ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੋਈ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰੀਵੀ ਭਾਵ ਬੜੇ ਹੀ ਡੂੰਘੇ ਜਾਪਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਬੇਧਿਆਨੀ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਿਆਂ ਅੱਗੇ ਲੰਘ ਜਾਈਦਾ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਏਨਾ ਸਮਰੱਥ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਇਸ ਦੇ ਪਾਠ ਨੂੰ ਇਕਾਗਰਤਾ ਸਹਿਤ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਡੇ ਜੀਵਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਿੱਖਿਆਦਾਇਕ ਅਤੇ ਅਸਰਦਾਇਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਤਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਰੂਪੀ ਅਣੀਆਲੇ ਤੀਰ ਵੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨਸਾਨ ਦਾ ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰੀ ਨਵਾਂ ਜੀਵਨ ਅਰੰਭ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਗੁਰੂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇਕ ਸ਼ਬਦ ‘ਬੁਝੈ” ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਬੁੱਝਣ ਦੇ ਪੱਖ ਨੂੰ ਅਤਿ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬਿਆਨਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬੁੱਝਣਾ ਜਾਂ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਉੱਚਤਾ ਲਈ ਬਹੁਤ ਜਰੂਰੀ ਪੱਖ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਨੁਸਾਰ ਤਾਂ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਵਿਚ ਇਨਸਾਨ ਪਸ਼ੂ ਦੀ ਨਿਆਈਂ ਹੀ ਹੈ। ਭਾਵ ਜੀਵ ਇਨਸਾਨੀ ਜਾਮਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਜੇਕਰ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੀ ਅਗੰਮੀ ਖੇਡ ਨੂੰ ਨਾਂ ਬੁੱਝ ਸਕਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਪਸ਼ੂ ਦੀ ਨਿਆਈ ਹੀ ਹੈ।

ਬੁੱਝਣਾ ਸ਼ਬਦ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਨੁਭਵ ਜਾਂ ਸਮਝ ਤੇ ਦੂਸਰਾ (ਬੁਝਣਾ) ਮਿੱਟ ਜਾਣਾ ਜਾਂ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਣਾ, ਜਿਵੇਂ ਮੋਮਬੱਤੀ ਜਾਂ ਦੀਵੇ ਆਦਿ ਦਾ ਬੁੱਝ ਜਾਣਾ। ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਕਈ ਪੜਾਅ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂਸੁਣਨਾ, ਮੰਨਣਾ, ਨਿਧਿਆਸਣ ਜਾਂ ਆਤਮ ਪਦ ਆਦਿ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਈ ਵਾਰ ਜੀਵ ਸ਼ਬਦ, ਗੁਰਬਾਣੀ, ਧਾਰਮਿਕ ਲੈਕਚਰ ਆਦਿ ਸੁਣ ਤਾਂ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਮੰਨਦਾ ਨਹੀਂ। ਕਈ ਵਾਰ ਮਨ ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਤਲ ਤੋਂ ਮੰਨ ਵੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਜਦੋਂ ਹੀ ਕੋਈ ਮਾਇਆਵੀ ਜਾਂ ਦੁਨਿਆਵੀ ਛਲ ਦਾ ਹੜ੍ਹ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਡੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਹੀ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਹਨ ਕਿ ਕੋਈ ਆਦਮੀ ਸਾਧ ਬਣਨ ਗਿਆ ਪਰੰਤੂ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਕੋਈ ਧਾਰਮਿਕ ਤਰੱਕੀ ਜਾਂ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਾਂ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਆਇਆ। ਕਹਿਣ ਤੋਂ ਭਾਵ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਤਰੱਕੀ ਲਈ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਤਲ ਤੋਂ ਪਕੜ ਜਾਂ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਉੱਪਰ ਨਿਸ਼ਚਾ ਅਤਿ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਅਸਾਡੇ ਚੰਗੇ ਸੁਣੇ ਦਾ ਵੀ ਸਾਡੇ ਉੱਪਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਪਰੰਤੂ ਬੁੱਝਣਾ ਇਕ ਬੜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਹਿਲੂ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮਾਰਗ ਦੀ ਟੀਸੀ ਜਾਂ ਅਭੇਦਤਾ ਹੈ। ਬੁੱਝਣਾ ਵੀ ਕਿਸਨੂੰ? ਕਿਸੇ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਉਸਨੂੰ, ਜਿਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰ੍ਹੇ ਦਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ, ਜੋ ਸੋਚਣ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਹੈ, ਖਿਆਲਾਂ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਹੈ, ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਣ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰ੍ਹੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਪੜ੍ਹਾਈ, ਕਿਸੇ ਮੈਥ (ਗਣਿਤ) ਦੇ ਫਾਰਮੂਲੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਪਹੇਲੀ ਆਦਿ ਨੂੰ ਹੀ ਬੁੱਝਣਾ ਬੜੀ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਓਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਰੂਪ ਜਾਂ ਰੇਖ ਨਹੀਂ, ਚਕ੍ਰ ਜਾਂ ਚਿਹਨ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਨੂੰ ਬੁੱਝਣਾ, ਜਿਸ ਲਈ ਅਥਾਹ, ਅਗੰਮ ਜਾਂ ਅਗੋਚਰ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਬੁੱਧੀ ਸੀਮਿਤ ਹੈ ਤੇ ਕਿਸੇ ਸੀਮਤ ਪੱਖ ਦਾ ਅਸੀਮਤ, ਅਗਮ, ਅਕਥ, ਜਾਂ ਅਕਹਿ ਪਦ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਬੜੀ ਹੀ ਅਸੰਭਵ ਜਿਹੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਭਾਵ ਕਰੜੀ ਘਾਲ ਹੈ ਜਾਂ ਕਹਿ ਲਵੋ ਨਿਰੀ ਮਿਹਰਾਮਤਿ ਹੀ ਇਸਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਇਕਮਾਤਰ ਉਪਾਅ ਹੈ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਕਿਸੇ ਜੀਵ ਦੇ ਉਸ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਨਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮੂਲਮੰਤਰ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੱਖ ‘ਗੁਰਪ੍ਰਸਾਦਿ’ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਲਈ ਕਾਫੀ ਹੈ ਭਾਵ ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਹਰੇਕ ਪਹੇਲੀ ਬੁਝਾਉਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ‘ਕਰਤੇ ਕੀਆਂ ਬਾਤਾਂ” ਅਤੇ ਧੁਰੋਂ ਆਈ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਧੁਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਗੱਲ ਬਿਲਕੁਲ ਸਤਿ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਵੀ ਧੁਰ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਸਤਕ ਦਾ ਭਾਗ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਵੀ ਧੁਰ ਨਾਲ ਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਸੇ ਕਮਾਂਡਰ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਜਾਂ ਹੁਕਮ ਵੀ ਕਮਾਂਡਰ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਗਿਆਸੂ ਵੀ ‘ਭੇਦੁ ਨ ਜਾਣਹੁ ਮੂਲਿ ਸਾਂਈ ਜੇਹਿਆ' ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਯਥਾਰਥ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਓਤਪੋਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਸਿੱਖ ਬੁੱਝਣ ਵਰਗੇ ਔਖੇ ਪੱਖ ਨੂੰ ਸਹਿਜੇ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਮਹਾਨ ਉਪਦੇਸ਼ ਜਗਿਆਸੂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਪੱਥ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਸਾਧਕ ਓਸ ਸਦੀਵੀਂ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਬੁੱਝ ਸਕਦਾ ਹੈ ਭਾਵ ਕਰਤਾਰੀ ਕੌਤਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਪੱਖ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀਆਂ ਅੱਖੜੀਆਂ ਨੂੰ ਬਿਅੰਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਖੁਦ ਹੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵੀ ਜਾਂ ਕਹਿ ਲਵੋ ਪ੍ਰਤੱਖ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਖੁਦ ਮਾਰਗ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਕੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਦੀ ਟੀਸੀ ਤੇ ਪਹੁੰਚਾਅ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ‘ਬ੍ਰਹਮ ਮਹਿ ਜਨੁ ਜਨ ਮਹਿ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮੁ’ਦਾ ਵਰਤਾਰਾ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਅਰਸ਼ੀ ਗਿਆਨ ਜਾਂ ਬੁੱਝਣ ਦਾ ਪੱਖ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਡੁੱਬਕੀ ਲਗਾਉਣ ਵਾਂਗ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੁੱਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਫੇਰ ਏਸ ਅਕਹਿ ਰਸ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਬਲਕਿ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਭਾਵ ‘ਜਲ ਕਾ ਜਲੁ ਹੂਆ ਰਾਮ’ਤਥਾ ‘ਸੰਪੂਰਨੁ ਥੀਆ ਰਾਮ’ਜਾਂ ‘ਜੋਤੀ ਜੋਤਿ ਰਲੀ' ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦਾ ਭਾਗੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਤਾਂ ਹੋਰ ਗੱਲ ਹੈ, ਵੇਈਂ ਨਦੀ ਵਿਚ ਵੀ ਅਨੇਕਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤੇ ਹੋਣਗੇ ਪਰੰਤੂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਵਰਗਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਏਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਹਿਲੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਕ ਇਕ ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ ਗੁਰੂ ਜੋਤਿ ਬੁੱਝਣ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਗਏ।

ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਾਂਗ ਜਿਉਂ ਕੇ ਮਿਸਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਰਹੱਸ ਜਾਂ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਓਸ ਅਗੰਮੀ ਭੇਦ ਨੂੰ ਬੁੱਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਨੇਕਾਂ ਹੀ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ, ਸੰਤਾਂ-ਮਹਾਂਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਉਪਰੋਕਤ ਪੱਖ ਲਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਜਿਸ ਨੇ ਏਸ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਜਾਣਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਉਸ ਨੇ ਤੈਰਨਾ, ਡੁੱਬਣਾ ਜਾਂ ਗਿੱਲਾ ਵੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋਣੈ? ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਹੈ ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਛਾਲ ਮਾਰਨ ਦਾ ਹੌਂਸਲਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਗਿੱਲਾ ਹੋਣ ਜਾਂ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਡੁੱਬਣ ਦਾ ਵੀ ਹੌਂਸਲਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਅੰਦਰੋਂ ਨੇਹੁ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਇਹ ਡੁੱਬਣਾ ਹੋਵੇਗਾ ਗੁਰਮੁਖਾਂ ਲਈ ਤਾਂ ਇਹ ਡੁੱਬਣਾ ਸਦ ਜੀਵਾਲੇ ਤੇ ਅਮਰਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੀਂਹਾਂ ਵਿਚ ਚਿਣਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪਿਆਰੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਸਦਾ ਜੀਵਾਲ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ’ਤੇ ਜਾ ਪਹੁੰਚੇ। ਸੋ ਏਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਗੁਰਮੁਖ ਰੂਹਾਂ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਹੋਏ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਤਾਂ ਏਸ ਪੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ ਪਰ ਅਸੀਂ ਸ਼ਾਇਦ ਅਜੇ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਵੀ ਤੁਰੇ ਨਹੀਂ, ਬੁੱਝਣਾ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਦੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਬਹੁਤ ਵਾਰ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਾਂ ਪਰ ਯਾਦ ਕਰੀਏ ਉਸ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਉੱਤੇ ਵਾਪਰੀ। ਇੱਕੋ ਵਾਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਕਿਸੇ ਪਾਸੋਂ ਸੁਣਿਆ ਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਹੀ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਏ ਜਾਂ ਕਹਿ ਲਵੋ ਖੁਦ ਬਾਣੀ ਰੂਪ ਹੋ ਗਏ। ਇਹੀ ਤਾਂ ਹੈ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ।

ਇੱਕ ਗੱਲ ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਸੂਰਬੀਰ ਜੋ ਏਸ ਗੁਰ ਉਪਦੇਸ਼ ’ਤੇ ਅਮਲ ਕਰੇਗਾ, ਉਹ ਪਰਮ ਖੁਸ਼ੀ (ਬੁੱਝਣ) ਦਾ ਜ਼ਰੂਰ ਭਾਗੀਦਾਰ ਬਣੇਗਾ। ਅਜਿਹਾ ਸੂਰਬੀਰ ‘ਸਤਿਗੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ ਸਤਿ ਸਰੂਪੁ ਹੈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਬਣੀਐ’ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਸਤਿ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੱਖ ਸੰਬੰਧੀ ਖੇਡ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਅਤੇ ਖਿਡਾਰੀ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਪੱਕੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਹੀ ਜਿੱਤਣ ਜਾਂ ਹਾਰਨ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਤੇ ਪਹੁੰਚਣਗੇ ਤੇ ਆਪਾਂ ਵੀਚਾਰੀਏ ਕਿ ਉਹਨੂੰ ਕੌਣ ਹਰਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਪਰ ‘ਗੁਰ ਥਾਪੀ ਦਿਤੀ ਕੰਡਿ ਜੀਉ' ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਛੱਜੂ ਝਿਉਰ ਨੂੰ ਕੌਣ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ? ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਿਲਕੁਲ ਨਿਰਅੱਖਰ ਸੀ ਪਰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਛੜੀ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਕੌਤਕ ਵਰਤਾਇਆ ਕਿ ਗੀਤਾ ਦੇ ਅਰਥ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਹੁੰਦੈ ! ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਕੇ ਦੇਖੋ ਗੁਰੂ ਉੱਤੇ, ਹੁਣ ਵੀ ਹੁੰਦੈ ਅਜਿਹਾ ਬਹੁਤ ਕੁਝ। ਇਹ ਛੜੀ ਅੱਜ ਵੀ ਸਾਡੇ ਆਸ ਪਾਸ ਹੀ ਘੁੰਮ ਰਹੀ ਹੈ। ਬਸ ਸਾਡੀਆਂ ਬਿਰਤੀਆਂ ਅਜੇ ਹੋਰ ਨੇ। ਸਾਡਾ ਮਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਬੂਲਦਾ ਕਿ ਇਹ ਛੜੀ ਸਾਡੇ ਸਿਰ ਉੱਪਰ ਵੀ ਟਿਕ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਛੱਜੂ ਭਾਵੇਂ ਕੋਰਾ ਅਨਪੜ ਸੀ ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਖਾਲੀ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਾਂ ਅਜੇ ਤਕ। ਸੋ ਉੱਚਾ ਉੱਡਣਾ ਸਾਨੂੰ ਨਸੀਬ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇ? ਅਸੀਂ ਭਾਰੇ ਜੋ ਹੋਏ। ਅਜੇ ਅਸੀਂ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸ਼ਾਇਦ ਕੁਝ ਹੋਰ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ। ਏਸੇ ਲਈ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕਿਸੇ ਵਿਰਲੇ ਨੂੰ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੌਰਾਨ ਸਾਧਕ “ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਵਾਹਿਗੁਰੂ" ਧਿਆਉਂਦਾ ਧਿਆਉਂਦਾ ਧਿਆਨ ਦਾ ਹੀ ਇਕ ਰੂਪ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁੱਝਣ ਵਾਲਾ ਸੂਰਮਾ ਭਾਵੇਂ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਹੀ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਉਸਦੀ ਹਾਲਤ- ਕਹੈ ਨਾਨਕੁ ਗੁਰ ਪਰਸਾਦੀ ਜਿਨਾ ਲਿਵ ਲਾਗੀ ਤਿਨੀ ਵਿਚੇ ਮਾਇਆ ਪਾਇਆ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਉਹੀ ਬਲੀ ਹਨ ਜੋ ਪੰਜਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦਾ ਹੀਆ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸੁਣਨ ਜਾਂ ਮੰਨਣ ਨੂੰ ਜਿੱਥੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਤਰੱਕੀ ਦੇ ਪੜਾਅ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਨੂੰ ਮੰਜ਼ਿਲ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਭਾਵ ਬੁੱਝਣਾ ਮੁਕਤੀ ਤੁਲ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ। ਓਸ ਹੁਕਮੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਬੁੱਝ ਲੈਣਾ ਪ੍ਰਵਾਨਤਾ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੀ ਤਾਂ ਹੈ। ਹੁਕਮ ਬੁੱਝ ਲੈਣਾ ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਣਾ, ਅਮਰਤਾ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੋਣਾ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਦਾ ਪਰਮ ਉਦੇਸ਼ ਹੀ ਤਾਂ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਕਿਸੇ ਫਲ ਦੀ ਕੈਲਰੀ (Callories) ਨੂੰ ਮਾਪਣਾ ਜਾਂ ਓਸ ਵਿਚਲੇ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਬਿਆਨਣਾ ਹੋਰ ਗੱਲ ਹੈ ਪਰ ਓਸ ਫਲ ਨੂੰ ਖਾ ਲੈਣਾ ਜਾਂ ਸਵਾਦ ਚਖਣਾ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ। ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਤਾਂ ਗੂੰਗੇ ਨੂੰ ਮਠਿਆਈ ਖਵਾਉਣ ਉਪੰਰਤ ਉਸ ਦਾ ਰਸ ਬਿਆਨਣ ਵਾਲੀ ਸਥਿਤੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮਾਣਨ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਬੁੱਝਣਾ ਇਕ ਅਤਿ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਹਿਲੂ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਗਿਆਨ ਦੁਆਰਾ ਸਹਿਜੇ ਪੂਰਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ‘ਅਕਲੀ ਪੜਿ ਕੈ ਬੁਝੀਐ' ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਉੱਥੇ ਹੀ “ਪੜਿਐ ਨਾਹੀ ਭੇਦੁ ਬੁਝਿਐ ਪਾਵਣਾ’ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਸਤਕ ਦਾ ਭਾਗ ਬਣਾ ਕੇ ਵਿਹਾਰਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲਿਆਉਣਾ ਹੀ ਬੁੱਝਣ ਦਾ ਮਾਪਦੰਡ ਹੈ। ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਬੜੇ ਡੂੰਘੇ ਅਰਥ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਸਮੋਈ ਬੈਠੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦੇ ਜ਼ਰੂਰ ਹਾਂ ਪਰੰਤੂ ਬੁੱਝਦਾ ਕਿਸੇ ਵਿਰਲੇ ਨੂੰ ਹੀ ਹੈ।

ਸਪੱਸ਼ਟ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ- ਸਭ ਕਿਛੁ ਘਰ ਮਹਿ ਬਾਹਰਿ ਨਾਹੀ॥ ਬਾਹਰਿ ਟੋਲੈ ਸੋ ਭਰਮਿ ਭੁਲਾਹੀ॥ ਤਥਾ ਨਉ ਨਿਧਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਪ੍ਰਭ ਕਾ ਨਾਮੁ॥ ਦੇਹੀ ਮਹਿ ਇਸ ਕਾ ਬਿਸ੍ਰਾਮ॥ ਪ੍ਰੰਤੂ ਏਸ ਗੱਲ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਰਲੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਕਿ ਨਾਮ ਰੂਪੀ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਹਿਰਦੇ ਰੂਪੀ ਘਰ ਵਿਚ ਹੀ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਬਾਹਰ ਇਹ ਲੱਭ ਰਿਹਾ ਹੈ ਉਹ ਭਰਮ ਵਿਚ ਹੈ। ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਅਵਸਥਾ-ਹਰਿ ਹਰਿ ਜਨ ਦੁਇ ਏਕ ਹੈ ਤਥਾ ਗੁਣ ਕਹਿ ਗੁਣੀ ਸਮਾਵਣਿਆ ਵਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੁੱਝਣਾ ਤੇ ਬੁਝਣਾ ਦੋਨੋਂ ਹੀ ਸਮਾਧੀ ਦੀਆਂ ਉੱਚਤਮ ਟੀਸੀਆਂ ਹਨ ਭਾਵ ਜਿਸ ਦੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾਂ' ਆਦਿਕ ਵਿਕਾਰ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਵਣ ਤੇ ਦੂਸਰਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦੇ ਸਬਦ ਜਾਂ ਨਾਮ ਦਾ ਉਹ ਰਹੱਸ ਬੁੱਝ ਜਾਵੇ। ਬੁੱਝਣਾ ਸਮਾਧੀ ਦੀ ਉਹ ਸਿਖਰੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਸਾਧਕ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵੀ ਇੱਛਾ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਵਾਸ਼ਨਾ, ਸੰਕਲਪ, ਵਿਕਲਪ, ਵਿਕਾਰ, ਤਰਕ-ਵਿਤਰਕ, ਪ੍ਰਸ਼ਨ, ਸ਼ੰਕੇ ਆਦਿ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਨਿੱਜ ਘਰ ਵਿਚ ਸਥਾਪਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਅਡੋਲਤਾ ਹੈ, ਪਰਵਾਨਗੀ ਹੈ, ਦਰਸ਼ਨ ਹੈ, ਮੇਲ ਹੈ, ਹਜ਼ੂਰੀ ਹੈ, ਅਨੰਤਤਾ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਹੈ, ਵਿਸਮਾਦ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ, ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਹੈ, ਪ੍ਰੇਮ ਹੈ, ਸ਼ਹਾਦਤ ਹੈ, ਅਖੰਡ ਕੀਰਤਨ ਹੈ, ਅਜਪਾ ਜਾਪ ਹੈ ਤੇ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੱਲ ਸਬਦ ਸੁਰਤਿ ਦਾ ਮੇਲ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਆਮ ਹੀ ਇਹ ਬੋਲ ਸੁਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਅੰਦਰ ਹੈ ਬਾਹਰ ਹੈ ਭਾਵ ਸਰਗੁਣ ਨਿਰਗੁਣ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਖੋਜੈ ਸੋ ਪਾਵੈ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਪਰ ਅਜਿਹੇ ਬੜੇ ਵਿਰਲੇ ਨੇ ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਖੋਜ ਲਹੁ ਦੀ ਕਾਰ ਕਰਦੇ ਨੇ। ਇਸ ਦਾ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਨਾਮੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਦਾ ਨਾ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵੇਲੇ ਮਨ ਨੂੰ ਏਸ ਗੱਲ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਤੇ ਆਭਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਗੁਰੂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਏਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਹੈ- ਜਾ ਕੈ ਰਿਦੈ ਬਿਸ੍ਵਾਸ ਪ੍ਰਭ ਆਇਆ॥ ਤਤੁ ਗਿਆਨੁ ਤਿਸੁ ਮਨਿ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ॥

ਬੁੱਝਣਾ ਤਾਂ ਕੀਰਤਨ ਕਰ ਕੇ ਕੀਰਤਨ ਰੂਪ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਸਿਮਰਨ ਕਰ ਕੇ ਸਿਮਰਨ ਰੂਪ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਧਿਆਨ ਦੁਆਰਾ ਧਿਆਨ ਰੂਪ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਸੇਵਾ ਦੁਆਰਾ ਸੇਵਾ ਰੂਪ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਮਾਇਆ, ਮਮਤਾ, ਮੋਹ ਆਦਿ ਜਾਲ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਦਇਆ ਖਿਮਾ ਤਨ ਪ੍ਰੀਤ ਦਾ ਵਰਤਾਰਾ ਹੈ। ਧੰਨ ਸੀ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਬੁੱਝ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮਸਤਕ ਦਾ ਭਾਗ ਬਣਾ ਲਿਆ ਫੇਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਈ ਹੈ ਏਸ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਕਿੱਥੇ ਲੈ ਗਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ। ਗੁਰੂ ਬਣ ਗਏ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਖੁਦ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਰੂਪ ਬਣ ਗਏ। ਕਿੰਨੀਆਂ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਆਈਆਂ ਪਰ ਨਹੀਂ ਡੋਲੇ, ਕਿਉਂ? ਬੁੱਝ ਜੋ ਲਿਆ। ਸੋ ਅਭੇਦਤਾ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਏਹੋ ਬੁੱਝਣਾ ਹੀ ਤਾਂ ਹੈ।

ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਸਾਧਨ ਦੱਸੇ ਹਨ, ਸਾਰੇ ਹੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਨ। ਪਰੰਤੂ ਬੁੱਝਣਾ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਹੀ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਸਾਰ ਤੱਤ ਹੈ ਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਟੀਸੀ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਦਰਿ ਜਾਂ ਗੁਰਪ੍ਰਸਾਦਿ ਦਾ ਵਿਹਾਰਕ ਰੂਪ ਹੈ। ਮਹਾਤਮਾ ਬੁੱਧ ਜੀ ਕੋਲ ਕੀ ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਧਨ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਕਮੀ ਸੀ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਮਹਿਲ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਉਪਰੰਤ ਜਦੋਂ ਹੀ ਸਾਰੀਆਂ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਵਾਹ ਪੈਣ ਉਪਰੰਤ ਸਾਧੂ ਦੇ ਮੁੱਖੜੇ ਦਾ ਨੂਰ ਅਤੇ ਲਾਲੀ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਉਸੇ ਵਕਤ ਉਸ ਦੈਵੀ ਜਾਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਬੁੱਝ ਲਿਆ ਕਿ ਏਹ ਸਰੀਰ ਤਾਂ ਨਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ ਤੇ ਜੇਕਰ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਵੀ ਉਸ ਅੰਤਿਮ ਸਚਾਈ ਨੂੰ ਨਾ ਬੁੱਝਿਆ ਤਾਂ ਇਹ ਜਨਮ ਹੀ ਵਿਅਰਥ ਹੈ। ਏਹੀ ਤਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ- ਆਵਨ ਆਏ ਸ੍ਰਿਸਟਿ ਮਹਿ ਬਿਨੁ ਬੂਝੇ ਪਸੁ ਢੋਰ ਹੁਣ ਢੋਰ ਤਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪਤੈ ਕਿਹਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨਾ ਜਾਂ ਬਿਆਨਣਾ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਸ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅਲੌਕਿਕ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਬੁੱਝਣਾ ਹੋਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਭਾਵ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ। ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਹਰੇਕ ਜਗ੍ਹਾਂ ਉਹ ਪਰੀਪੂਰਨ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਭਾਸਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹੁਕਮ ਹੈ ਜਹ ਜਹ ਪੇਖਉ ਤਹ ਹਜੂਰਿ ਦੂਰਿ ਕਤਹੁ ਨ ਜਾਈ॥ ਰਵਿ ਰਹਿਆ ਸਰਬਤ੍ਰ ਮੈ ਮਨ ਸਦਾ ਧਿਆਈ॥ ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਤੇ ਸ਼ਬਦ ਏਨ੍ਹਾ ਪਿਆਰਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਜਗ੍ਹਾਂ ਏਸ ਨੂੰ ਵਿਭਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਜੋ ਜਗਿਆਸੂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਪੈ ਜਾਵੇ। ਜੇਕਰ ਇਕ ਵਾਰ ਪਾਠ ਕਰਦਿਆਂ ਨਾ ਸਮਝ ਆਵੇ ਤਾਂ ਫੇਰ ਦੁਬਾਰਾ ਜਦੋਂ ਏਸ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਵਾਹ ਪਏ ਤਾਂ ਸਮਝ ਲਵੇ ਅਸਲੀ ਖੇਡ ਤਾਂ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਹੈ। ਭਾਵ ਸਿਰਫ ਪੜ੍ਹਨਲਿਖਨ ਤਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ। ਬਲਕਿ ਉਸ ਤੱਤ ਨੂੰ ਬੁੱਝਿਆ ਜਾਵੇ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਹੈ। ਵਾਰ ਵਾਰ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਹੀ ਉਸ ਅਰਸ਼ੀ ਹੁਕਮਾਂ ਦੇ ਬੁੱਝਣ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਬਖਸ਼ਦੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ ਦੁਨਿਆਵੀਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨੂੰ ਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਅਸਲ ਉਦੇਸ਼ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਹੰਕਾਰ ਵਿਚ ਰੱਤੇ ਹੋਏ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ ਪਰੰਤੂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੁਆਰਾ ਹਉਮੈਂ ਤਾਂ ਇਕੱਠੀ ਕਰ ਲਈ ਪਰ ਜੇਕਰ ਏਸ ਹਉਮੈਂ ਨੂੰ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਮਝਿਆ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ- ਹਉਮੈ ਬੂਝੈ ਤਾ ਦਰੁ ਸੂਝੈ ਦਾ ਕਾਰਜ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਫੇਰ ਇਹ ਪੜ੍ਹਨਾ ਲਿਖਣਾ ਵੀ ਤੇਰੀ ਸੇਵਾ ਬਣਦਾ ਤੇ ਵਿਦਿਆ ਵਿਚਾਰੀ ਤਾ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਭਲਾ ਪੜ੍ਹਨ ਵਰਗਾ ਨੇਕ ਕੰਮ ਵੀ ਮਾੜਾ ਹੋਇਆ ਕਦੇ। ਹਾਂ ! ਸਾਡੀਆਂ ਮਾੜੀਆਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਨੇ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਹਉਮੈਂ ਵਿਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਵਿਚ ਬੜੇ ਗੁਰਮੁਖ ਹੋਏ ਨੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਦਿਆ ਜਾਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨੂੰ ਹੀ ਸੇਵਾ ਦਾ ਰੂਪ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਭਲਾ ਉਹ ਕਿਵੇਂ? ਕਿਉਂਕਿ ਬੁੱਝ ਲਿਆ ਕਿ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਅਸਲ ਮਨੋਰਥ ਕੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਬੁੱਝ ਹੀ ਲਿਆ ਫੇਰ ਤਾਂ- ਗੁਰ ਪਰਸਾਦੀ ਵਿਦਿਆ ਵੀਚਾਰੈ ਪੜਿ ਪੜਿ ਪਾਵੈ ਮਾਨੁ ਦਾ ਵਿਹਾਰਕ ਰੂਪ ਹੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਵੇਗਾ ਨਾ?

ਏਹ ਗੱਲ ਸਮਝਣੀ ਬੜੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਜਾਂ ਸਫਲਤਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਓਸ ਕਰਤੇ ਦੀ ਨਦਰਿ ਉੱਪਰ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਜੀਵ ਦੀ ਸਿਰਫ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਹੀ ਏਸ ਲਈ ਕਾਫੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੁਰਮਾਇਆ ਹੈ ਜਿਵੇਂ- ਬੁਝਣਾ ਅਬੂਝਣਾ ਤੁਧੁ ਕੀਆ ਇਹ ਤੇਰੀ ਸਿਰਿ ਕਾਰ ਪਰੰਤੂ ਏਸ ਪੱਖ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨੀ ਵੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨਾਲ ਮੇਲ ਕਰੋ ਭਾਵ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਮਾਣੋ ਤਾਂ ਅਨੇਕਾਂ ਸਾਧਨ ਵੀ ਬਿਆਨੇ ਨੇ ਜੋ ਬੁੱਝਣ ਦਾ ਪੈਂਡਾ ਸਹਿਲ ਕਰ ਸਕਦੇ ਨੇ, ਅਭੇਦਤਾ ਦਾ ਦਰਜਾ ਬਖਸ਼ ਸਕਦੇ ਨੇ। ਭਾਵ ਗੁਰਮਤਿ ਜੀਵਨ ਦੁਆਰਾ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸਹਿਜੇ ਸਫਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਏਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਅਤਿਕਥਨੀ ਨਹੀਂ। ਭਾਵੇਂ ਗੁਰਪ੍ਰਸਾਦਿ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਦਾਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਰਲੇ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਹਨ, ਏਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।

ਜਿਹੜਾ ਜੀਵ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਸੁਚੇਤ ਨਹੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਝੰਝੋੜਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅੰਧਾ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਵਰਤਦੇ ਨੇ ਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੁੱਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਰਮਲ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹਉਮੈਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਮਨੁੱਖ ਕਈ ਵਾਰ ਗੱਲਾਂ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਕਰਨਗੇ ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਉਹ ਬਾਂਸ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੋਖਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ-ਕਥਨੀ ਬਦਨੀ ਕਰਤਾ ਫਿਰੈ ਹੁਕਮੈ ਮੂਲਿ ਨ ਬੁਝਈ ਅੰਧਾ ਕਚੁ ਨਿਕਚੁਅਜਿਹੇ ਕੱਚੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਬਾਬਤ ਹੀ ਇਹ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਪਛਤਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਸਫਲ ਕਰਨ ਲਈ ਨਾਮ ਜਾਂ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਟੇਕ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਵਿਕਾਰਾਂ ਜਾਂ ਭਰਮਾਂ ਵਿਚ ਖਚਿਤ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ ਬੁੱਝ ਸਕਦੇ ਕੇ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਅੰਗ ਸੰਗ ਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਤਾਂ ਗਵਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਏਧਰ ਉਧਰ ਭਟਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਗੁਰਮੁਖ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਸਦਾ ਅੰਗ-ਸੰਗ ਤੇ ਹਾਜ਼ਰ-ਹਜ਼ੂਰ ਹੈ। ਇਨਸਾਨ ਅਨੇਕਾਂ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਜਾਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਵੀ ਬੁੱਝਦ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ ਤੇ ਆਵਾਗਵਣ ਵਿਚ ਭਟਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵੀਚਾਰ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਬੁੱਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰੀ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਤਿਸੰਗਤ ਵਿਚ ਪਰਤੱਖ ਵਰਤਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਲਈ ਸਾਂਈਂ ਜੀ ਨਾਲ ਪਿਆਰ੯ ਅਤਿ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਵੱਡੇ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵੀ ਕਮਾਲ ਦੀ ਬਿਆਨੀ ਗਈ ਹੈ ਭਾਵ ਉਸਨੂੰ ਹਰੇਕ ਜਗ੍ਹਾ ਸਤਿ ਭਾਸਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ- ਸਭੁ ਸਚੋ ਸਚੁ ਵਰਤਦਾ ਜਿਸੁ ਭਾਵੈ ਤਿਸੈ ਬੁਝਾਇ ਜੀਉ॥

ਜੋ ਬੋਲ਼ਿਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵਿਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਜਿਊਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਬਾਣੀ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਬੁੱਝਦੇ, ਭਲਾ ਏਹੋ ਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਸੋਝੀ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਵੇ? ਇਹ ਤਾਂ ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੁਕਮ ਕੀ ਹੈ? ਭਾਵ ਹੁਕਮ ਨਾਮ ਜਪਣ ਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਇਹ ਵਡਿਆਈ ਗੁਰਮੁਖ ਦੇ ਹੀ ਹਿੱਸੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।” ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਇਸ ਦਾਤ ਬਾਰੇ ਤਾਂ ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਤਰਸਦੇ ਹਨ। ਬੁੱਝਣ-ਬੁਝਾਉਣ ਦੀ ਇਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਪੂਰਾ ਗੁਰੂ ਹੀ ਇਹ ਬੁੱਝਾਉਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਬੁੱਝਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਇਹ ਅਵਸਥਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੱਠੇ ਪਹਿਰ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦਾ ਨਾਮ ਜਪਦਾ ਤੇ ਉਸਤਤਿ ਕਰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਨਿਰਮਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਮੁਖ ਨੂੰ ਅੰਦਰਲੇ ਤੀਰਥ ਬਾਰੇ ਸੁਤੇ ਸਿਧ ਹੀ ਗਿਆਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਬੁੱਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਤਿਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਪਲਚਦਾ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਅਨਮੋਲ ਰਤਨ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਉਪਰਲੀ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਦਰਜ ਏਸ ਮਹਾਨ ਸ਼ਬਦ (ਬੁੱਝਣ) ਬਾਰੇ ਸੰਖੇਪ ਜਿਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹਾਸਿਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਲੇਖ ਲਿਖਣ ਤਕ ਸੀਮਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਪੱਖ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਇਹ ਤਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਇਕਮਿਕਤਾ ਹੋਣ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਨਾਮੀ ਜੀਵਨ ਦੁਆਰਾ ਏਸ ਪੱਖ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।