ਜਿੱਥੇ ਕਿਸੇ ਸਧਾਰਨ ਰਚਨਾ ਦੀ ਸੂਝ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਜਾਂ ਵਿਆਖਿਆ ਲਈ ਭਾਸ਼ਾ ਜਾਂ ਪਾਠ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਜੇਕਰ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕਿਸੇ ਧਾਰਮਿਕ ਰਚਨਾ ਜਿਵੇਂ ਬਾਈਬਲ, ਕੁਰਾਨ ਜਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੋਰ ਵੀ ਜਟਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਦਵਾਨ ਹੋਣਾ ਹੀ ਕਾਫੀ ਨਹੀਂ ਉਸ ਦਾ ਸਾਧਕ ਹੋਣਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਲਹਾਮੀ ਰਚਨਾ ਦੇ ਉਸੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾ ਸਕੇ ਜਿੱਥੇ ਅਧਿਆਤਮਕਤਾ ਦੀ ਉਚਾਈ ਹੋਵੇ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਮੂਲ ਜਾਂ ਧੁਰਾ ਕਿੱਥੋਂ ਅਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਹਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ‘ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ ਆਈ”। ਸੋ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਚਨਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਲਈ ਧੁਰ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ‘ਸਾਧਨਾ’ ਜਾਂ ‘ਨਾਮ ਮਾਰਗ' ਪਉੜੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਲੱਗਭਗ 12ਵੀਂ ਤੋਂ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਤਕ ਦੇ ਸਮਾਂ ਅੰਤਰਾਲ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵੱਡੇ ਅੰਤਰਾਲ ਕਾਰਣ ਗੁਰਬਾਣੀ ਆਧਾਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆਸ਼ਾਸਤਰ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਤਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ. ਬਲਕਾਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮਤ ਹੈ “ਸਿੱਖ ਵਿਆਖਿਆ-ਸ਼ਾਸਤਰ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਵਿਆਖਿਆ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਾਂਗ ਸਥਾਪਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਸਿੱਖ ਵਿਆਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਵੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਅਧਿਐਨ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸਿਰਜਿਆ ਜ਼ਰੂਰ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।”

ਸ. ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ (ਗਰੇਵਾਲ) ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਵਿਲੱਖਣ ਵਿਆਖਿਆ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਬਾਈਬਲ ਵਾਲੇ ਵਿਆਖਿਆ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁਸਤਕ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਬਦ-ਗੁਰੂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹਨ।

ਡਾ. ਗੁਰਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਵਿਆਖਿਆ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਬਿਆਨਦੇ ਹਨ ਕਿ— “ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ-ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮੁਕਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਆਖਿਆ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਜੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸ ਦੇ ਅਤਿਅੰਤ ਸਮਕਾਲੀ ਗੌਰਵ ਬਾਰੇ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।”

ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਤਕ ਜਿੰਨਾ ਵੀ ਕਾਰਜ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਜਾਂ ਵਿਆਖਿਆ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ ਉਸ ਦਾ ਆਧਾਰ ਵੈਦਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਜਾਂ ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਸੀ। ਡਾ. ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿੰਨੀਆਂ ਵੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਵਿਆਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਉਦਾਸੀ ਹੋਣ, ਸੋਢੀ ਹੋਣ, ਨਿਰਮਲੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਸੰਪਰਦਾਈ ਹੋਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਜਾਂ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਰੇ ਹੀ ਭਾਰਤੀ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਆਪਸ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਸਨ ਪਰੰਤੂ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਉਪਰੰਤ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੇ ਬਦਲਣ ਕਾਰਣ ਵਿੱਦਿਅਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀ ਆਈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਜਾਂ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦਾ ਰੂਪ ਵੀ ਬਦਲ ਗਿਆ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੰਮ/ਉਦੇਸ਼ ਬਾਰੇ ਡਾ. ਗੁਰਮੇਲ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦੇ ਹਨ— “ਇਸ ਵਿਗਿਆਨ (ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆ-ਸ਼ਾਸਤਰ) ਦਾ ਮੁੱਖ ਅੰਗ ਲੇਖਕ (ਬਾਣੀਕਾਰ) ਦੇ ਲਿਖਣ-ਪਲ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਲਿਖਣ ਸਮੇਂ ਲੇਖਕ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਕੀ ਸੀ ਜਾਂ ਲੇਖਕ ਆਪਣੀ ਕਹੀ/ਲਿਖੀ ਇਬਾਰਤ ਦੇ ਖੁਦ ਕੀ ਅਰਥ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਇਕ ਉਦਾਹਰਨ ਦੁਆਰਾ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਜਦੋਂ ਮੂਲਮੰਤ੍ਰ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਅੰਤਰ ਆਤਮੇ ਉਤਰਿਆ ਜਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋਇਆ, ਤਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਮੂਲਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਕੀ ਭਾਵ ਸੀ? ਜੇ ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਮੂਲਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਅਰਥ ਹੋਏ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਇਹ ਗੱਲ ਹੋਰ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਮੂਲਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਅਰਥ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ? ਜਾਂ ਕੀ ਮੂਲਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਇਹੀ ਅਰਥ ਹਨ ਜੋ ਅਸਲੀ ਹਨ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆ-ਸ਼ਾਸਤਰ : ਮਹੱਤਵ

ਉਪਰਲੀ ਸਾਰੀ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਸਮਝ ਵਿਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਆਖਿਆਸ਼ਾਸਤਰ ਪੱਧਤੀ ਦੀ ਹਰੇਕ ਧਾਰਮਿਕ ਰਚਨਾ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਖਾਸ ਮਹੱਤਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬਾਈਬਲ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਪੱਧਰ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤਕ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਆਖਿਆ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਜਾਂ ਮਾਪਦੰਡ ਦੀ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਲੱਗਭਗ 12ਵੀਂ ਤੋਂ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਵਾਲਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਭਾਸ਼ਾ ਸੰਬੰਧੀ ਸਮੱਸਿਆ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੇਸ਼ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚਲੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਪੂਰਨ ਬੋਧ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਵਿਆਖਿਆ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਬੜੇ ਹੀ ਸਾਰਥਕ ਨਤੀਜੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਧਰਮ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਰੱਬੀ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਣ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਧਰਮ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਵੀ ਨਾਲ ਹੀ ਤੁਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਉਸ ਧਰਮ ਦੇ ਮੂਲ ਆਧਾਰ, ਰੱਬੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵਿਆਖਿਆ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹਾਨ ਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਮਹੱਤਵ ਵਾਲਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਫੁਲਤਾ, ਪਾਸਾਰ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਲੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੀ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਆਖਿਆ ਪਰੰਪਰਾ ਉਸ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵਿਧੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਲਈ ਪਿੱਛੋਂ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿਗਿਆਨ ਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿਧੀਆਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਤਾਂ ਕਿ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਸਹੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਵਿਆਖਿਆ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਜਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਇਕ ਲਾਭ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ :

1. ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ

2. ਮੂਲ ਪਾਠ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਜਾਣਕਾਰੀ

3. ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਜਾਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ

4. ਅਰਥਾਂ ਦਾ ਨਿਰਧਾਰਨ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕਤਾ

5. ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਵਿਕਾਸ

6. ਹੋਰਨਾਂ ਧਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਤੀ

7. ਚਿੰਨ੍ਹਾਤਮਕ ਜਾਂ ਅਲੰਕਾਰਕ ਪਾਠ ਦਾ ਗਿਆਨ

8. ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸੂਝ

9. ਚੇਤਨਾ, ਬੋਲੀ ਜਾਂ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਵਿਕਾਸ

10. ਭੂਤ, ਭਵਿੱਖ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪਾਠ ਦੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸੋਝੀ

11. ਸੰਵਾਦ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ

12. ਵਿਆਖਿਆ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਜਾਂ ਸੰਦਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿਚ ਵਾਧਾ

