ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਲੋਕ ਅਨਪੜ੍ਹ ਸਨ ਜਾਂ ਘੱਟ-ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ। ਅਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਧੰਦਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਸਾਧਨ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਜਾਣ ਲਈ ਜਾਂ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੰਮ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੰਮੇ-ਲੰਮੇ ਪੈਂਡੇ ਪੈਦਲ ਹੀ ਤੈਅ ਕਰਨੇ ਪੈਂਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਕਾਲ ਸਮੇਂ ਦੂਰੀ ਮਾਪਣ ਲਈ ਨਿਮਨ ਇਕਾਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ :

1 ਫੁੱਟ 12 ਇੰਚ
1 ਗਜ਼ 3 ਫੁੱਟ
1 ਫਰਲਾਂਗ 220 ਗਜ਼
1 ਮੀਲ 8 ਫਰਲਾਂਗ (1760) ਗਜ਼

ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਇਕ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ ਦੀ ਦੂਰੀ ਮਾਪਣ ਲਈ ਕੋਹ ਜਾਂ ਕੋਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਕ੍ਰਿਤ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਅਨੁਸਾਰ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਕੋਸ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਅਨੇਕਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਲਪ ਲਈ ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੀ। ਪੁਰਾਣੀ ਮਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕੋਸ 4000 ਗਜ਼ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਪੁਰਾਣੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ ਕੋਸ 4045 ਅਤੇ 4558 ਗਜ਼ ਦਾ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। Wikipedia Encyclopedia Website ਅਨੁਸਾਰ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਰਾਜ-ਕਾਲ ਸਮੇਂ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸੁਵਿਧਾ ਲਈ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਮੁੱਖ ਸੜਕਾਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਇੱਟਾਂ ਅਤੇ ਚੂਨੇ ਨਾਲ ‘ਕੋਸ ਮਿਨਾਰ’ ਬਣਵਾਏ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅੱਜ ਵੀ ਹਰਿਆਣਾ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੀ ਜੀ.ਟੀ. ਰੋਡ ਦੇ ਨੇੜੇ-ਨੇੜੇ ਦੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। 30-30 ਫੁੱਟ ਉੱਚੇ ਇਹ ਮਿਨਾਰ ਆਪਸ ਵਿਚ ਲੱਗਭਗ 4-4 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਉਕਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਆਏ ਅਜਿਹੇ ਬਚਨਾਂ ਦੇ ਭਾਵ-ਅਰਥ ਸਮਝਣ ਵਿਚ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕੋਹ ਅਤੇ ਕੋਸ ਸ਼ਬਦ ਆਏ ਹਨ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕੁਝ ਪੰਕਤੀਆਂ ਨਿਮਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ :

ਜਿਹ ਮਾਰਗ ਕੇ ਗਨੇ ਜਾਹਿ ਨ ਕੋਸਾ॥
ਹਰਿ ਕਾ ਨਾਮੁ ਊਹਾ ਸੰਗਿ ਤੋਸਾ॥ (ਪੰਨਾ 264)

ਫਰੀਦਾ ਇਨੀ ਨਿਕੀ ਜੰਘੀਐ ਥਲ ਡੂੰਗਰ ਭਵਿਓਮਿ੍॥
ਅਜੁ ਫਰੀਦੈ ਕੂਜੜਾ ਸੈ ਕੋਹਾਂ ਥੀਓਮਿ॥ (ਪੰਨਾ 1378)

ਪਹਿਲੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਬਿਜਲੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦੀ, ਇਸ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਾਗਮਾਂ ’ਤੇ ਇਕੱਤਰ ਹੋਈ ਸੰਗਤ, ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਵੇਲੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਦੋਸਤਾਂ-ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਹਵਾ ਝੱਲਣ ਲਈ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਪੱਖਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸ੍ਰੋਤ ਖੂਹ ਸਨ। ਦੂਸਰਿਆਂ ਨੂੰ (ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ) ਪੱਖਿਆਂ ਨਾਲ ਹਵਾ ਝੱਲਣਾ ਅਤੇ ਜਲ ਛਕਾਉਣਾ ਉੱਤਮ ਸੇਵਾਵਾਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਉੱਲੇਖ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ :

ਜੋ ਹਰਿ ਪ੍ਰਭ ਕਾ ਮੈ ਦੇਇ ਸਨੇਹਾ ਤਿਸੁ ਮਨੁ ਤਨੁ ਅਪਣਾ ਦੇਵਾ॥
ਨਿਤ ਪਖਾ ਫੇਰੀ ਸੇਵ ਕਮਾਵਾ ਤਿਸੁ ਆਗੈ ਪਾਣੀ ਢੋਵਾਂ॥
ਨਿਤ ਨਿਤ ਸੇਵ ਕਰੀ ਹਰਿ ਜਨ ਕੀ ਜੋ ਹਰਿ ਹਰਿ ਕਥਾ ਸੁਣਾਏ॥
ਧਨੁ ਧੰਨੁ ਗੁਰੂ ਗੁਰ ਸਤਿਗੁਰੁ ਪੂਰਾ ਨਾਨਕ ਮਨਿ ਆਸ ਪੁਜਾਏ॥ (ਪੰਨਾ 561)

ਖੂਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਨਦੀਆਂ, ਨਾਲੇ, ਟੋਭੇ, ਸੁੰਮ ਅਤੇ ਹਰਟ ਆਦਿ ਵੀ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਸ੍ਰੋਤ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਇੰਨਾ ਉੱਚਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਕਈ ਥਾਂਵਾਂ ’ਤੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਣੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਬਾਹਰ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਧਰਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਣੀ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਨੂੰ ਸੁੰਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਉਚਾਰੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਸੁੰਮ ਦਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਉੱਲੇਖ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ :

ਨਦੀਆ ਹੋਵਹਿ ਧੇਣਵਾ ਸੁੰਮ ਹੋਵਹਿ ਦੁਧੁ ਘੀਉ॥
ਸਗਲੀ ਧਰਤੀ ਸਕਰ ਹੋਵੈ ਖੁਸੀ ਕਰੇ ਨਿਤ ਜੀਉ॥
ਪਰਬਤੁ ਸੁਇਨਾ ਰੁਪਾ ਹੋਵੈ ਹੀਰੇ ਲਾਲ ਜੜਾਉ॥
ਭੀ ਤੂੰਹੈ ਸਾਲਾਹਣਾ ਆਖਣ ਲਹੈ ਨ ਚਾਉ॥ (ਪੰਨਾ 141)

ਗੁਰਬਾਣੀ ਗਹੁ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਨ ’ਤੇ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਨਿਮਖ, ਵਿਸਾ, ਚਸਾ, ਪਲ, ਘੜੀ ਅਤੇ ਪਹਿਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਨੇਕ ਵਾਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਸਮਝਣ ਲਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨ ’ਤੇ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚੌਦਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤਮ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਖੋਜਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਹੱਥ-ਘੜੀ ਦੀ ਖੋਜ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਧੁੱਪ-ਘੜੀ ਅਤੇ ਜਲ-ਘੜੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਉਕਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸਮਾਂ ਮਾਪਣ ਦੀ ਇਕਾਈ ਅਨੁਸਾਰ ਉਕਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ:

ਨਿਮਖ ਅੱਖ ਝਮਕਣ ਵਿਚ ਲਗਦਾ ਸਮਾਂ
ਵਿਸਾ 1/2 ਸਕਿੰਟ
ਚਸਾ 7 1/2 ਸਕਿੰਟ
ਪਲ 22 1/2 ਸਕਿੰਟ
ਘੜੀ 22 1/2 ਮਿੰਟ
ਪਹਿਰ 3 ਘੰਟੇ
ਰਾਤ-ਦਿਨ (8 ਪਹਿਰ ਜਾਂ 64 ਘੜੀਆਂ ) 24 ਘੰਟੇ

ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਰਾਤ-ਦਿਨ ਦੇ ਚੌਵੀ ਘੰਟਿਆਂ ਵਿਚ 60 ਘੜੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ 24 ਮਿੰਟ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਇਕ ਘੜੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)

ਉਪਰੋਕਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੁਆਰਾ ਉਚਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਚਨਾਂ ਦੇ ਭਾਵ-ਅਰਥ ਸਮਝਣ ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਉਕਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਆਈਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕੁਝ ਪੰਕਤੀਆਂ ਨਿਮਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ:

ਵਿਸੁਏ ਚਸਿਆ ਘੜੀਆ ਪਹਰਾ ਥਿਤੀ ਵਾਰੀ ਮਾਹੁ ਭਇਆ॥ (ਪੰਨਾ 357)

ਆਠ ਜਾਮ ਚਉਸਠਿ ਘਰੀ ਤੁਅ ਨਿਰਖਤ ਰਹੈ ਜੀਉ॥ (ਪੰਨਾ 1377)

(ਹਿੰਦੀ ਸ਼ਬਦ ਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਮ (ਜਾਮ) ਦੇ ਅਰਥ ਹਨ-ਪਹਿਰ) ਖੇਤੀ ਕਰਨ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਸਾਨ ਜਦ ਕਣਕ ਆਦਿ ਦੀ ਫਸਲ ਫਲ੍ਹੇ (ਅਨਗਾਹ) ਨਾਲ ਗਾਹ ਕੇ ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਦਾਣੇ ਅਲੱਗ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਅਨਾਜ ਦੇ ਢੇਰ ਨੂੰ ਬੋਹਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਬੋਹਲ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਉੱਲੇਖ ਨਿਮਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ :

ਗੁਰੁ ਸਤਿਗੁਰੁ ਬੋਹਲੁ ਹਰਿ ਨਾਮ ਕਾ ਵਡਭਾਗੀ ਸਿਖ ਗੁਣ ਸਾਂਝ ਕਰਾਵਹਿ॥ (ਪੰਨਾ 590)

ਰਾਤ ਵੇਲੇ ਸੌਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਬਿਠਾਉਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜੇ-ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਸੂਰਬੀਰ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗਾਥਾਵਾਂ ਸੁਣਾਉਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਵੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਆਈ ਤਬਦੀਲੀ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਵਿੱਦਿਆ ਕਈ ਗੁਣਾਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਖ਼ੁਦ ਪੜ੍ਹੀਏ, ਵੀਚਾਰੀਏ ਅਤੇ ਦੂਸਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰੀਏ, ਤਾਂ ਜੁ ਸ਼ਬਦ-ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਅਗਵਾਈ ਲੈ ਕੇ ਉੱਚ ਅਵਸਥਾ ਵਾਲੇ ਬਣ ਸਕੀਏ।