ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸਿੱਖ ਭਾਈ ਕਾਲਾ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਸਮਾਚਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਬਹੁਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਪਰ ਮਹਿਰਾਜ (ਮਰਾਝ) ਨਗਰ ਦੇ ਵੱਸਣ ਅਤੇ ਫੂਲਵੰਸ਼ ਦੀ ਵਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸਮੇਂ ਭਾਈ ਕਾਲਾ ਜੀ ਦੀ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਬਾਖੂਬੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਕਾਲਾ ਜੀ, ਭਾਈ ਮੋਹਣ ਜੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਪੜਦਾਦਾ ਮਹਿਰਾਜ ਫੂਲ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਵਡੇਰਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਪਰ ਮਹਿਰਾਜ ਨਗਰ ਵਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ 1627 ਈ. ਵਿਚ ਮਹਿਰਾਜ ਨਗਰ ਵਸਾਉਣ ਦੀ ਵਾਰਤਾ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਮਾਲਵੇ ਵਿਚ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪਿੰਡ ਮਾੜੀ ਪੁੱਜੇ। ਇੱਥੇ ਕੌੜੇ ਭੁੱਲਰਾਂ ਦੇ ਵਡੇਰੇ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਮੇਲਾ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਜੁੜੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਸਿੱਖ ਬਣੇ। ਸਿੱਖ ਬਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਮਹਿਰਾਜ ਦੀ ਔਲਾਦ ਵਿੱਚੋਂ ਭਾਈ ਮੋਹਣ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਭਾਈ ਕਰਮਚੰਦ ਅਤੇ ਭਾਈ ਕਾਲਾ ਵੀ ਸਨ। ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ ਦੇ ਕਥਨ ਅਨੁਸਾਰ ਮਹਿਰਾਜਕਿਆਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈ ਭਗਤੂ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨੀਂ ਲਾਵੋ :

ਸੋ ਭਗਤੂ ਢਿਗ ਹਾਥ ਜੋੜ ਚਰਨੀ ਲਗੇ।
ਸਭ ਬਿਧ ਕਹੀ ਸੁਨਾਇ ਹਮਹਿ ਗੂਰੂ ਪਗ ਲਾਇੳ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗ਼ਰੀਬੀ, ਨਿਮ੍ਰਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਫਤ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਤਿਨਾਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਬਣਾਇਆ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਹਿਤ ਭਗਤੀ ’ਤੇ ਗੁਰਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।“ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਰਾਦਰੀ ਅਰਥਾਤ ਮਹਿਰਾਜ ਦੀ ਔਲਾਦ ਸਿੱਧੂ ਜੱਟ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੱਟੀਆਂ ਅਤੇ ਪਚਾਧਿਆਂ ਨੇ ਘਰਾਂ-ਘਾਟਾਂ ਤੋਂ ਉਜਾੜ ਕੇ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਟੱਪਰੀ-ਵਾਸ ਬਣੇ ਕਿਸੇ ਥਾਂ-ਟਿਕਾਣੇ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਇਕ ਭਾਰੀ ਜਥੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਫਿਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਤਨੋ-ਮਨੋ ਬਹੁਤ ਸ਼ਰਧਾ-ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਵਾਸਤੇ ਵਧੀਆ ਨਰਮ ਘਾਹ ਲਿਆਇਆ ਕਰਨ, ਲੰਗਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਹਰ ਵੇਲੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਹਾਜ਼ਰ ਰਹਿਣ। ਇਕ ਦਿਨ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗ਼ਰੀਬੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਨਿਵਾਜੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਧਰ ਕੇ ਭਾਈ ਕਾਲਾ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਭਾਈ ਮੋਹਣ ਜੀ ਨੂੰ ਕੁਝ ਮੰਗਣ ਲਈ ਕਿਹਾ:

ਸ੍ਰੀ ਸਤਿਗੁਰ ਦਿਸ਼ਟ ਖੁਸੀ ਕੀ ਕਰੀ।
ਭਏ ਨਿਹਾਲ ਵੈ ਤਿਸ ਹੀ ਘਰੀ।
ਮਹਰਾਜ ਪੋਤ੍ਰੀ ਮੋਹਨ ਥੋ ਆਯੋ।
ਸਾਥ ਪੁਤ੍ਰ ਸੋ ਕਾਲੈ ਲਯਾਯੋ।
ਸ੍ਰੀ ਸਤਿਗੁਰ ਅੱਗੇ ਦਯੋ ਚੜ੍ਹਵਾਇ।
ਔਰ ਦਰਬ ਦਈ ਢੇਰੀ ਲਾਇ।
ਕਾਲੇ ਟਹਿਲ ਗੁਰ ਲੰਗਰ ਲਾਈ।
ਲੋਕਨ ਕਹਿ ਬਾਤ ਦਈ ਮਿਟਾਈ।
ਤੌ ਮੋਹਨ ਗੁਰ ਪੈ ਜੀ ਕੀ ਕਹੀ।
ਦੱਯੋ ਜ਼ਿਮੀਂ ਹਮ ਵੱਸਨ ਤਈਂ।
ਹਸ ਸਤਿਗੁਰ ਯੋ ਮੋਹਨ ਕਹਯੋ।
ਹਮ ਚਾਹੈਂ ਤੁਮ ਦੇਣੈ ਜੋਗ ਕਯੋ।

ਤਦ ਭਾਈ ਮੋਹਣ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸੁਣਾ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ, ਜੇਕਰ ਤੁਠੇ ਹੋ ਤਾਂ ਪਹਿਲੇ ਸਿੱਖੀ ਧਰਮ ਬਖਸ਼ੋ, ਫੇਰ ਇਕ ਪਿੰਡ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਕੌੜੇ ਭੁੱਲਰਾਂ ਪਾਸੋਂ ਸਾਨੂੰ ਵੱਸਣ ਵਾਸਤੇ ਲੈ ਦਿਉ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਾਸ ਕਈ ਲੱਖ ਘੁਮਾਂ ਬੰਜਰ ਜ਼ਮੀਨ ਪਈ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਪਾਸ ਦਸ ਬਿਘੇ ਭੀ ਨਹੀਂ, ਜਿੱਥੇ ਅਸੀ ਝੁੱਗੀਆਂ ਪਾ ਬੈਠੀਏ ’ਤੇ ਆਪਣਾ ਖੂਹ ਲਾ ਲਈਏ। ਹੁਣ ਸਾਡੀਆਂ ਤੀਵੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੂਹੋਂ ਪਾਣੀ ਭਰਨ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਇਹ ਠੱਠਾ ਮਸਖਰੀ ਕਰ ਕੇ ਬਹੁਤ ਦੁਖ ਦੇਂਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਨਰਦਈ ਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਭਾਰੀ ਗੈਰਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕੀ ਕਰੀਏ? ਕੁਛ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਚਲਦੀ। ਹੁਣ ਆਪ ਜੀ ਇਹ ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ ਕਿ ਪਿੰਡ ਬੰਨ੍ਹਣ ਜੋਗੀ ਧਰਤੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਦਿਉ ’ਤੇ ਨਾਤੇ-ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਸਾਂਝ ਸਾਡੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕਰਾ ਦਿਉ। ਭਾਈ ਮੋਹਣ ਜੀ ਤੋਂ ਇਹ ਵਾਰਤਾ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕੌੜੇ ਭੁੱਲਰਾਂ ’ਤੇ ਗੁੱਸਾ ਹੋ ਕੇ ਮਰਾਜਿਆਂ ’ਤੇ ਤਰਸ ਕੀਤਾ।

ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਕੌੜੇ ਭੁੱਲਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਆਏ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਰਮਾਇਸ਼ ਪਾਈ ਕਿ ਤੁਸੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਕਰੈਲਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਪਿੰਡ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਦਿਉ ਅਤੇ ਬੇਟੀ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਦੀ ਸਾਂਝ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਰੱਖੋ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਬਚਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਭੁੱਲਰਾਂ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਵਾਂਗ ਵੱਜਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਚੌਧਰੀ ਲਾਲ ਕੌੜਾ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁਖੀ ਸੀ, ਚੌਧਰੀ ਬਘੇਲੇ, ਦਿਤੂ, ਦੌਲੇ ਆਦਿਕ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਵਿਚ ਬੋਲਿਆ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇਕ ਪਿੰਡ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਆਖਦੇ ਹੋ ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਬਿਘਾ ਭਰ ਵੀ ਜ਼ਮੀਨ ਨਹੀਂ ਦੇਣੀ, ਤੁਸੀਂ ਚੰਗੇ ਗੁਰੂ ਹੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਦਵਾਕੇ ਸਾਡੇ ਹੋ ਸ਼ਰੀਕ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹੋ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਕਹਿਣ ’ਤੇ ਵੀ ਕੌੜੇ ਭੁੱਲਰ ਨਾ ਮੰਨੇ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਚਲੇ ਗਏ। ਤਦ ਗੁਰੂ ਨੇ ਭਾਈ ਮੋਹਣ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਤੁਸੀਂ ਹੁਣੇ ਇੱਥੋਂ ਤੁਰ ਜਾਉ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਦਿਨ ਛਿਪ ਜਾਵੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਪਿੰਡ ਦੀ ਮੋਹੜੀ ਗੱਡ ਕੇ ਬੈਠ ਜਾਉ, ਗੁਰੂ ਤੁਹਾਡੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨਗੇ। ਭਾਈ ਮੋਹਣ ਜੀ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਗੱਡੇ ਲੱਦ ਕੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਤੁਰ ਪਏ। ਉਹ ਮਾੜੀ ਤੋਂ ਢਾਈ ਤਿੰਨ ਕੋਹ ਗਏ ਤਾਂ ਸੂਰਜ ਛਿਪ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਮੋਹਣ ਜੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਤਾਰਾ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ-ਵਡੇਰੇ ਮਹਿਰਾਜ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਭਾਈ ਕਰਮ ਚੰਦ ਤੋਂ ਸੰਮਤ 1684 ਅਨੁਸਾਰ 1627 ਈ. ਨੂੰ ਮਹਿਰਾਜ ਪਿੰਡ ਮੋਹੜੀ ਗਡਾ ਕੇ ਰਾਤੋ ਰਾਤ ਚਾਰ-ਚੁਫੇਰੇ ਵਾੜ ਕਰ ਲਈ। ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਭੁੱਲਰਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਧਮਕੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਪਰ ਇਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਆਸਰੇ ਬੈਠੇ ਰਹੇ। ਅਖੀਰ ਕੌੜਿਆਂ ਭੁੱਲਰਾਂ ਨੇ ਕਈ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਭੁੱਲਰ ਜੱਟ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਕੇ ਮਹਿਰਾਜਿਆਂ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅੱਗੋਂ ਭਾਈ ਮੋਹਣ ਜੀ, ਭਾਈ ਕਾਲਾ ਜੀ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤ-ਭਤੀਜੇ ਆਦਿਕ ਸਾਥੀ ਵੀ ਚੰਗੇ ਲੜਾਕੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਡਟ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਵਾਸਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਬਿਧੀ ਚੰਦ ਜੀ, ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ, ਭਾਈ ਪਰਾਣਾ ਜੀ ਆਦਿਕ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸਵਾਰ ਭੇਜ ਦਿੱਤੇ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਭੁੱਲਰਾਂ ਦੀ ਸੁੱਧ ਭੁੱਲ ਗਈ ਅਤੇ ਥੋੜਾ ਸਮਾਂ ਲੜ ਕੇ ਭੱਜ ਗਏ।

ਫਿਰ ਭੁੱਲਰਾਂ ਨੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਜਵਾਈ ਭੋਖੜੀ ਪਿੰਡ ਵਾਲੇ ਸਰਦਾਰ ਜੈਦ ਪਰਾਣੇ ਨੂੰ ਮਦਦ ਲਈ ਸੱਦਿਆ। ਜੈਦ ਪਰਾਣਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਾ ਅਰਜਨ, ਭੀਮ ਵਾਂਗ ਜੋਰਾਵਰ ਬਹਾਦਰ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਮਹਿਰਾਜਕੇ ਬਹੁਤ ਡਰ ਗਏ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਕਾਲਾ ਜੀ ਜੋ ਮਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਬਹਾਦਰ ਸੂਰਵੀਰ ਸੀ, ਨੂੰ ਥਾਪੀ ਦੇ ਕੇ ਆਖਿਆ ਡਰੋ ਨਹੀਂ, ਅਸੀ ਤੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਜੈਦ ਪਰਾਣੇ ਨੂੰ ਮਰਵਾਉਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਰ ਸੁਣ ਕੇ ਮਰਾਜਿਆ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਵਧ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਜੈਦ ਪੁਰਾਣੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਜੰਗ ਬਹੁਤ ਘਮਸਾਨ ਮੱਚਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਿੱਖ ਮਹਿਰਾਜਕਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਆਪ ਖੁਦ ਉੱਚੇ ਟਿੱਲੇ ਉੱਪਰ ਖਲੋ ਕੇ ਵੇਖ ਰਹੇ ਸਨ। ਭੁੱਲਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਜੈਦ ਪੁਰਾਣਾ ਮਾਰੋ-ਮਾਰ ਕਰਦਾ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਮਹਿਰਾਜਕਿਆਂ ਦੇ ਕਈ ਬੰਦੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਕਾਲੇ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰਿਆ ਕੇ ਜੈਦ ਪਰਾਣੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋ। ਉਧਰੋਂ ਜੈਦ ਪਰਾਣੇ ਨੇ ਵੀ ਭਾਈ ਕਾਲੇ ਨੂੰ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਲੜਦਿਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਵੰਗਾਰਿਆ ਅਤੇ ਬੜਾ ਭਾਰੀ ਵਾਰ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਾਈ ਕਾਲੇ ਨੇ ਬੜੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਰੋਕਿਆ ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਚਾਰ ਦੰਦ ਟੁੱਟ ਗਏ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਕ ਸਿੱਖ ਨੇ ਜੈਦ ਪੁਰਾਣੇ ’ਤੇ ਤੀਰ ਦਾ ਵਾਰ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਭਾਈ ਕਾਲਾ ਜੀ ਨੇ ਬੜੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਖੰਡੇ ਦਾ ਵਾਰ ਕਰ ਕੇ ਜੈਦ ਪੁਰਾਣੇ ਨੂੰ ਥਾਂ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਜੈਦ ਪੁਰਾਣਾ ਕੋਈ ਆਮ ਵਿਅਕਤੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਇਸ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂਤਾ ਬਾਰੇ ‘ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ' ਵਿਚ ਵਰਣਨ ਹੈ: “ਕਿ ਜੈਦ ਪੁਰਾਣੇ ਨੇ ਦੋ ਵਾਰ ਸ਼ਾਹੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਵੀ ਹਰਾਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਹਵਾਂ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਾਪ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ (ਇਲਾਕੇ) ਵਿਚ ਉੱਘਾ ਅਤੇ ਚੁਰਾਸੀ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਮਾਲ ਗੁਜ਼ਾਰ ਸਰਦਾਰ ਬਣਿਆ ਸੀ।” ਅਜਿਹੇ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਮਾਰਕੇ ਭਾਈ ਕਾਲਾ ਜੀ ਨੇ ਜੰਗ ਦਾ ਇਕ ਪਾਸਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭੁੱਲਰਾਂ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ’ਤੇ ਉਹ ਨਗਾਰੇ ਮੂਧੇ ਮਾਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰ ਪਏ। ਫਿਰ ਮਹਿਰਾਜਕਿਆਂ ਨੇ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਕੋਹ ਤਕ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਜੂਹ ਫੈਲਾ ਲਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਦਦਗਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਦੁਬਾਰਾ ਕਿਸੇ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਮਹਿਰਾਜ ਪਿੰਡ ਅਜਿਹਾ ਸੰਘਣਾ ਵੱਸਿਆ ਕੇ ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਕਈ ਪਿੰਡ ਵੱਸੇ।

ਉਪਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ 1627 ਈ. ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮਹਿਰਾਜ ਪਿੰਡ ਵੱਸਿਆ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਉੱਥੇ ਹੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ਾਹੀ ਫੌਜਾਂ ਨਾਲ ਜੁੱਧ ਹੋਇਆ। ਜੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉੱਥੇ ਰੋਜ਼ ਦੀਵਾਨ ਸਜਦਾ, ਕਥਾ ਕੀਰਤਨ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਸੰਗਤ ਲਾਹਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ। ਇਕ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਜੇ ਦੀਵਾਨ ਵਿਚ ਭਾਈ ਕਾਲਾ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਰੂਪ ਚੰਦ ਜੋ ਭੱਟੀਆਂ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਦੇ ਦੋਵਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਫੂਲ ਅਤੇ ਸੰਦਲੀ ਆਪਣੇ ਭਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਇਆ। ਭਾਈ ਕਾਲਾ ਜੀ ਨੇ ਫੂਲ ਨੂੰ ਮੋਢੇ ਉਤੇ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸੰਦਲੀ ਉਂਗਲ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਤੁਰਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਫੂਲ ਆਪਣਾ ਢਿੱਡ ਵਜਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਛਣ ’ਤੇ ਭਾਈ ਕਾਲਾ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ! ਇਹ ਯਤੀਮ ਹੈ ਅਤੇ ਢਿੱਡੋਂ ਭੁੱਖਾ ਹੈ। ਇਹ ਬੋਲਣਾ ਅਜੇ ਜਾਣਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਢਿੱਡ ਵਜਾ ਕੇ ਭੁੱਖ ਦਾ ਦੁੱਖ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪ ਜੀ ਤੋਂ ਢਿੱਡ ਭਰਨ ਲਈ ਮੰਗ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਦਇਆ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਧਾਰ ਕੇ ਫੁਰਮਾਇਆ, ਭਾਈ ਕਾਲਾ! ਇਹ ਬੜਾ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਉੱਘਾ ਅਮੀਰ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਦੀ ਔਲਾਦ ਦੇ ਘੋੜੇ ਜਮਨਾ ਤੀਕ ਪਾਣੀ ਪੀਣਗੇ। ਇਸਦੀ ਔਲਾਦ ਕਈ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤਕ ਇਥੇ ਰਾਜ ਕਰੇਗੀ।° ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਦਿੱਤੀ ਅਸੀਸ ਦੀ ਬਦੌਲਤ ਫੂਲ ਤੋਂ ਫੂਲਕੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ (ਪਟਿਆਲਾ, ਨਾਭਾ, ਜੀਂਦ) ਪ੍ਰਫੁਲਿਤ ਹੋਈਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜ ਦੇ ਸੁੱਖ ਮਾਣੇ। ਜਦੋਂ ਸਤਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਮਾਲਵੇ ਪਧਾਰੇ ਤਾਂ ਫੂਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਕ-ਸਬੰਧੀਆਂ ਸਮੇਤ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਹੁਤ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ।

ਜਦ ਭਾਈ ਕਾਲਾ ਜੀ ਨੇ ਘਰ ਆ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਫੂਲ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਵਰ ਦੀ ਸਾਰੀ ਵਾਰਤਾ ਆਪਣੀ ਵਹੁਟੀ ਨੂੰ ਦੱਸੀ ਤਾਂ ਉਹ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਲੈ ਕੇ ਗਏ, ਉਹ ਵੀ ਰਾਜੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ। ਹੁਣ ਉਹ ਫੂਲ ਦੇ ਟਕੇ ਭਰਿਆ ਕਰਨਗੇ ਅਜੇ ਵੀ ਵੇਲਾ ਹੈ ਭਲਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਣਾ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਭਾਈ ਕਾਲਾ ਜੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਪੁੱਜਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਕਾਲਾ ਜੀ ਦੀ ਮਨਸਾ ਜਾਣ ਕੇ ਫਰਮਾਇਆ, ਇਹ ਵੀ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹੋਣਗੇ ਆਪਣੀ ਕਮਾਈ ਖਾਣਗੇ, ਟਕੇ ਨਹੀਂ ਭਰਨਗੇ ’ਤੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ ਹੋਣਗੇ।

ਫੂਲ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਰਲੋਕ ਸਿੰਘ ਨਾਭੇ ’ਤੇ ਜੀਂਦ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਵਡੇਰਾ ' ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਪਟਿਆਲੇ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਵਡੇਰਾ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨੂੰ ਫੂਲਕੀਆ ਰਿਆਸਤਾਂ ਆਖਦੇ ਸਨ। ਭਾਈ ਕਾਲਾ ਜੀ ਦੀ ਔਲਾਦ 22 ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਮਾਲਕ ਬਣੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹੀਆ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਸੋ ਭਾਈ ਕਾਲਾ ਇਕ ਬਹਾਦਰ ਸੂਰਬੀਰ ਯੋਧਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣ ਕੇ ਜੈਦ ਪੁਰਾਣਾ ਵਰਗੇ ਮਹਾਂਬਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਮਹਿਰਾਜ ਨਗਰ ਨੂੰ ਵਸਾਉਣ ਵਿਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਫੂਲਕੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੇ ਵਡੇਰੇ ਫੂਲ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪਾਸੋਂ ਵਰ ਦਿਵਾਉਣ ਸਮੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਲਿਜਾ ਕੇ ਗੁਰੂ _ ਜੀ ਦੀਆਂ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣਾਇਆ। ਭਾਈ ਕਾਲਾ ਪਹਿਲਾਂ ਮਹਿਰਾਜਕਿਆਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਫੂਲਕਿਆਂ (ਰਿਆਸਤਾਂ) ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਅਹਿਮ ਪਾਤਰ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ ਸਿੱਖ ਵਜੋਂ ਪਹਿਚਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।