13. ਮਰੀਆਂ ਜਾਂ ਅਲੋਪ ਹੋਈਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਪੁਨਰ ਸਥਾਪਤੀ

14. ਸਮਝ ਦੇ ਪੱਧਰ ਵਿਚ ਵਾਧਾ

15. ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਸਕੂਲਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ

16. ਭਰਾਤਰੀ ਭਾਵ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਵਿਕਾਸ

17. ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਤੱਤ (ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਜੀਵ, ਨਿਮਰਤਾ, ਪ੍ਰੇਮ) ਆਦਿ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ

18. ਫਾਲਤੂ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ, ਵਹਿਮ-ਭਰਮਾਂ ਜਾਂ ਮਿੱਥਾਂ ਦਾ ਖਾਤਮਾ

19. ਸੰਗੀਤਕ ਜਾਂ ਗਾਇਨ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ

20. ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਕ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੇ ਅਸਲ ਅਰਥ

21. ਸੰਗੀਤਕ ਸਾਜਾਂ ਦੀ ਸੋਝੀ

22. ਵਿਆਕਰਣਕ ਖੋਜ

23. ਉਚਾਰਨ ਸੇਧ ਵਿਚ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ

24. ਧੁਨੀ, ਚਿੰਨ੍ਹ, ਵਾਕ, ਬਿਸ਼ਰਾਮ, ਨਿਰੁਕਤ ਦਾ ਬੋਧ

25. ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਏਕਤਾ

26. ਬਾਣੀ ਵਿਚਲੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤੱਤ ਦੀ ਸਾਰਥਕਤਾ ਦੀ ਖੋਜ

27. ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪੱਖਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ

28. ਕਾਵਿ ਜੁਗਤਾਂ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਦਾ ਵਿਕਾਸ

29. ਕਾਵਿ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ : ਧੁਨੀ, ਰਸ, ਛੰਦ, ਅਲੰਕਾਰ ਦਾ ਗਿਆਨ

30. ਕਾਵਿ ਰੂਪਾਂ ਜਾਂ ਸਾਹਿਤ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਸੋਝੀ

31. ਵਿਆਕਰਣ, ਪਿੰਗਲ, ਤਕਨੀਕੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ

32. ਮੁਹਾਵਰੇ ਜਾਂ ਸ਼ਬਦ ਭੰਡਾਰ ਦਾ ਬੋਧ

33. ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ, ਖੋਜ ਸੰਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ,

34. ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਜਾਂ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਵਿਚ ਹੋਏ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਰਲਗੱਡ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨਾ

35. ਧਰਮ ਅਤੇ ਜਗਿਆਸੂ ਵਿਚਾਲੇ ਉਸਰੀ ਹੋਈ ਕੰਧ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣਾ

5. ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੰਦ :

*ਸ਼ਬਦ ਜੋੜ
*ਅੰਕ ਪ੍ਰਬੰਧ
*ਆਰਥੋਗ੍ਰਾਫੀ
* ਤੁਕ ਪ੍ਰਬੰਧ
*ਵਿਆਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ
*ਭਾਸ਼ਾ
*ਸੰਪਾਦਕ
*ਬਾਣੀ ਸਿਰਲੇਖ
*ਸੰਗੀਤਕ ਤੱਥ (ਕੀਰਤਨ, ਸਾਜ, ਗਾਇਨ ਸ਼ੈਲੀਆਂ, ਰਾਗ) ਇਤਿਹਾਸਿਕ,
*ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਤੱਥ
*ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਲਿਪੀ
*ਬਾਣੀਕਾਰ
*ਪ੍ਰਭਾਸ਼ਿਕ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਸੰਕਲਪ
*ਸਟੀਕ/ਟੀਕੇ
* ਫੁਟਕਲ

ਸਮੁੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਪੱਛਮ ਵਿਚ Hermeneutics ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਵੀ ਆਪਣਾ ਖਾਸ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਗੁਰਮਤਿ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਪੂਰਨ ਉਪਯੋਗ ਹਾਲੇ ਤਕ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਿਆ ਪ੍ਰੰਤੂ ਜੇਕਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਪਾਸੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤਾਂ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਖਾਸ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ।