਚੱਕੀ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ ਲਈ ਮੈਂ ਚੱਕੀ ਦਾ ਇਕ ਕੱਚਾ ਨਕਸ਼ਾ (Sketch) ਬਣਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜੋ ਸਮਝਾਇਆ ਉਹ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸੀ:

ਆਟਾ, ਜੋ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਹਿਲੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਖਰਾਸ਼ (ਬੈਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਵੱਡੀ ਚੱਕੀ) ਪਨ ਚੱਕੀ (ਘਰਾਟ/Watermill), ਪੌਣ ਚੱਕੀ (Windmill) ਅਤੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਚੱਕੀ ਨਾਲ ਪੀਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਚੱਕੀਆਂ ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਬਹੁਤ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਪੜ੍ਹਨ ਨਾਲ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਆਇਆ ਸ਼ਬਦ ‘ਚਕੀ’ ਹੱਥ ਨਾਲ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਚੱਕੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਹੱਥ ਚੱਕੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲੱਗਭਗ ਹਰ ਘਰ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਜੋ ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਕੇਵਲ ਨਾਮ-ਮਾਤਰ ਹੀ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ। ਬਹੁਤੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਤਾਂ ਹੱਥ ਚੱਕੀਆਂ ਹੁਣ ਦਿਖਾਵੇ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ (Show Piece) ਸਮਝ ਕੇ ਹੀ ਰੱਖੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।

ਚੱਕੀ ਦੀ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਕਾਰਜਵਿਧੀ

ਚੱਕੀ ਦੇ ਦੋ ਗੋਲ ਪੱਥਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁੜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੱਥ ਨਾਲ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਚੱਕੀ ਦਾ ਹੇਠਲਾ ਪੁੜ ਗੰਡ ਦੇ ਸੈਂਟਰ ਵਿਚ ਫਿਕਸ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੁੜ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਲੱਕੜ ਦੇ ਗੁੱਲੇ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਲੋਹੇ ਦਾ ਇਕ ਕਿੱਲ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਫਿੱਟ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਿੱਲੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਿੱਲੀ ਉੱਪਰ ਵਾਲੇ ਪੁੜ ਦੇ ਸੈਂਟਰ ਵਿਚ ਬਣੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਫਿਕਸ ਕੀਤੀ ਲੱਕੜੀ ਦੀ ਮਾਨਵੀ ਦੇ ਛੇਕ ਰਾਹੀਂ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਕੱਢੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉੱਪਰ ਵਾਲੇ ਪੁੜ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਕਿਨਾਰੇ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਅੰਦਰ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਫੁੱਟ ਕੁ ਲੰਬਾ ਇਕ ਡੰਡਾ ਉੱਪਰ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਗੱਡਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੱਥੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਹੱਥੀ ਨੂੰ ਇਕ ਹੱਥ ਨਾਲ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਉਪਰਲੇ ਪੁੜ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਘੁੰਮਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਇਸ ਪੁੜ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਬਣੇ ਛੇਕ (ਮੂੰਹ) ਵਿਚ ਥੋੜ੍ਹੇ-ਥੋੜ੍ਹੇ ਦਾਣੇ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੁੜਾਂ ਦੀ ਰਗੜ ਨਾਲ ਜੋ ਆਟਾ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗੰਡ ਵਿਚ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਟਾ ਗੰਡ ਦੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਬਣੇ ਮੂੰਹ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੰਢ ਨੂੰ ਕੱਪੜੇ ਨਾਲ ਸਾਫ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕੱਪੜੇ ਨੂੰ ਚੀਥੜਾ ਜਾਂ ਪਰੋਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਥੋੜ੍ਹੇ-ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਚੱਕੀ ਦੇ ਪੁੜਾਂ ਨੂੰ ਲੋਹੇ ਦੇ ਸ਼ਸਤਰ ਨਾਲ ਖਰ੍ਹਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੁ ਇਹ ਦਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੀਹ ਸਕਣ। ਆਮ ਬੋਲ-ਚਾਲ ਵਿਚ ਇਸ ਸ਼ਸਤਰ ਨੂੰ ‘ਰਾਹਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁੜ ਖਰ੍ਹਵੇ ਕਰਨ ਦੀ ਇਸ ਕ੍ਰਿਆ ਨੂੰ ‘ਰਾਹੁਣਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਪੁੜ ਸ਼ਬਦ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਆਮ ਗਿਆਨ ਲਈ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਘਰਾਂ ਅੰਦਰ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ ਰੱਖਣ ਲਈ ਛੱਤ ਨਾਲ ਟੋਕਰਾ/ਟੋਕਰੀ ਲਟਕਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਛਿੱਕਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। (ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼, ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ, ਸਫ਼ਾ 433, 779, 451, 333, 964, 471, 1027, 368, 441 ਅਤੇ 492)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਕਈ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਸਲੋਕ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਬਦ ‘ਚੱਕੀ’ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਉਚਾਰਿਆ ਅਜਿਹਾ ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ:

ਸੁਰਹ ਕੀ ਜੈਸੀ ਤੇਰੀ ਚਾਲ॥
ਤੇਰੀ ਪੂੰਛਟ ਊਪਰਿ ਝਮਕ ਬਾਲ॥1॥
ਇਸ ਘਰ ਮਹਿ ਹੈ ਸੁ ਤੂ ਢੂੰਢਿ ਖਾਹਿ॥
ਅਉਰ ਕਿਸ ਹੀ ਕੇ ਤੂ ਮਤਿ ਹੀ ਜਾਹਿ॥1॥ਰਹਾਉ॥
ਚਾਕੀ ਚਾਟਹਿ ਚੂਨੁ ਖਾਹਿ॥
ਚਾਕੀ ਕਾ ਚੀਥਰਾ ਕਹਾਂ ਲੈ ਜਾਹਿ॥2॥
ਛੀਕੇ ਪਰ ਤੇਰੀ ਬਹੁਤੁ ਡੀਠਿ॥
ਮਤੁ ਲਕਰੀ ਸੋਟਾ ਤੇਰੀ ਪਰੈ ਪੀਠਿ॥3॥
ਕਹਿ ਕਬੀਰ ਭੋਗ ਭਲੇ ਕੀਨ॥
ਮਤਿ ਕੋਊ ਮਾਰੈ ਈਂਟ ਢੇਮ॥4॥1॥ (ਪੰਨਾ 1196)

ਚੱਕੀ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਦੇ ਕੇ ਰਾਗੁ ਮਾਝ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਉਚਾਰਿਆ ਇਕ ਸਲੋਕ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ:

ਜਾ ਪਕਾ ਤਾ ਕਟਿਆ ਰਹੀ ਸੁ ਪਲਰਿ ਵਾੜਿ॥
ਸਣੁ ਕੀਸਾਰਾ ਚਿਥਿਆ ਕਣੁ ਲਇਆ ਤਨੁ ਝਾੜਿ॥
ਦੁਇ ਪੁੜ ਚਕੀ ਜੋੜਿ ਕੈ ਪੀਸਣ ਆਇ ਬਹਿਠੁ॥
ਜੋ ਦਰਿ ਰਹੇ ਸੁ ਉਬਰੇ ਨਾਨਕ ਅਜਬੁ ਡਿਠੁ॥1॥ (ਪੰਨਾ 142)

ਅਰਥ ਹਨ: (ਜਦੋਂ ਕਣਕ ਆਦਿਕ ਫ਼ਸਲ ਦਾ ਬੂਟਾ) ਪੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ (ਉੱਤੋਂ-ਉੱਤੋਂ) ਵੱਢ ਲਈਦਾ ਹੈ, (ਕਣਕ ਦੀ) ਨਾੜ ਤੇ (ਪੈਲੀ ਦੀ) ਵਾੜ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਨੂੰ ਸਿੱਟਿਆਂ ਸਮੇਤ ਗਾਹ ਲਈਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਬੋਹਲ ਉਡਾ ਕੇ ਦਾਣੇ ਕੱਢ ਲਈਦੇ ਹਨ। ਚੱਕੀ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪੁੜ ਰੱਖ ਕੇ (ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾਣਿਆਂ ਨੂੰ) ਪੀਹਣ ਲਈ (ਪ੍ਰਾਣੀ) ਆ ਬੈਠਦਾ ਹੈ, (ਪਰ) ਹੇ ਨਾਨਕ! ਇਕ ਅਚਰਜ ਤਮਾਸ਼ਾ ਦੇਖਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਦਾਣੇ (ਚੱਕੀ ਦੇ) ਦਰ ’ਤੇ (ਭਾਵ ਕਿੱਲੀ ਦੇ ਨੇੜੇ) ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪੀਸਣੋਂ ਬਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। (ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ), ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਦਰ ’ਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਗਤ ਦੇ ਵਿਕਾਰ ਪੋਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ)।

ਰਾਗੁ ਮਾਲੀ ਗਉੜਾ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਉਚਾਰੇ ਨਿਮਨ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਵੀ ਚੱਕੀ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ:

ਐਸੋ ਸਹਾਈ ਹਰਿ ਕੋ ਨਾਮ॥
ਸਾਧਸੰਗਤਿ ਭਜੁ ਪੂਰਨ ਕਾਮ॥1॥ ਰਹਾਉ॥
ਬੂਡਤ ਕਉ ਜੈਸੇ ਬੇੜੀ ਮਿਲਤ॥
ਬੂਝਤ ਦੀਪਕ ਮਿਲਤ ਤਿਲਤ॥
ਜਲਤ ਅਗਨੀ ਮਿਲਤ ਨੀਰ॥
ਜੈਸੇ ਬਾਰਿਕ ਮੁਖਹਿ ਖੀਰ॥1॥
ਜੈਸੇ ਰਣ ਮਹਿ ਸਖਾ ਭ੍ਰਾਤ॥
ਜੈਸੇ ਭੂਖੇ ਭੋਜਨ ਮਾਤ॥
ਜੈਸੇ ਕਿਰਖਹਿ ਬਰਸ ਮੇਘ॥
ਜੈਸੇ ਪਾਲਨ ਸਰਨਿ ਸੇਂਘ॥2॥
ਗਰੁੜ ਮੁਖਿ ਨਹੀ ਸਰਪ ਤ੍ਰਾਸ॥
ਸੂਆ ਪਿੰਜਰਿ ਨਹੀ ਖਾਇ ਬਿਲਾਸੁ॥
ਜੈਸੋ ਆਂਡੋ ਹਿਰਦੇ ਮਾਹਿ॥
ਜੈਸੋ ਦਾਨੋ ਚਕੀ ਦਰਾਹਿ॥3॥
ਬਹੁਤੁ ਓਪਮਾ ਥੋਰ ਕਹੀ॥
ਹਰਿ ਅਗਮ ਅਗਮ ਅਗਾਧਿ ਤੁਹੀ॥
ਊਚ ਮੂਚੌ ਬਹੁ ਅਪਾਰ॥
ਸਿਮਰਤ ਨਾਨਕ ਤਰੇ ਸਾਰ॥4॥ (ਪੰਨਾ 986)

ਅਰਥ ਹਨ: ਹੇ ਭਾਈ! ਸਾਧ ਸੰਗਤ ਵਿਚ (ਟਿਕ ਕੇ) ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ ਜਪਿਆ ਕਰ। ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਹੁੰਦੇ ਰਹਿਣਗੇ। ਹੇ ਭਾਈ! ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ ਇਉਂ ਮਦਦਗਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ... ਜਿਵੇਂ ਦਾਣੇ ਚੱਕੀ ਦੀ ਕਿੱਲੀ ਨਾਲ (ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਪੀਸਣੋਂ ਬਚੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ)।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੁ ਸਮਝਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਬੇਟੇ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਵਿਚਾਰ ਅਧੀਨ ਬਾਣੀ ਦੇ ਅਰਥ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਰਪਣ (ਟੀਕਾਕਾਰ ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ) ਵਿੱਚੋਂ ਲਏ ਗਏ ਹਨ।

ਇਹ ਸਭ ਸੁਣਨ ਉਪਰੰਤ ਉਹ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਸੀ ਅਤੇ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਚੱਕੀ ਦੀ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਕਾਰਜਵਿਧੀ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹਰ ਗੁਰਸਿੱਖ ਵਾਸਤੇ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ ਕਿਉਂ ਜੁ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਅਤੇ ਸਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮਿਲਦੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਸਮਝਣ ਵਿਚ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੁਆਰਾ ‘ਚੱਕੀ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।