ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਅਗ੍ਰਣੀ ਸੰਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਆਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਆਪ 55 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਆਏ ਅਤੇ 18 ਸਾਲ ਇੱਥੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਦੇ ਘੁਮਾਣ ਵਿਖੇ ਟਿਕੇ ਰਹੇ। ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਉਪਰਾਲਾ ਬਹੁਆਯਾਮੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੈ। ਸਮਾਜਿਕ ਉਥਾਨ, ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਬਰ-ਕੱਤਾ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਰਚਿਤ ਬਾਣੀ ਦੇ 61 ਸ਼ਬਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹਨ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਅਭਾਵ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਕਾਲ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਚਮਤਕਾਰਿਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਕਾਲਕ੍ਰਮ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਹੀ ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ, ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਯਾਤੀ ਦੇ ਕਿਸ ਸਾਲ ਵਿਚ ਘਟਿਤ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਵਿਦਵਾਨ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਿਤ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਦੱਸੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ ਕੀਤੀ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਸਾਡਾ ਮੰਤਵ ਤਾਂ ਉਸ ਮਹਾਨ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸੰਤ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਸ਼ਰਧਾਮੂਲਕ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿਚ ਚਿਤਰਨਾ ਹੈ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇਹਾਵਸਾਨ ਦੇ ਕਰੀਬ 250 ਸਾਲ ਉਪਰੰਤ ਅਨੰਤਦਾਸ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖੀ ਇਕ ਪਰਚੀ ਮਿਲੀ ਹੈ, ਇਹ ਅਨੰਤਦਾਸ ਰਾਜਸਥਾਨ ਤੋਂ ਸਨ। ਇਸ ਪਰਚੀ ਦਾ ਰਚਨਾ-ਕਾਲ ਸੰਨ 1588 ਈ. ਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਅਭਾਵ ਹੈ। ਡਾ. ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਸੇਕ, ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਇਸ ਪਰਚੀ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ: “ਅਨੰਤ ਦਾਸ, ਨਾਭਾ ਜੀ ਦੇ ਗੁਰੂ ਭਾਈ ਦੇ ਸ਼ਿਸ ਸਨ ਅਤੇ ਇਹ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਕਿਸੀ ਪੱਛਮੀ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਹੋਣਗੇ। ਇਹ ਪਰਚੀ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਲਿਪੀ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।” ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਚਮਤਕਾਰੀ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਤਾਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ- ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼ੂਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਅਦਭੁਤ ਅਤੇ ਅਵਿਸ਼ਵਸਨੀਯ ਕਾਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਰਵਾਇਤਾਂ ਲੋਕਾਈ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਦੁਆਲੇ ਵਾਹ-ਵਾਹ ਦਾ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਕਾਲ ਵਿਚ ਹੀ ਇਹ ਵਰਤਾਰਾ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਹੋਲੀ-ਹੋਲੀ ਇਸ ਦਾ ਪਾਸਾਰ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ। ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਕੋਈ ਲਿਿਖਤ ਪੂਰਬਲੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਦੇ ਧਿਆਨਗੋਚਰੇ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਸੁਹਜ ਭਗਤੀਭਾਵ ਨਾਲ ਓਤ-ਪੋ੍ਰਤ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੀਨ-ਦਲਿਤਾਂ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਹਿੱਤ ਸਰਲ ਸੱਚ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੰਤੋਖ ਅਤੇ ਸਿਮਰਨ ਦਾ ਭਗਤੀ ਮਾਰਗ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣਾ ਕਾਰਜ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਸਿਮਰਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਲਹਿਰ ਇਸ ਪ੍ਰਬਲਤਾ ਨਾਲ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਸੰਗਲ ਢਿੱਲੇ ਪਏ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਅੱਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ, ਜਾਤ-ਪਾਤ ਅਤੇ ਛੂਆ-ਛੂਤ ਨੂੰ ਸਮਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਅਕਸ ਪੰਡਰਪੁਰ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਈ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਰਸਾਅ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਵੀ ਲਗਾਤਾਰ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ। ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸੰਗਤ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਮਰਾਠੀ ਅਭੰਗਾਂ ਦਾ ਅਹਿਮ ਯੋਗਦਾਨ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਵੀ ਸਰਵ-ਵਿਦਿਤ ਹੈ ਕਿ ਭਗਤ ਜੀ ਅਤੇ ਮਰਾਠੀ ਸੰਤ-ਮੰਡਲੀ ਕੀਰਤਨ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਗੁਣ-ਗਾਣ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੱਚਖੰਡ ਪਿਆਨੇ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਅਤੇ ਸਾਧਕ ਤੁਰ-ਫਿਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਗਾਇਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਗੁਜਰਾਤ, ਰਾਜਸਥਾਨ, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਪਾਸਾਰ ਹੋਇਆ। ਪਰਚੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਧਾ: ਪਰਚੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ‘ਪਰਿਚਯ’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਤਦਭਵ (ਬਦਲਿਆ ਰੂਪ ਹੈ), ਜਿਸ ਦਾ ਸਾਧਾਰਨ ਅਰਥ ਹੈ; ਜਾਣ-ਪਛਾਣ। ਪਰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਵਾਰਤਕ ਅਤੇ ਕਾਵਿ; ਦੋਹਾ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਇਹ ਇਕ ਸਾਹਿਤਕ ਵਿਧਾ ਹੈ। ਡਾ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਉਸ ਰਚਨਾ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਧਾਰਮਿਕ ਜਾਂ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਜਾਂ ਸਾਧਕ ਦਾ ਪਰਿਚਯ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਮੁਢਲੇ ਸ੍ਰੋਤ ਹਨ: 1. ਅਨੰਤ ਦਾਸ-ਸੰਨ 1588, 2. ਨਾਭਾ ਜੀ ਭਗਤ ਮਾਲ-1600 ਅਤੇ 3. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ-1604। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵਾਪਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਪਰਚੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਦਾ ਸਹੀ ਅਤੇ ਸਾਰਥਕ ਰੂਪ ਹੈ। ਅਨੰਤ ਦਾਸ ਨੇ ਪਰਚੀ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ, ਛੇਵੇਂ ਅਤੇ ਸਤਵੇਂ ਬੰਦ ਵਿਚ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਕਾਲ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਰਚੀ ਵਿਚ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਤਿੰਨ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸੁਆਦਲਾ ਅਤੇ ਰਸ-ਭਰਪੂਰ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਲਿਪੀ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਇਸ ਪਰਚੀ ਵਿਚ ਇਸ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਥਾਇ ਭਗਤ ਕਵੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਦੇ ਚਮਤਕਾਰਿਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰੂਪਮਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਧਿਆਮਿਕਤਾ ਵਾਲਾ ਅਕਸ ਉੱਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਪਖੰਡ ਅਤੇ ਅਡੰਬਰ ਦੀ ਖੁੱਲ ਕੇ ਨਿਖੇਧੀ ਕੀਤੀ, ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਰਚਿਤ ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਅਭੰਗਾਂ ਦੇ ਸਰੋਕਾਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਦਵੰਦਾਂ-ਵਿਸੰਗਤੀਆਂ ਅਤੇ ਉਣਤਾਈਆਂ ਨੂੰ ਚਿਨਹਿਤ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਇਸ ਦਾ ਹੱਲ ਵੀ ਤਲਾਸ਼ਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰਬਕਾਲਿਕ ਸਾਰਥਕ ਸੁਨੇਹਾ ਵੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਪਰਚੀ ਸਾਹਿਤ ਅਧੀਨ ਦਰਬਾਰੀ ਦਾਸ ਨੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਪਰਚੀ ਲਿਖੀ ਹੈ। ਭਗਤ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਵਾਪਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਡਾ. ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਨੇ, ‘ਪਰਚੀਆਂ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ’ ਵਿਚ ਚਾਰ ਪਰਚੀਆਂ ਦਾ ਮੂਲ ਪਾਠ ਦੇ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਰਚੀਆਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਉੱਪਰ ਪਏ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਇਕ ਬੈਲਜੀਅਮ ਅਤੇ ਇਕ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦਵਾਨ: ਵਿਨਾਨੰਦ ਐਮ ਕਾਲੇਵਾਰਟ ਅਤੇ ਮੁਕੰਦ ਲਾਥ ਨੇ- ‘ਨਾਮਦੇਵ ਦੀ ਹਿੰਦੀ ਪਦਾਵਲੀ’ (Hindi Padawali of Namdev) ਨਾਮਕ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ, ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਦੇ ਸੰਪੂਰਨ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਾਲ ਜੋ ਵੱਖ- ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਲਿਖੇ, ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ 1.3 ਵਿਚ ਅਨੰਤ ਦਾਸ ਵੱਲੋਂ ਰਚਿਤ ਪਰਚੀ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਉਂਜ ਇਸ ਪਰਚੀ ਬਾਰੇ ਹਿੰਦੀ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਲੇਖਕਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਤ ਅਨੰਤ ਦਾਸ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਉਸਤਤ ਵਿਚ ਪਰਚੀ ਲਿਖੀ; ਭਗਤ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਜੀ, ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ, ਭਗਤ ਪੀਪਾ ਜੀ, ਭਗਤ ਰੈਦਾਸ (ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ) ਅਤੇ ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ। ਅਨੰਤ ਦਾਸ ਨੇ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਚਮਤਕਾਰਿਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਹੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਦੁਧ ਪਿਆਇਆ ਗਿਆ, ਮੰਦਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਵਾਰ ਭੁਆਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸੁਲਤਾਨ ਨਾਲ ਹੋਏ ਝਗੜੇ ਦਾ ਨਿਬੇੜਾ ਕੀਤਾ, ਮੋਈ ਹੋਈ ਗਊ ਜੀਵਾਈ, ਹਾਥੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਭੱਜ ਗਿਆ, ਦਰਿਆ ਵਿੱਚੋਂ ਸੁੱਕਾ ਪਲੰਘ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਪ ਉਸ ਦੀ ਛਪਰੀ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਕੀਤੀ। ਹਰੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਰੋਟੀ ਖਾਣ ਲਈ ਕੁੱਤੇ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ, ਮੋਏ ਬਲਦ ਨੂੰ ਜੀਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਸੰਨ 1588 ਵਿਚ ਅਨੰਤ ਦਾਸ ਨੇ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਪਰਚੀ ਲਿਖੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਭਗਤੀ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਅਤੇ ਉਤਕਰਸ਼ਤਾ ਉੱਭਰ ਕੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਰਗੁਣ ਤੋਂ ਨਿਰਗੁਣ ਵੱਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਉਹ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਮੋੜ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਵਰਤਾਂ ਦੀ ਵਿਅਰਥਤਾ ਦੀ ਸਚਾਈ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਇਸ ਪਰਚੀ ਵਿਚ ਜੀਵਨੀ-ਮੂਲਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਅਭਾਵ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਕਿ, 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਭਰਮਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਸੰਖਿਪਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ, ਪਰ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਵਰਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਘਟਨਾ ਬਹੁ-ਵਿਸਥਾਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਪੁਨਰ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਤੁਲਸੀ ਪੱਤੇ ਉਪਰ ਲਿਖੇ ‘ਰਾਮ’- (ਉਹ ਰਾਮ ਜਿਹੜਾ ਸ੍ਰਬਤਰ ਰਮਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ) ਦੇ ਨਾਮ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। 19ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਿਚ ਅਨੰਤ ਦਾਸ ਦੀ ਰਚਿਤ ਪਰਚੀ ਦੀਆਂ ਕਈ ਹਸਤ-ਲਿਖਿਤ ਪ੍ਰਤੀਆਂ ਉਪਲਬਧ ਹੋਈਆਂ। ਵਿਦਵਾਨ ਲੇਖਕਾਂ ਦੁਆਰਾ 15 ਹਸਤ-ਲਿਖiਤ ਪਰਿਚਈਆਂ (ਪਰਚੀਆਂ) ਵਿੱਚੋਂ ਚਾਰ ਦਾ ਵਿਆਪਕ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਇਹ ਤੱਥ ਉਘੜਿਆ ਹੈ ਕਿ, ਕਥਾ-ਵਾਚਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਉਕਾਈਆਂ ਅਤੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜੋੜ-ਤੋੜ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਕਾਈਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਥਾ-ਵਾਚਕਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਿਕਤਾ ਦੀ ਦੇਣ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਇਸ ਪਰਚੀ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਸਹੂਲੀਅਤ ਅਨੁਸਾਰ ਬਦਲਾਅ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਕਾਲ ਵਿਚ ਅਜੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿਚ ਆਗਮਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਕਰਮ- ਕਾਂਡ ਤੀਰਥ ਵਰਤ ਅਤੇ ਪੂਜਾ-ਪਾਠ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਚਰਮ-ਸੀਮਾ ’ਤੇ ਸੀ।

ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ: ਜਿਹੜਾ ਜੀਵਨ ਆਦਰਸ਼ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਜਿਸ ਕੁਮਾਰਗ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਅਵਾਜ਼ ਉਠਾ ਰਿਹੇ ਸਨ, ਉਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਪੈ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਭਗਤ ਜੀ ਦਾ ਇਸ ਏਕਾਦਸੀ ਵਰਤ ਦੀ ਨਿਰਾਥਕਤਾ ਬਾਰੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ:

ਏਕਾਦਸੀ ਬ੍ਰਤੁ ਰਹੈ ਕਾਹੇ ਕਉ ਤੀਰਥ ਜਾਈ ॥1॥
ਭਨਤਿ ਨਾਮਦੇਉ ਸੁਕ੍ਰਿਤ ਸੁਮਤਿ ਭਏ॥
ਗੁਰਮਤਿ ਰਾਮੁ ਕਹਿ ਕੋ ਕੋ ਨ ਬੈਕੁੰਠਿ ਗਏ॥2॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 718)

ਉਪਰੋਕਤ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਸੰਤ ਅਨੰਤ ਦਾਸ ਦੀ ਪਰਚੀ ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਵੀ ਨਾਲ ਹੀ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਰਚੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਰਚਨਾ-ਕਾਲ ਬਾਰੇ ਸੂਚਨਾ ਹੈ:

ਸੰਮਤ ਸੋਲਹ ਸੈ ਪੰਤਾਲਾ ॥( 1645 ਬਿ.-1588 ਈ.) ਵਾਣੀ ਬੋਲੀ ਬਚਨ ਰਸਾਲਾ॥
ਅੰਤਰਜਾਮੀ ਆਗਿਆ ਦੀਨੀ॥ ਦਾਸ ਅਨੰਤ ਕਥਾ ਕਰ ਲੀਨੀ॥

ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਰੂਹਾਨੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਸਦਕਾ ਨਗਰ-ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਪੁੰਨ- ਦਾਨ ਦੇ ਅਡੰਬਰ ਦੀ ਸਾਰਥਿਕਤਾ ਦੀ ਸੋਝੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਵਿਅਰਥ ਦੇ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਦੀਆਂ ਚੂਲ਼ਾਂ ਢਿੱਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਉਸ ਪਰਮ-ਪਿਤਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਸਦਕਾ ਮਨੁੱਖੀ ਸੋਚ ਵਿਚ ਪਰਿਵਰਤਨ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ’ਤੇ ਬਲ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਹੀ ਮਨੁੱਖ, ਮਨੁੱਖੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੀ ਸੋਝੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।