ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਭਾਂਡੇ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਘੁਮਿਆਰ, ਕੁੰਭਕਾਰ, ਕੁਮ੍ਹਿਆਰ, ਕੁੰਭਾਰ ਜਾਂ ਕੁਮ੍ਹਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਤਾਈਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਆਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿ ਸਦਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਗ ਭੈਰਉ ਵਿਚ ਉਚਾਰੇ ਬਚਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਸਾਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਘੁਮਿਆਰ ਇੱਕ ਹੀ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਘੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਇੱਕ ਜੋਤ ਤੋਂ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਆਈਆਂ ਉਕਤ ਅਰਥਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ: ਮਾਟੀ ਏਕ ਸਗਲ ਸੰਸਾਰਾ॥
ਬਹੁ ਬਿਧਿ ਭਾਂਡੇ ਘੜੈ ਕੁਮਾ੍ਰਾ॥ (ਪੰਨਾ 1128) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ਅੰਕਿਤ ਬਾਣੀ ਗਹੁ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਨ ’ਤੇ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਘੁਮਿਆਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਧੰਦੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਨੇਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਉੱਲੇਖ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਘੁਮਿਆਰ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਨਿਮਨ ਜਾਣਕਾਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਚਨਾਂ ਦੇ ਭਾਵ-ਅਰਥ ਸਮਝਣ ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:- ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਭਾਂਡੇ (ਅਤੇ ਇੱਟਾਂ) ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਘੁਮਿਆਰ ਚੀਕਣੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਢੋਆ-ਢੁਆਈ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਗਧਾ ਪਾਲਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਕਲ ਤੋਂ ਭੋਲਾ-ਭਾਲਾ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਜਾਨਵਰ ਬਹੁਤ ਚੰਚਲ ਮਨ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਘੁਮਿਆਰ ਜਦ ਉਸ ਉੱਪਰ ਭਾਰ ਲੱਦਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਾਂ ਗਧਾ ਬਹੁਤ ਖਰਮਸਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗਧੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਥਾਂ ਟਿਕ ਕੇ ਖੜਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਘੁਮਿਆਰ ਉਸ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪੈਰ ਇੱਕ ਪੈਖਰ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਇਸ ਪੈਖਰ ਦਾ ਇਕ ਸਿਰਾ ਕਿੱਲੇ ਨਾਲ ਲਪੇਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿੰਨੀ ਦੇਰ ਗਧੇ ਉੱਪਰ ਸਾਰਾ ਭਾਰ ਨਹੀਂ ਲੱਦਿਆ ਜਾਂਦਾ ਉਨੀਂ ਦੇਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਖੋਲ੍ਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਘੁਮਿਆਰ ਗਧੇ ਦੀ ਪਿੱਠ ਉੱਪਰ ਛੱਟ ਰੱਖ ਕੇ ਇਸ ਵਿਚ ਮਿੱਟੀ ਲੱਦ ਕੇ ਘਰ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਪਰੰਤ ਇਸ ਮਿੱਟੀ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਪਾ ਕੇ ਘੁਮਿਆਰ ਇਸ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁੰਨ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਇਸ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਆਕਾਰ ਦੇ ਪੇੜੇ ਬਣਾ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਜਗ੍ਹਾ ’ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਘੁਮਿਆਰ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਭਾਂਡੇ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਧਰਤੀ ਵਿਚ ਗੱਡੀ ਇਕ ਕਿੱਲੀ ਉੱਪਰ ਲੱਗਭਗ ਤਿੰਨ ਫੁੱਟ ਵਿਆਸ ਦਾ ਇਕ ਚਕ ਟਿਕਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਘੁਮਿਆਰ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਪੇੜਾ ਚਕ ਉੱਪਰ ਇਸ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਇਸ ਚਕ ਨੂੰ ਕਿੱਲੀ ਦੁਆਲੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਮਾਂਨਾਂਤਰ ਚਹੁੰਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਘੁਮਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਚਕ ਉੱਪਰ ਰੱਖੀ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਘੁਮਿਆਰ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਘੜਾ, ਮਟਕੀ ਅਤੇ ਟਿੰਡ ਆਦਿ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦੀਵੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਤਕ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਆਕਾਰ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੱਚੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਕਾਉਣ ਲਈ ਇਕ ਆਵੀ ਵਿਚ ਚਿਣ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਵੀ ਵਿਚ ਅੱਗ ਬਾਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਭਾਂਡਿਆਂ ਨੂੰ ਘੁਮਿਆਰ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਜਿਆਦਾ ਸੋਹਣੇ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਵੱਧ ਕੀਮਤ ’ਤੇ ਵਿਕਦੇ ਹਨ। ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ ਇਹ ਭਾਂਡੇ ਟੁੱਟਣ ਉਪਰੰਤ ਠੀਕਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਉਕਤ ਵਰਣਨ ਵਿਚ ਆਏ ਸ਼ਬਦ ਪੈਖਰ, ਛਟ, ਗੂੰਧਨਾ, ਪੇੜਾ, ਚਕ, ਮਟਕੀ, ਟਿੰਡ, ਭਾਂਡਾ, ਆਵੀ ਅਤੇ ਠੀਕਰ ਦੇ ਅਰਥ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਅਨੁਸਾਰ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਵਿਚ ਨਿਮਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ: ਸ਼ਬਦ ਅਰਥ
ਪੈਖਰ ਪੈਰ ਜਕੜਣ ਵਾਲਾ ਬੰਧਨ।
ਛਟ ਗਧੇ ਆਦਿ ਉੱਪਰ ਲੱਦਣ ਦੀ ਉਹ ਥੈਲੀ ਜਿਸ ਦਾ ਪਿੱਠ ’ਤੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਭਾਗ ਖਾਲੀ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ’ਪੁਰ ਬੋਝ ਭਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਗੂੰਧਨਾ ਗੁਨ੍ਹਣਾ।
ਪੇੜਾ ਗੋਲਾ ਬਣਾਉਣਾ।
ਚਕ ਲੱਕੜ ਦਾ ਬਣਿਆ ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਜਿਸ ਉੱਪਰ ਘੁਮਿਆਰ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਮਟਕੀ ਲੱਸੀ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਭਾਂਡਾ (ਚਾਟੀ)।
ਟਿੰਡ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਭਾਂਡਾ ਜਿਸ ਦੀ ਗੜਵੇ ਵਰਗੀ ਸ਼ਕਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹਰਟ ਦੀ ਮਾਲ੍ਹ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਕੱਢਣ ਲਈ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਹਨ।
ਭਾਂਡਾ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਬਰਤਨ। (ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵੀ ਭਾਂਡਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।)
ਆਵੀ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਪਕਾਉਣ ਵਾਲੀ ਭੱਠੀ।
ਠੀਕਰ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਰਤਨ ਦਾ ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਟੁੱਕੜਾ। (ਘੁਮਿਆਰ ਬਾਰੇ ਲਿਖੀ ਉਪਰੋਕਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿਚ ਆਏ ਸ਼ਬਦ ‘ਘੜਾ’ ਅਤੇ ‘ਗਧਾ’ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ‘ਕੁੰਭ’ ਅਤੇ ‘ਖਰ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।) ਗੁਰਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਚਨਾਂ ਵਿਚ ਉਕਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਉੱਲੇਖ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਆਈਆਂ ਕੁਝ ਪੰਕਤੀਆਂ ਨਿਮਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ: ਮਨ ਖੁਟਹਰ ਤੇਰਾ ਨਹੀ ਬਿਸਾਸੁ ਤੂ ਮਹਾ ਉਦਮਾਦਾ॥
ਖਰ ਕਾ ਪੈਖਰੁ ਤਉ ਛੁਟੈ ਜਉ ਊਪਰਿ ਲਾਦਾ॥ (ਪੰਨਾ 815)
ਪੁਤ੍ਰੀ ਕਉਲੁ ਨ ਪਾਲਿਓ ਕਰਿ ਪੀਰਹੁ ਕੰਨ੍ ਮੁਰਟੀਐ॥
ਦਿਲਿ ਖੋਟੈ ਆਕੀ ਫਿਰਨਿ੍ ਬੰਨਿੁ ਭਾਰੁ ਉਚਾਇਨਿ੍ ਛਟੀਐ॥ (ਪੰਨਾ 967)
ਕੁਮਾ੍ਰੈ ਏਕ ਜੁ ਮਾਟੀ ਗੂੰਧੀ ਬਹੁ ਬਿਧਿ ਬਾਨੀ ਲਾਈ॥
ਕਾਹੂ ਮਹਿ ਮੋਤੀ ਮੁਕਤਾਹਲ ਕਾਹੂ ਬਿਆਧਿ ਲਗਾਈ॥ (ਪੰਨਾ 479)
ਮਿਟੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕੀ ਪੇੜੈ ਪਈ ਕੁਮ੍ਆਿਰ॥
ਘੜਿ ਭਾਂਡੇ ਇਟਾ ਕੀਆ ਜਲਦੀ ਕਰੇ ਪੁਕਾਰ॥
ਜਲਿ ਜਲਿ ਰੋਵੈ ਬਪੁੜੀ ਝੜਿ ਝੜਿ ਪਵਹਿ ਅੰਗਿਆਰ॥
ਨਾਨਕ ਜਿਨਿ ਕਰਤੈ ਕਾਰਣੁ ਕੀਆ ਸੋ ਜਾਣੈ ਕਰਤਾਰੁ॥ (ਪੰਨਾ 466)
ਖਿਨੁ ਪੂਰਬਿ ਖਿਨੁ ਪਛਮਿ ਛਾਏ ਜਿਉ ਚਕੁ ਕੁਮ੍ਆਿਰਿ ਭਵਾਇਆ॥ (ਪੰਨਾ 442)
ਜੈਸੇ ਹਰਹਟ ਕੀ ਮਾਲਾ ਟਿੰਡ ਲਗਤ ਹੈ ਇਕ ਸਖਨੀ ਹੋਰ ਫੇਰ ਭਰੀਅਤ ਹੈ॥
ਤੈਸੋ ਹੀ ਇਹੁ ਖੇਲੁ ਖਸਮ ਕਾ ਜਿਉ ਉਸ ਕੀ ਵਡਿਆਈ॥ (ਪੰਨਾ 1329)
ਤਨੁ ਕਰਿ ਮਟੁਕੀ ਮਨ ਮਾਹਿ ਬਿਲੋਈ॥
ਇਸੁ ਮਟੁਕੀ ਮਹਿ ਸਬਦੁ ਸੰਜੋਈ॥ (ਪੰਨਾ 478)
ਕੁੰਭੇ ਬਧਾ ਜਲੁ ਰਹੈ ਜਲ ਬਿਨੁ ਕੁੰਭੁ ਨ ਹੋਇ॥
ਗਿਆਨ ਕਾ ਬਧਾ ਮਨੁ ਰਹੈ ਗੁਰ ਬਿਨੁ ਗਿਆਨੁ ਨ ਹੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 469)
ਕੰਧੀ ਉਤੈ ਰੁਖੜਾ ਕਿਚਰਕੁ ਬੰਨੈ ਧੀਰੁ॥
ਫਰੀਦਾ ਕਚੈ ਭਾਂਡੇ ਰਖੀਐ ਕਿਚਰੁ ਤਾਈ ਨੀਰੁ॥ (ਪੰਨਾ 1382)
ਗਗੈ ਗੋਇ ਗਾਇ ਜਿਨਿ ਛੋਡੀ ਗਲੀ ਗੋਬਿਦੁ ਗਰਬਿ ਭਇਆ॥
ਘੜਿ ਭਾਂਡੇ ਜਿਨਿ ਆਵੀ ਸਾਜੀ ਚਾੜਣ ਵਾਹੈ ਤਈ ਕੀਆ॥(ਪੰਨਾ 432)
ਜਾ ਭਜੈ ਤਾ ਠੀਕਰੁ ਹੋਵੈ ਘਾੜਤ ਘੜੀ ਨ ਜਾਇ॥
ਨਾਨਕ ਗੁਰ ਬਿਨੁ ਨਾਹਿ ਪਤਿ ਪਤਿ ਵਿਣੁ ਪਾਰਿ ਨ ਪਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 138) ਆਸਾ ਰਾਗ ਵਿਚ ਉਚਾਰੇ ਬਚਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਸਾਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ-ਰੂਪ ਭਾਂਡੇ ਆਪ ਹੀ ਬਣਾਏ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਵਿਚ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਉਹ ਮਿਹਰ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਵਾਰਦਾ ਹੈ ਭਾਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸੁਧਾਰਦਾ ਹੈ। ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਨਮੋਲ ਬਚਨ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ: ਆਪੇ ਭਾਂਡੇ ਸਾਜਿਅਨੁ ਆਪੇ ਪੂਰਣੁ ਦੇਇ॥
ਇਕਨੀ੍ ਦੁਧੁ ਸਮਾਈਐ ਇਕਿ ਚੁਲੈ੍ ਰਹਨਿ੍ ਚੜੇ॥
ਇਕਿ ਨਿਹਾਲੀ ਪੈ ਸਵਨਿ੍ ਇਕਿ ਉਪਰਿ ਰਹਨਿ ਖੜੇ॥
ਤਿਨਾ੍ ਸਵਾਰੇ ਨਾਨਕਾ ਜਿਨ੍ ਕਉ ਨਦਰਿ ਕਰੇ॥ (ਪੰਨਾ 475) ਉਕਤ ਵਿਸਥਾਰ ਤੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਭਾਂਡੇ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਘੁਮਿਆਰ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਛੋਹ ਨਾਲ ਕੁਝ ਭਾਂਡਿਆਂ ਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਸੋਹਣੇ ਬਣਾ ਕੇ ਵੱਧ ਕੀਮਤ ਵਾਲੇ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਠੀਕ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਉੱਪਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਮਿਹਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸੰਵਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਸਰਬ ਕਲਾ ਸਮਰੱਥ ਪਰਮਾਤਮਾ ਅੱਗੇ ਇਹ ਅਰਦਾਸ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ! ਆਪਣੀ ਦਇਆ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਸ਼ੁਭ-ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਕਰ ਕੇ ਸਾਡਾ ਜੀਵਨ ਸੰਵਾਰਨ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ ਜੀ। | 
