ਅੱਜ ਤੋਂ ਕਰੀਬ ਅੱਧੀ ਸਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਤਕ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਖੇਤੀ ਬੈਲਾਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਯੁੱਗ ਆਉਣ ਨਾਲ ਹੁਣ ਖੇਤੀ ਦਾ ਜਿਆਦਾਤਰ ਕੰਮ ਟ੍ਰੈਕਟਰਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੈਲਾਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਕੇਵਲ ਨਾਮ-ਮਾਤਰ ਹੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਅੱਜ ਵਾਂਗ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਅਧਿਕਤਰ ਲੋਕ ਅਨਪੜ੍ਹ ਸਨ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਅਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਖੇਤੀ ਦਾ ਧੰਦਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਦੁੱਧ, ਘਿਉ ਦੀ ਲੋੜ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਹਰ ਕਿਸਾਨ ਗਊ, ਭੈਂਸ ਜ਼ਰੂਰ ਪਾਲਦਾ ਸੀ। ਗਊ ਦੇ ਬੱਛੜੇ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਹੋਣ ’ਤੇ ਬੈਲ ਜਾਂ ਬਲਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕੰਮ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਬੈਲਾਂ ਨਾਲ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਹਲ਼, ਚਲਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਜਿਹੜੇ ਡਲੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਰੀਕ ਕਰਨ ਲਈ ਦੋ ਜਾਂ ਚਾਰ ਬਲਦਾਂ ਪਿੱਛੇ ਸੁਹਾਗਾ ਜੋੜ ਕੇ ਖੇਤ ਵਿਚ ਫੇਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਅਧਿਕਤਰ ਖੇਤੀ ਕੁਦਰਤੀ ਬਾਰਿਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਲੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਕੁਝ ਸੰਪੰਨ ਲੋਕ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਸਿੰਚਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਪੱਕੇ ਖੂਹ ਬਣਵਾ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਖੂਹਾਂ ਉੱਪਰ ਮਾਲ੍ਹ ਅਤੇ ਟਿੰਡਾਂ ਫਿੱਟ ਕੀਤੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰਟ ਜਾਂ ਹਰਹਟ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਲਈ ਪੱਕੇ ਖੂਹ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਡੋਲ ਅਤੇ ਲੱਜ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਕਢਿੱਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਕ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਨੁਕਤਾ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਡੋਲ ਅਤੇ ਲੱਜ ਦਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਉਲੇਖ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ : ਡੋਲੁ ਬਧਾ ਕਸਿ ਜੇਵਰੀ ਆਕਾਸਿ ਪਤਾਲਾ॥ (ਪੰਨਾ 228) ਕੁਝ ਕਿਸਾਨ ਮਿਲ ਕੇ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਲਈ ਇਕ ਸਾਂਝਾ ਆਦਮੀ ਰੱਖ ਲੈਂਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਾਖਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾਉਣ ਲਈ ਖੇਤ ਵਿਚ ਕਈ ਵਾਰ ਬਣਾਉਟੀ ਰਾਖਾ ਬਣਾ ਕੇ ਵੀ ਖੜਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਡਰਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਅਵਾਰਾ ਪਸ਼ੂਆਂ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਨੁਕਸਾਨ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਖੇਤ ਦੁਆਲੇ ਵਾੜ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਕਣਕ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਪੱਕਣ ’ਤੇ ਕਿਸਾਨ ਜਦ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਕੁੜ ਭੱਜ ਗਏ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਲਾਵੇ ਲਾ ਕੇ ਫ਼ਸਲ ਵਢਵਾ ਲੈਂਦਾ ਸੀ। ਫ਼ਸਲ ਪੱਕੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਡਡਰੀ, ਮਾਲਕ ਦਾ ਹੁਕਮ ਮਿਲਣ ’ਤੇ ਲਾਵੇ ਇਹ ਇੱਕ ਵੱਢਿਉਂ ਵੱਢ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਆਸਾ ਰਾਗੁ ਵਿਚ ਉਚਾਰੇ ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਰਾਹੀਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਸਾਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਮਰਦਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮੌਤ ਕਿਸੇ ਉਮਰੇ ਵੀ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਆਈਆਂ ਕਿਸਾਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪੰਕਤੀਆਂ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ : ਜੈਸੇ ਕਿਰਸਾਣੁ ਬੋਵੈ ਕਿਰਸਾਨੀ॥
ਕਾਚੀ ਪਾਕੀ ਬਾਢਿ ਪਰਾਨੀ॥ (ਪੰਨਾ 375) ਵੱਢੀ ਹੋਈ ਕਣਕ ਦੀਆਂ ਭਰੀਆਂ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਇੱਕ ਥਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰ ਲਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਅਜਿਹੀ ਥਾਂ ਨੂੰ ਪਿੜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਭਰੀਆਂ ਦੀ ਢੋਆ-ਢੁਆਈ ਲਈ ਬੈਲਾਂ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਲੱਕੜ ਦੇ ਬਣੇ ਗੱਡਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਭਰੀਆਂ ਪਿੜ ਵਿਚ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਬੈਲਾਂ ਪਿੱਛੇ ਪਾ ਕੇ ਫਲ੍ਹੇ ਫੇਰੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਫਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਅਨਗਾਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਗਾਹ ਵਿੱਚੋਂ ਤੂੜੀ ਅਲੱਗ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਦਾਣਿਆਂ ਦਾ ਜਿਹੜਾ ਢੇਰ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਉਸ ਨੂੰ ਬੋਹਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਆਟੇ ਦੀ ਲੋੜ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਹਰ ਘਰ ਵਿਚ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਚੱਕੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਦਹੀਂ ਤੋਂ ਲੱਸੀ ਅਤੇ ਮੱਖਣ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮਧਾਣੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਨੇਤ੍ਰੇ ਅਤੇ ਈਟੀਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਚਲਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਘਰਾਂ ਅੰਦਰ ਰੱਖੀਆਂ ਉਖਲੀਆਂ ਵਿਚ ਧਾਨ ਪਾ ਕੇ ਇਹ ਮੁਹਲੀ ਨਾਲ ਛੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਜੁ ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਚੌਲ ਕੱਢੇ ਜਾ ਸਕਣ। ਸਰ੍ਹੋਂ ਅਤੇ ਤਿਲਾਂ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤੇਲ ਕੱਢਣ ਲਈ ਬੈਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕੋਹਲੂ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਅਜਿਹੀ ਖੇਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਨੇਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ:- ਕਿਰਸਾਨ, ਫਸਲ, ਅਹਾੜੀ, ਸਉਣੀ, ਭੈਂਸ, ਗਊ, ਬਛਰਾ, ਬਲਦ, ਹਲ, ਸੁਹਾਗਾ, ਖੂਹ, ਹਰਹਟ, ਡੋਲ, ਜੇਵਰੀ (ਲੱਜ), ਵਾੜਿ, ਰਾਖਾ, ਡਰਨਾ, ਲਾਵੇ, ਕੁੜ ਭਜਣਾ, ਡਡੁਰੀ, ਬੂਆੜੁ, ਪਿੜ, ਅਨਗਾਹ, ਟਾਂਡਾ, ਗਾਡੋ, ਗਡੀਆਂ, ਬੋਹਲ, ਚਕੀ, ਮਧਾਣੀ, ਨੇਤ੍ਰਾ, ਈਟੀ, ਮੁਹਲੀ ਅਤੇ ਕੋਲੂ ਆਦਿ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਕੁਝ ਬਚਨਾਂ ਅੰਦਰ ਆਏ ਖੇਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਈ ਸ਼ਬਦ ਅਜਿਹੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧੁਨੀ ਉਚਾਰਨ ਵੇਲੇ ਦੂਸਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਕਾਫੀ ਮਿਲਦੀ ਜੁਲਦੀ ਹੈ। ਪਾਠ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਜਦ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਰੋਤਾ ਕਈ ਵਾਰ ਇਹ ਸਮਝ ਬੈਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸ਼ਾਇਦ ਇੱਕ ਹੀ ਅਰਥ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਨਿਮਨ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦ ਆਏ ਹਨ: ਸੰਤ ਕਾ ਦੋਖੀ ਛੁਟੈ ਇਕੇਲਾ॥
