ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਜਾਂ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਸਾਨੂੰ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦੇ ਅਰੰਭ, ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਜਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਵਾਚਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਹੀ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਵਿਸ਼ਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਸਰੂਪ ਅਧੀਨ ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆ ਹਨ। ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਅਰਥ ਬੋਧ ਲਈ ਕਈ ਵਿਧੀਆਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਟੀਕਾ-ਟਿੱਪਣੀ, ਟੀਕਾਕਾਰੀ, ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ, ਉਲਥਾਕਾਰੀ, ਕੋਸ਼ਕਾਰੀ, ਕਥਾਕਾਰੀ ਆਦਿ। ਆਮ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਲਾ ਮਿਲਾ ਕੇ ਜਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਇਕੋ ਹੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਠੀਕ ਪ੍ਰਤੀਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸੋ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸੀਂ ਇਸ ਲੇਖ ਵਿਚ ਵਿਚ ਟੀਕਾ-ਟਿੱਪਣੀ ਦੇ ਪੱਖ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਾਂਗੇ।

ਟੀਕਾ: ਜਿੱਥੇ ਟੀਕੇ ਨੂੰ ਜਿਆਦਾਤਰ ਪਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਸਿਰਫ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉੱਥੇ ਹੀ ਟੀਕਾ ਪਦ, ਪਦ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਯਵਾਚੀ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਟੀਕਾ-ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸਰਲ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਰੂਪ ਭਾਵ ਔਖੇ ਪਦਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਰਥ-ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਸਰੂਪ ਜਾਂ ਕੰਮ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮਾਨਕ ਹਿੰਦੀ ਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਟੀਕਾ ਕਿਸੇ ਪਦ, ਵਾਕ ਜਾਂ ਮੂਲ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਅਰਥ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਥਨ, ਵਾਕ ਜਾਂ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ। ਕਈ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਮਤ ਹੈ ਕਿ ਟੀਕਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਕੇਵਲ ਕਠਿਨ ਪਦਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਵ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਖੇਪ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਕਾਨ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਟੀਕਾ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ‘ਟੀਕ’ ਧਾਤੂ ਤੋਂ ਹੋਈ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਬਿਆਨ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਕੁੱਦਣਾ।“ ਸੂਤ੍ਰਿਕ ਜਾਂ ਕਲਿਸ਼ਟ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਰਲ ਅਤੇ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਰਥ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਵਿਧਾ ਨੂੰ ‘ਟੀਕਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਜਗਤ ਵਿਚ ਟੀਕੇ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਪੱਖ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਵਰਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਬਿਆਨਦੇ ਹੋਏ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਇੱਕੋ ਭਾਵ ਨਾਲ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਪੱਖਾਂ ਦੀ ਗੂੜ੍ਹੀ ਸਾਂਝ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਟੀਕੇ ਵਿਚ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਬਿਆਨਣ ਲਈ ਉਪ-ਸ਼ੀਰਸ਼ਕ ਵਿਆਖਿਆ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਏਸ ਤੋਂ ਜ਼ਿਹਨ ਵਿਚ ਇਹ ਸਵਾਲ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਟੀਕੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੱਖਰੀ ਵਿਧਾ ਬਿਆਨਦੇ ਹਨ? ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਾ ਉੱਤਰ ਟੀਕੇ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਇਕ ਨੋਟ ਅਧੀਨ ਆਪਣੀ ਇਸ ਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਟੀਕਾ ਬਿਆਨਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ, “ਅਸਾਂ ਇਸ ਟੀਕੇ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਇਕ ਪੱਖ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਕੋਈ ਖਿਚੋਤਾਣ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਬਾਣੀ ਦੇ ਅੱਖਰ ਦਿਆਨਤਦਾਰੀ ਨਾਲ ਰਸਤਾ ਦੇਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਨਿਜ ਮਨ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਆਸ਼ਯ ਨਿਸ਼ਚੈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਵੇਲੇ ਅਰਦਾਸ ਕਰਕੇ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਦੀ ਯਾਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸਾਡਾ ਆਸ਼ਯ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅਰਥ ਗੁਰ ਆਸ਼ਯ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਣ ਤੇ ਰਾਇ ਦੇ ਵਖੇਵੇਂ ਵਾਲੇ, ਮੂਲ ਵਾਂਙੂ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਨਿਰਲੇਪਤਾ ਤੇ ਅਸਲੀਅਤ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸੇ ਰਚਨਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿਚ ਡਾ. ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਵੀ ਇਸ ਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਟੀਕੇ ਵਜੋਂ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਪਰੋਕਤ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਟੀਕਾ ਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਇੱਕੋ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਦੇਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆ ਹਨ। ਇਸੇ ਪੱਖ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨੰਦਾ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਡਾ. ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਵਿਆਖਿਆ ਅਤੇ ਟੀਕਾ ਇਕੋ ਹੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਕ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਟੀਕਾ ਰੂਪ ਵਿਆਖਿਆ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ, ਮੈਂ ਜੋ ਕੁਛ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਇਹ ਇਕ ਨਮੂਨੇ ਮਾਤ੍ਰ ਹੈ ਤੇ ਐਸ ਵੇਲੇ ਇਤਨੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿਚ ਜਾਣ ਦੀ ਲੋੜ ਪ੍ਰਤੀਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਿਧ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਕਿ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਕ੍ਰਿਤ ਇਕ ਟੀਕਾ ਰੂਪ ਵਯਾਖਯਾ ਹੈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ।

ਟੀਕੇ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਵਾਚਦਿਆਂ ਇਹ ਪੱਖ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਟੀਕਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੰਕਤੀ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਮੁਹਾਂਦਰਾ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਪਾਠ ਦੇ ਸ਼ਾਬਦਿਕ, ਸੌਖੇ ਜਾਂ ਸਤਹੀ ਅਰਥ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਟੀਕੇ ਦੌਰਾਨ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਪਰਿਪੇਖ ਸਿਰਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਪਾਠ ਵਿਚ ਦਰਜ ਅਧਿਆਤਮਕ ਕਾਵਿ ਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਸੱਚ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰੇਕ ਪਦ ਦਾ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਰਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀ ਪੰਕਤੀ ਜਾਂ ਤੁਕ ਦਾ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਰਥ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਇਹ ਵੀ ਵੀਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਟੀਕਾ ਲਲਾਟ ਜਾਂ ਮਸਤਕ ਉੱਪਰ ਲਗਾਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਕੁਮਕੁਮ ਜਾਂ ਕੇਸਰ ਆਦਿ ਦੀ ਰੇਖਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਹਸਤ ਲੇਖ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਮੂਲ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਉਪੱਰਲੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ਲਲਾਟ ਉੱਪਰ ਮੂਲ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਅਨੁਸਾਰ ਟੀਕਾ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ਟੀਕਾ ਪੂਰਾ ਨਾ ਆ ਸਕਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਸਨੂੰ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਨਿਚਲੇ ਭਾਗ ’ਤੇ ਵੀ ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਉਪਰਲੀ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਟੀਕੇ ਨੂੰ ਨਾ ਸਿਰਫ ਔਖੇ ਅਰਥਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਤਕ ਸੀਮਿਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸੌਖੇ ਪਦਾਂ ਤਕ, ਬਲਕਿ ਟੀਕੇ ਵਿਚ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਰੂਪ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਭਾਵ ਇਹ ਬੰਧਨ ਮੁਕਤ ਪਦ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗਦ ਜਾਂ ਪਦ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੀ ਟੀਕੇ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਟਿੱਪਣੀ: ਟਿੱਪਣੀ ਸ਼ਬਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ‘commentary’ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਆਮ ਹੀ ਟੀਕਾ-ਟਿੱਪਣੀ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ‘The New Encylopaedia Britannica' ਅਨੁਸਾਰ commentary ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ “ਯਾਦ ਕਰਨ ਦੇ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਟਿੱਪਣੀ ਆਧਾਰਿਤ ਗੱਲ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ commentary ਆਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਡਾ. ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਟਿੱਪਣੀ ਤੋਂ ਭਾਵ “ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਟੀਕੇ ਨੂੰ ਟਿੱਪਣੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਕਠਿਨ ਪਦਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸੌਖੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਔਖੇ। ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ‘ਟਿੱਪਣੀ' ਸ਼ਬਦ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ‘ਨੋਟ’ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਟੀਕਾ-ਟਿੱਪਣੀ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਜੁੜਵਾਂ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ‘ਆਲੋਚਨਾ’ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।” ਡਾ. ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਟੀਕਾ-ਟਿੱਪਣੀ ਉਦਭਵ ਸੰਬੰਧੀ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਟੀਕਾਟਿੱਪਣੀ ਦੀਆਂ ਪੈੜ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਸੁਭਾ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਦਿਸ ਆਚਰਣ ਵਿਚ ਭਾਲੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਅਸੀਂ ਆਪ ਆਪਣੇ ਟੀਕਾਕਾਰ ਬਣਦੇ ਹਾਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਕਥਨਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੇ ਆਪ ਹੀ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਅਸਾਡੀ ਕਥਨੀ ਕਰਨੀ ਲਿਖਣੀ ਦੀ ਟੀਕਾ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਟੀਕਾਟਿੱਪਣੀ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਕਤਵਿਆ ਦਾ ਭਾਵ ਆਪ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇਗਾ ਜਾਂ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਭਾਵ-ਜਾਣਨ ਦੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਵਕਤਾ-ਸ੍ਰੋਤਾ, ਆਪਸੀ ਸੰਵਾਦ, ਪ੍ਰਸ਼ੋਨਤਰ-ਜਿਗਿਆਸਾ ਪੂਰਨ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਟੀਕਾ ਟਿੱਪਣੀ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਗਤੀਮਾਨ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਅਰੰਭਿਕ ਪਿੜ ਜਾਂ ਬੋਹੜ ਹੇਠਾਂ, ਅੰਗੀਠੇ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਜੁੜਿਆਂ ਗੋਸ਼ਠੀਆਂ, ਨਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਬਹਿੰਦੇ ਜਲਕੁੰਡਾਂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਹੋਈਆਂ ਸਭਾਵਾਂ, ਕਿਸੇ ਪਰਵ ਉਤਸਵ ਸਮਾਗਮ, ਜੋੜ-ਮੇਲੇ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰੇ, ਸਹਜ ਹੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਚਲਦੀ, ਵਿਚਾਰ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਵੈ-ਸ਼ੰਕਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉੱਠਦੇ ਹਨ ਤੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੋ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਟੀਕਾ-ਟਿੱਪਣੀ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ।

ਟਿੱਪਣੀ ਦੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਗੁਣ ਤੋਂ ਇਹ ਵ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਕਾਫੀ ਨੇੜੇ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਕਠਿਨ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਜਦਕਿ ਵ੍ਰਿਤੀ ਵਿਚ ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਰਲਤਾ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਟਿੱਪਣੀ ਟੀਕੇ ਦੇ ਵੱਧ ਨਜ਼ਦੀਕ ਜਾਪਦੀ ਹੈ ਬਲਕਿ ਇਹ ਤਾਂ ਟੀਕੇ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਸੁਖੈਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਟੀਕੇ ਵਿਚ ਕਈ ਔਖੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਟਿੱਪਣੀ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਵਿਧੀ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਣ ਸੰਖੇਪ ਵਿਆਖਿਆਨ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਟੀਕੇ ਤੇ ਟਿੱਪਣੀ ਵਿਚ ਭੇਦ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ... ਟਿੱਪਣੀ ਵਿਚ ਰਚਨਾ ਦੇ ਰਸਾਤਮਕ ਅੰਗਾਂ ਵੱਲ ਵਧੇਰੇ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਤੇ ਗੌਣ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਸੁਘੜਤਾ, ਸਰਸਤਾ ਦੀ ਸਾਰਥਕਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਹੀ ਟੀਕਾ-ਟਿੱਪਣੀ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਯਾਦਾਸ਼ਤ ਲਈ ਸੰਖਿਪਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੱਖ ਲਿਖ ਕੇ ਰੱਖੇ ਕਿਸੇ ਲੇਖ ਨੂੰ ਟਿੱਪਣੀ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਟਿੱਪਣੀ ਅਖਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਰਸਾਲੇ ਪੁਸਤਕ ਆਦਿ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਸ਼ਬਦ, ਵਾਕ, ਲੇਖ ਜਾਂ ਲੇਖਕ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਸੰਪਾਦਕ ਵੱਲੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚਾਰਾਂ ਲਈ ਟਿੱਪਣੀ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਟਿੱਪਣੀ ਵਿਚ ਟੀਕੇ ਵਾਂਗ ਸਾਰੇ ਆਵਸ਼ਕ ਪਦਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਬਲਕਿ ਇਹ ਟੀਕੇ ਦੇ ਔਖੇ ਭਾਗਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਤੰਜਲੀ ਦੇ ਮਹਾਭਾਸ਼ਯ ਉੱਤੇ ਕਯੱਟ ਨੇ ‘ਪ੍ਰਦੀਪ ਟੀਕਾ' ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਟੀਕੇ ਉੱਤੇ ਨਾਗੇਸ਼ ਨੇ ‘ਉਧੋਤ’ ਟਿੱਪਣੀ ਲਿਖੀ।

ਸੋ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਜਿੱਥੇ ਸਾਨੂੰ ਟੀਕਾ-ਟਿੱਪਣੀ ਬਾਰੇ ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਵਿਚਲਾ ਭੇਦ ਵੀ ਸਮਝ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਰਲਤਾ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਟਿੱਪਣੀ, ਟੀਕੇ ਤੋਂ ਸੁਖੈਨ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦਕਿ ਟੀਕੇ ਦੌਰਾਨ ਅਰਥ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਸਮੇਂ ਕਈ ਵਾਰ ਵਿਆਕਰਣ ਦੀਆਂ ਵਿਧਾਵਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਅਹਿਮ ਸੰਦਾਂ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭੂਮਿਕਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਟੀਕਾ-ਟਿੱਪਣੀ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਸਮਝ ਹੋਣੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ।