ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਇਕ ਮਹਾਨ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ। ਉਹ ਉੱਚ ਦਰਜੇ ਦੇ ਜੀਵਨਕਾਰ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ, ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ, ਸਾਹਿਤਕਾਰ, ਨਾਟਕਕਾਰ, ਨਾਵਲਕਾਰ, ਕਵੀ, ਕੋਸ਼ਕਾਰ, ਖੋਜਕਾਰ, ਅਨੁਵਾਦਕ, ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ, ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਕ ਸਨ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਦਾ ਘੇਰਾ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹੱਥ ਲਿਖਤਾਂ, ਕੋਸ਼, ਪੁਸਤਕਾਂ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਲੇਖ ਵਿਚ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਖਰੜਿਆਂ ਦੇ ਸੰਪਾਦਨ ਕਾਰਜ ਦਾ ਸਰਵੇਖਣ ਅਤੇ ਪੜਚੋਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

‘ਸੰਪਾਦਨ’ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਭਾਵ ਛਪਣਯੋਗ ਕੱਚੇ ਖਰੜਿਆਂ ਦੀ ਸੁਧਾਈ ਦਾ ਕਾਰਜ ਤੇ ਤਰਤੀਬਵਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਛਪਣਯੋਗ ਬਣਾਉਣਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ, ਜੋ ਕੱਚੇ ਖਰੜਿਆਂ ਦੀ ਸੁਧਾਈ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਤਰਤੀਬ ਦੇ ਕੇ ਛਾਪਦਾ ਹੈ, ‘ਸੰਪਾਦਕ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਜਾਂ ਰਸਾਲੇ ਦੇ ਲੇਖਾਂ, ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਆਦਿ ਦੀ ਕਾਂਟ-ਛਾਂਟ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਤਰਤੀਬ ਦੇ ਕੇ ਛਾਪਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਹੀ ਸੰਪਾਦਨ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਖਰੜਿਆਂ ਦੇ ਸੰਪਾਦਨ ਵਿਚ ਨਾ ਛਪੇ ਹੋਏ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਛੇੜੇ ਬਿਨਾਂ ਇਕ ਖਾਸ ਤਰਤੀਬ ਅਨੁਸਾਰ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਅਧਿਐਨ ਅਨੁਸਾਰ ਸੋਧ ਕਰ ਕੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚੋਂ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ/ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੰਪਾਦਨਾ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋ. ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗਦਾਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ. ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਕਾਰਜ ਦੇ ਅਰੰਭ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਥੇ ਹੀ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਜਾਂ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪੱਖ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਦੇ ਸੰਪਾਦਨ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੂਪ, ਅਰੰਭ ਜਾਂ ਵਿਕਾਸ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਉੱਚ ਪਾਏ ਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 1891 ਈ. ਵਿਚ ਵਜ਼ੀਰ ਹਿੰਦ ਪ੍ਰੈਸ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਜੋਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਖਾਲਸਾ ਟ੍ਰੈਕਟ ਸੁਸਾਇਟੀ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈ। 1899 ਈ. ਵਿਚ ‘ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ’ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਣਾ ਅਰੰਭ ਹੋਇਆ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨਾ ਕੇਵਲ ਕਵੀ ਜਾਂ ਵਾਰਤਕ ਸਨ ਬਲਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਚ ਦਰਜੇ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨੀਝ ਲਾ ਕੇ ਕਿਸੇ ਦੁਰਲਭ ਸੋਮੇ ਨੂੰ ਲੱਭਦੇ ਸਨ ਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਧੀ ਦੁਆਰਾ ਕਿਸੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੱਤ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਦੇ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ, ਬਾਣੀ ਤੇ ਖੋਜ ਸੰਬੰਧੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੜੇ ਅਹਿਮ ਤੱਥਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਇਕ ਪ੍ਰਬੁੱਧ ਵਿਗਿਆਨਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਵਾਂਗ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਖਰੜਿਆਂ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਵਿਚ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਧਾਰਮਿਕ ਸੇਧ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਿਆ। ਇੱਥੇ ਅਸੀਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀਆਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿਚ ਸੰਪਾਦਿਤ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਸਰਵੇਖਣ ਨੂੰ ਕਾਲਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵੰਡ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਾਂਗੇ:-

1. ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ (1911 ਈ.): ਸੰਪਾਦਨ ਦੇ ਕਾਰਜ ਖੇਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਨਾ ਪੰਡਿਤ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਦਾ ਟੀਕਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਜਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਸੰਪਾਦਨ ਕਾਰਜ ਦੀ ਛੇਵੀਂ ਐਡੀਸ਼ਨ 1951 ਈ. ਅਤੇ 22ਵੀ. ਐਡੀਸ਼ਨ 2012 ਈ. ਵਿਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ। ਸੰਪਾਦਨ ਕਾਰਜ ਦੌਰਾਨ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਬਾਰੇ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਕਈ ਮਤਭੇਦਾਂ ਜਾਂ ਦੁਬਿਧਾਵਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਵਾਰਾਂ ਦੀ ਸਹੀ ਗਿਣਤੀ ਕਿੰਨੀ ਹੈ? ਆਦਿ। ਜਿਵੇਂ, “ਕਈ ਲੋਕ ਸ਼ੱਕ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਚਾਲੀਵੀਂ ਵਾਰ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਰਚਿਤ ਨਹੀਂ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਦੀ ਰਚੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਪਾ. ਛੇਵੀਂ ਵਿਚ 40 ਵਾਰਾਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਕ੍ਰਿਤ ਦਸੀਆਂ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਵਾਰ ਚਾਲੀਸ ਰਚੋ ਤੁਮ ਪੂਰੀ॥ ਜਾਕੇ ਪੜੇ ਹੋਇ ਭ੍ਰਮ ਦੂਰੀ॥ (ਅਧਿਆਇ 4 ਅੰਕ 363) ਚਾਲੀਵੀਂ ਵਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਤੇ ਖਿਆਲ ਤੇ ਬੋਲੀ ਸਭ ਪਹਿਲੀਆਂ 39 ਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਵੀ 40 ਵਾਰਾਂ ਹੀ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਭੱਲੇ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸਮਝਣੀਆਂ ਠੀਕ ਹਨ।

2. ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਭਗਤਮਾਲਾ (1912 ਈ.): ਇਸ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੀ ਨਿੱਜੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿਚ ਪਏ ਖਰੜੇ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਉਪਰੰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਖਰੜੇ ਤੋਂ ਵੀ ਪੁਰਾਤਨ ਖਰੜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।” ਇਸ ਖਰੜੇ ਵਿਚਲੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਨੂੰ ਮੂਲ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ
ਕਰਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਠੀਕ ਨਾ ਸਮਝਿਆ।

3. ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (1914 ਈ.): ਇਹ ਕ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਿੱਖ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਸ. ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਮੀਰਾਂਕੋਟੀਏ ਦੇ ਪੋਤਰੇ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ ਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇਸ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਤਾਂ ਜੋ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਰਚਿਤ ‘ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਤੋਂ ਇਸ ਦੀ ਭਿੰਨਤਾ ਦਰਸਾਈ ਜਾ ਸਕੇ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਲੁਧਿਆਣੇ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ‘ਮਰੇ’ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੀ ਖੋਜ ਲਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਮਦਦ ਲਈ ਅਤੇ ਜੋ ਇਤਿਹਾਸ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ‘ਮਰੇ’ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਉਹ ਆ ਕੇ ਲਿਖ ਲਿਆ ਕਰਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਹ ਰਚਨਾ ਹੀ ‘ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਬਣੀ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਸੰਪਾਦਨ ਦੌਰਾਨ ਪੂਰਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਪਰੋਕਤ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੋਧ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕੀਤੇ ਕਾਰਜ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ੰਕੇ ਵੀ ਜਤਾਏ ਗਏ ਹਨ ਕਿ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਕਾਂਟ-ਛਾਂਟ ਕੀਤੀ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਖਿਆਲ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕਰਦਿਆਂ ਕਈ ਵਾਧੇ ਘਾਟੇ ਕੀਤੇ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਬੇਮਤਲਬ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ।

4. ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀ (1926ਈ.): ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ 57 ਸਾਖੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਜਨਮਸਾਖੀ ਵਿਚ ਦਰਜ ‘ਪੁਰਾਤਨ’ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਤਿੰਨ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਦੇ ਮੂਲ ਪਾਠ ਦੇ ਕੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਜ਼ਦੀਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਹਾਫਿਜ਼ਾਬਾਦ ਵਾਲੀ ਜਨਮਸਾਖੀ, ਵਲਾਇਤ ਵਾਲੀ ਜਨਮਸਾਖੀ ਦਾ ਫੋਟੋ ਨੁਸਖਾ ਅਤੇ ਤੀਜੀ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦਾ ਪੱਥਰ ਛਾਪੇ ਵਾਲਾ ਨੁਸਖਾ ਵਰਤਿਆ।

5. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ (1926-1934): ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਮਹਾਨ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕਾਰਜ 1926-1934 ਈ. ਤਕ ਕਰੜੀ ਘਾਲਣਾ ਸਹਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੂੰ 14 ਜਿਲਦਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਦੌਰਾਨ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਭੇਟ ਕੀਤੀ ਅਸਲ ਲਿਖਤ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਤੇ ਸੰਭਵ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਵਿਚ ਆਪ ਸਫ਼ਲ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਹੋਰ ਖਰੜਿਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਪ ਜੀ ਨੇ 1912 ਅਤੇ 1918 ਈ. ਦੀਆਂ ਦੋ ਪ੍ਰਤੀਲਿਪੀਆਂ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਇਆ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਸ ਸੰਪਾਦਨਾ ਦੌਰਾਨ ਵਿਸਥਾਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਚਰਚਾ ਕਰਕੇ ਸ਼ੰਕਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਭਾਵ ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਨੁਕਤੇ ਜਿਵੇਂ ਬੀਬੀ ਕੌਲਾਂ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਜਾਂ ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਆਦਿ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪੱਖ ਅਨੁਸਾਰ ਸਪਸ਼ੱਟ ਕਰ ਕੇ ਬਿਆਨਿਆ ਹੈ।

6. ਕਬਿਤ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ – ਦੂਸਰਾ ਸਕੰਧ (1940): ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ 119 (557-675) ਕਬਿਤਾਂ ਨੂੰ ਖੋਜ ਕੇ ਟੀਕੇ ਸਮੇਤ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ 84 ਪੰਨਿਆਂ ਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਦਾਤਾਰ ਚੰਦ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਸਿਧ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ (ਗੁਰ+ਦਾਸ) ਨਾਮ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਵਿਚ ਸ਼ਰਧਾਮਈ ਪੱਖ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।” ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਤਕ ਬਿਆਨਿਆ ਹੈ।

7. ਮਾਲਵਾ ਦੇਸ ਰਟਨ ਦੀ ਸਾਖੀ ਪੋਥੀ (1950): ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਨੌਵੇਂ ਅਤੇ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕੁੱਲ 118 ਸਾਖੀਆਂ ਦਰਜ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 80 ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਅਤੇ 38 ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ। ਇਸ ਕਾਰਜ ਵਿਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਕ ਵਿਧੀ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਪੋਥੀ ਦੇ ਕਰਤਾ, ਕਾਲ/ਸਮਾਂ, ਲੇਖਕ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਕੀਮਤੀ ਵਿਚਾਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਪੋਥੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੰਗਲਾਚਰਨ ਦਰਜ ਹੈ।” ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਅਸਲ ਕਰਤਾ ਕਿਸੇ ਉਦਾਸੀ ਸਾਧੂ ਨੂੰ ਠਹਿਰਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਸਮੁੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਬਾਰੇ ਬੜੀ ਨਿੱਗਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਵੇਰਵਿਆਂ ਸਹਿਤ ਦਰਜ ਕਰਕੇ ਅਤੀ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰਮਤਿ ਖਿਆਲਾਂ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਣ ਤਾਂ ਜੋ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਡਾ. ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਨ ਅਨੁਸਾਰ, “ਪੱਤਰ ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਕੋਸ਼ ਸੰਪਾਦਨ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਤੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਲੀਹਾਂ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਮਹਾਨ ਸੰਪਾਦਕ ਨੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਖੋਜਣ, ਸੰਭਾਲਣ, ਸੰਪਾਦਨ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਲਈ ਜੋ ਪੂਰਨੇ ਪਾਏ, ਉਹ ਵੀ ਇਤਨੇ ਨਿਗਰ ਉਸਾਰੂ ਤੇ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਿਣ ਚੁਕਾਉਣ ਲਈ ਮਨੁੱਖੀ ਕਲਮ ਅਸਮਰੱਥ ਜਾਪਦੀ ਹੈ।”