ਜਿਉ ਬੂਆੜੁ ਤਿਲੁ ਖੇਤ ਮਾਹਿ ਦੁਹੇਲਾ॥ (ਪੰਨਾ 280)
ਖੋਜੀ ਲਧਮੁ ਖੋਜੁ ਛਡੀਆ ਉਜਾੜਿ॥
ਤੈ ਸਹਿ ਦਿਤੀ ਵਾੜਿ ਨਾਨਕ ਖੇਤੁ ਨ ਛਿਜਈ॥ (ਪੰਨਾ 521)
ਮਨੁ ਹਾਲੀ ਕਿਰਸਾਣੀ ਕਰਣੀ ਸਰਮੁ ਪਾਣੀ ਤਨੁ ਖੇਤੁ॥
ਨਾਮੁ ਬੀਜੁ ਸੰਤੋਖੁ ਸੁਹਾਗਾ ਰਖੁ ਗਰੀਬੀ ਵੇਸੁ॥
ਭਾਉ ਕਰਮ ਕਰਿ ਜੰਮਸੀ ਸੇ ਘਰ ਭਾਗਠ ਦੇਖੁ॥ (ਪੰਨਾ 595)
ਕਾਮੁ ਕ੍ਰੋਧੁ ਕਾਇਆ ਕਉ ਗਾਲੈ॥
ਜਿਉ ਕੰਚਨ ਸੋਹਾਗਾ ਢਾਲੈ॥ (ਪੰਨਾ 932)
ਇਹੁ ਮਨੁ ਈਟੀ ਹਾਥਿ ਕਰਹੁ ਫੁਨਿ ਨੇਤ੍ਰਉ ਨੀਦ ਨ ਆਵੈ॥
ਰਸਨਾ ਨਾਮੁ ਜਪਹੁ ਤਬ ਮਥੀਐ ਇਨ ਬਿਧਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਪਾਵਹੁ॥ (ਪੰਨਾ 728)
ਖੁਰਾਸਾਨ ਖਸਮਾਨਾ ਕੀਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੁ ਡਰਾਇਆ॥
ਆਪੈ ਦੋਸੁ ਨ ਦੇਈ ਕਰਤਾ ਜਮੁ ਕਰਿ ਮੁਗਲੁ ਚੜਾਇਆ॥
ਏਤੀ ਮਾਰ ਪਈ ਕਰਲਾਣੇ ਤੈਂ ਕੀ ਦਰਦੁ ਨ ਆਇਆ॥ (ਪੰਨਾ 360)
ਉਕਤ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਿਚ ਆਏ ਮਿਲਦੀ ਜੁਲਦੀ ਧੁਨੀ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ:- 1. ਬੂਆੜੁ ਅਤੇ ਵਾੜਿ, 2. ਸੁਹਾਗਾ ਅਤੇ ਸੋਹਾਗਾ, 3. ਈਟੀ ਅਤੇ ਏਤੀ। ਉਪਰੋਕਤ ਪੰਕਤੀਆਂ ਜਦ ਸਰੋਤਾ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਖ਼ੁਦ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਮਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵੇਲੇ ਜਿਹੜੇ ਸ਼ਬਦ ਇਕ ਹੀ ਅਰਥ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿੰਸੇ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਵੀ ਵੱਖਰੇ- ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਉੱਪਰ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਨਿਮਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ:- 1. ਬੂਆੜੁ:- ਤਿਲਾਂ ਦਾ ਉਹ ਬੂਟਾ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਫਲੀਆਂ ਵਿਚ ਬੀਜ ਦੀ ਥਾਂ ਸੁਆਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। (ਅਜਿਹਾ ਬੂਟਾ ਖੇਤ ਵਿਚ ਹੀ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।)
ਵਾੜਿ:- ਫਸਲ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਖੇਤ ਦੁਆਲੇ ਲਗਾਈ ਕੰਡੇਦਾਰ ਝਾੜੀ। 2. ਸੁਹਾਗਾ:- ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾ ਇਕ ਸੰਦ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਡਲੇ ਭੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੁਹਾਗੇ ਦਾ ਆਕਾਰ ਸ਼ਤੀਰ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸੋਹਾਗਾ:- ਸੋਨਾ ਗਰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਇਕ ਖਾਰਾ ਪਦਾਰਥ। 3. ਈਟੀ:- ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਮਧਾਣੀ ਦੇ ਨੇਤ੍ਰੇ ਦੇ ਸਿਰੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੀ ਜੌਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਦੀ ਲੱਕੜ ਦੀ ਗੁੱਲੀ।
ਏਤੀ :- ਇਤਨੀ। ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਆਈ ਤਬਦੀਲੀ ਕਾਰਨ ਖੇਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪੁਰਾਣੇ ਯੰਤਰਾਂ ਦਾ ਚਲਣ ਹੁਣ ਜਾਂ ਤਾਂ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਜਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਬਦਲ ਗਏ ਹਨ। ਅਜਿਹਾ ਹੋਣ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ ਜਿਹੜੇ ਸਾਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਡੇਰਿਆਂ ਤੋਂ ਵਿਰਸੇ ਵਿਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਯੰਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਖੇਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਯੰਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਸਾਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਜਿਹੜੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਸਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ:- 1. ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਚੱਕੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਸਨ ਕਿ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੱਕੀ ਦੀ ਕਿੱਲੀ ਨਾਲ ਲੱਗੇ ਦਾਣੇ ਪਿਸਣੋਂ ਬਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਠੀਕ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਹੜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਦਰ ’ਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕਾਰ ਪੋਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਗੁਰਵਾਕ ਹੈ: ਦੁਇ ਪੁੜ ਚਕੀ ਜੋੜਿ ਕੈ ਪੀਸਣ ਆਇ ਬਹਿਠੁ॥
ਜੋ ਦਰਿ ਰਹੇ ਸੁ ਉਬਰੇ ਨਾਨਕ ਅਜਬੁ ਡਿਠੁ॥ (ਪੰਨਾ 142) 2. ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਮਧਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਜਦ ਉਹ ਮਧਾਣੀ ਦੀਆਂ ਈਟੀਆਂ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਫੜਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਗੱਲ ਬਿਠਾ ਲੈਂਦੇ ਸਨ ਕਿ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੱਖਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਦਹੀਂ ਰਿੜਕਣ ਵੇਲੇ ਨੇਤ੍ਰੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੀਆਂ ਈਟੀਆਂ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਫੜ ਕੇ ਮਧਾਣੀ ਨੂੰ ਇੱਧਰ ਉੱਧਰ ਡੋਲਣ ਤੋਂ ਬਚਾਈ ਰੱਖੀਦਾ ਹੈ, ਠੀਕ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਉਣ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਨਿਮਨ ਬਚਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿਚ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: ਇਹੁ ਮਨੁ ਈਟੀ ਹਾਥਿ ਕਰਹੁ ਫੁਨਿ ਨੇਤ੍ਰਉ ਨੀਦ ਨ ਆਵੈ॥
ਰਸਨਾ ਨਾਮੁ ਜਪਹੁ ਤਬ ਮਥੀਐ ਇਨ ਬਿਧਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਪਾਵਹੁ॥ (ਪੰਨਾ 728) 3. ਕੋਹਲੂ ਦੀ ਗਾਧੀ ਅੱਗੇ ਜੁੜੇ ਬਲਦ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਉਹ ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਬਿਠਾ ਲੈਂਦੇ ਸਨ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਪ੍ਰਾਣੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰਮਾਤਮਾ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਹਲੂ ਦੇ ਬਲਦ ਵਾਂਗ ਸਜ਼ਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਨਿੰਦਕ ਬਾਰੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਉਚਾਰੇ ਬਚਨ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ : ਓਹੁ ਤੇਲੀ ਸੰਦਾ ਬਲਦੁ ਕਰਿ ਨਿਤ ਭਲਕੇ ਉਠਿ ਪ੍ਰਭਿ ਜੋਇਆ॥ (ਪੰਨਾ 309) 4. ਚੌਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਖਲੀ ਵਿਚ ਧਾਨ ਪਾ ਕੇ ਇਸ ਦੇ ਤੋਹ ਮੁਹਲੀ ਨਾਲ ਛੜਣ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਤੋਂ ਉਹ ਬੁਰੀ ਸੰਗਤ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ: ਕਬੀਰ ਚਾਵਲ ਕਾਰਨੇ ਤੁਖ ਕਉ ਮੁਹਲੀ ਲਾਇ॥
ਸੰਗਿ ਕੁਸੰਗੀ ਬੈਸਤੇ ਤਬ ਪੂਛੈ ਧਰਮ ਰਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 1375) | 
