ਭਾਵੇਂ ਬੇਹੱਦ ਅਤੇ ਅਪਾਰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਆਦਿ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1526 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਤਕ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਵਿਆਪਕ ਸ੍ਵਰੂਪ ਤੋਂ ਸਾਮਾਨਯ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਸਾਧੂ, ਸੰਤ, ਗੁਰੂ, ਪੀਰ-ਪੈਗੰਬਰ, ਅਵਤਾਰ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਮੁਨੀ ਆਦਿ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਪਰੰਪਰਾ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਲਾਭ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਆਈ, ਪਰੰਤੂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਪੂਰਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗਿਆਨ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਪੂਰਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲਾਭ ਹਰ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਹਰ ਇਕ ਪ੍ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਕਲ-ਕਲਾ ਧਾਰੀ ਗੁਰੂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਨਹੀਂ ਹੋਯਾ ਸੀ। ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਆਚਾਰਯਾਂ, ਬੇਅੰਤ ਧਰਮ ਪੁਸਤਕਾਂ ਅਤੇ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਸਾਧਨਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਭੀ ਇਹ ਹੋਯਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੁਖਾਰਬਿੰਦ ਤੋਂ ਇਉਂ ਫੁਰਮਾਯਾ ਹੈ:

ਕਲਿ ਕਾਤੀ ਰਾਜੇ ਕਾਸਾਈ ਧਰਮੁ ਪੰਖ ਕਰਿ ਉਡਰਿਆ॥
ਕੂੜੁ ਅਮਾਵਸ ਸਚੁ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀਸੈ ਨਾਹੀ ਕਹ ਚੜਿਆ॥ (ਪੰਨਾ 145)

ਅਰਥਾਤ ਸੱਚ ਰੂਪੀ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਐਉਂ ਲੁਪਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਮਾਨੋ ਮੱਸਿਆ ਦੀ ਰਾਤ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਦੇ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਅਗਲੇ ਵਾਕਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਹੋਰ ਭੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਯਥਾ:-

—ਬ੍ਰਹਮੈ ਬੇਦ ਬਾਣੀ ਪਰਗਾਸੀ ਮਾਇਆ ਮੋਹ ਪਸਾਰਾ॥
ਮਹਾਦੇਉ ਗਿਆਨੀ ਵਰਤੈ ਘਰਿ ਆਪਣੈ ਤਾਮਸੁ ਬਹੁਤੁ ਅਹੰਕਾਰਾ॥
ਕਿਸਨੁ ਸਦਾ ਅਵਤਾਰੀ ਰੂਧਾ ਕਿਤੁ ਲਗਿ ਤਰੈ ਸੰਸਾਰਾ॥ (ਪੰਨਾ 559)
—ਭਰਮੇ ਸੁਰਿ ਨਰ ਦੇਵੀ ਦੇਵਾ॥ ਭਰਮੇ ਸਿਧ ਸਾਧਿਕ ਬ੍ਰਹਮੇਵਾ॥
ਭਰਮਿ ਭਰਮਿ ਮਾਨੁਖ ਡਹਕਾਏ॥ ਦੁਤਰ ਮਹਾ ਬਿਖਮ ਇਹ ਮਾਏ॥ (ਪੰਨਾ 258)
—ਮਾਇਆ ਮੋਹੇ ਦੇਵੀ ਸਭਿ ਦੇਵਾ॥ ਕਾਲ ਨ ਛੋਡੈ ਬਿਨ ਗੁਰ ਕੀ ਸੇਵਾ॥
ਓਹ ਅਬਿਨਾਸੀ ਅਲਖ ਅਭੇਵਾ॥ (ਪੰਨਾ 227)

ਭਾਵ:- ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਆਦਿ ਦੇਵਤਾ, ਅਵਤਾਰ ਅਤੇ ਸੁਰ ਨਰ ਸਭ ਮਾਇਆ ਦੇ ਭ੍ਰਮ ਵਿਚ ਅਲੰਝ (ਉਲਝ) ਗਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਆਚਾਰਯ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਅਥਵਾ ਵਿਧੀਆਂ ਦਵਾਰਾ ਮੌਤ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਬਚ ਸਕੀਦਾ। ਤਾਂਤੇ ਕਾਲ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਸੱਚੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਹੀ ਅਮੋਘ (ਸਫਲ) ਸਾਧਨ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਗੁਰੂ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਅਲਖ ਅਭੇਵ ਹੈ। ਪਰ ਅਬਿਨਾਸੀ ਅਤੇ ਅਲਖ ਅਭੇਵ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋਯਾ ਕਿ ਉਹ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਗੁਰੂ ਰੂਪ ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਲਈ ਆਪਣਾ ਮਾਧਯਮ (ਵਿਚੋਲਾ) ਅਤੇ ਨਾਮ ਐਸਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਭ ਆਪਣੀ ਅੱਖੀਂ ਦੇਖਣ; ਜਿਸ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੰਨੀਂ ਸੁਣਨ ਅਤੇ “ਅਦਿਸਟ ਅਗੋਚਰੁ ਅਲਖੁ ਨਿਰੰਜਨੁ ਸੋ ਦੇਖਿਆ ਗੁਰਮੁਖਿ ਆਖੀ॥ ਦੇ ਭਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ “ਅਗਮ ਅਗੋਚਰ, ਅਲਖ ਨਿਰੰਜਨ ਅਤੇ ਅਜੋਨੀ ਸੈਭੰ” ਦੇ ਪ੍ਰਤਖਛ ਦਰਸ਼ਨ ‘ਜਨਮ ਮਰਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ-ਮਾਨਵੀ-ਸ੍ਵਰੂਪ’ ਵਿਚ ਹੋਵਣ।

ਗੁਰੂ ਕਿਵੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਯਾ?

ਪਰੰਤੂ ਜੋ ਮਨ ਬਾਣੀ ਆਦਿ ਕਿਸੇ ਭੀ ਲੋਕਿਕ ਸਾਧਨ ਦੇ ਗੋਚਰਾ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਸ੍ਵਰੂਪ ਵਿਚ ਮਾਯਾ ਅਤੇ ਜੋਨ ਆਦਿ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਮਾਯਾਵੀ ਅਥਵਾ ਪੰਜ ਭੂਤਿਕ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਣ? ਐਸੀ ਪੁਛ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਸਤਿਗੁਰ ਪਾਸਿ ਬੇਨੰਤੀਆ ਮਿਲੈ ਨਾਮੁ ਆਧਾਰਾ ॥
ਤੁਠਾ ਸਚਾ ਪਾਤਿਸਾਹੁ ਤਾਪੁ ਗਇਆ ਸੰਸਾਰਾ ॥
ਭਗਤਾ ਕੀ ਟੇਕ ਤੂੰ ਸੰਤਾ ਕੀ ਓਟ ਤੂੰ ਸਚਾ ਸਿਰਜਨਹਾਰਾ ॥ (ਪੰਨਾ 746)

ਅਰਥਾਤ ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰੀ ਧਰਮ ਪੁਸਤਕਾਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਤੋਂ ਉਪਰਾਮ ਹੋਏ ਹੋਏ ਪਹਿਲੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿਚ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਵਿਆਪਕ ਸਰੂਪ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਾ ਬਾਣੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੈ ਚੁੱਕੇ ਭਗਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਾਲੇ ਧ੍ਰੂ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦਿ ਆਦਿ ਭਗਤ ਜਨਾਂ ਨੇ ਪੂਰਨ ਪਦ ਦੀ ਇੱਛਾ ਲਈ ਗੁਰੂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਵਾਸਤੇ ਇਕ ਮਨ ਹੋ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਸੱਚਾ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ “ਗੁਰੁ ਨਾਨਕੁ ਮਿਲਿਆ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮੁ ਤੇਰਿਆ ਚਰਣਾ ਕਉ ਬਲਿਹਾਰਾ” ਅਨੁਸਾਰ “ਗੁਰੂ-ਨਾਨਕ” ਨਾਮ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਯਾ ਅਤੇ “ਤਾਪੁ ਗਇਆ ਸੰਸਾਰਾ” ਭਾਵ ਸਭ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਦੁਖ ਦੂਰ ਹੋਯਾ ਅਤੇ ‘ਗੁਰੁ ਨਾਨਕੁ ਜਿਨ ਸੁਣਿਆ ਪੇਖਿਆ ਸੇ ਫਿਰਿ ਗਰਭਾਸਿ ਨ ਪਰਿਆ ਰੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਅਧਿਕਾਰੀ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਆਵਾ ਗੌਣ ਮਿਟਿਆ।

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਏੇਕਤਾ!

ਕਈ ਸੱਜਣ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਸੁਣੀ ਪੁਕਾਰਿ ਦਾਤਾਰ ਪ੍ਰਭੁ ਗੁਰੁ ਨਾਨਕ ਜਗ ਮਾਹਿ ਪਠਾਇਆ ਇਸ ਵਾਕ ਤੋਂ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਕਿੰਤੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੇਜੇ ਹੋਏ ਦਾਸ, ਕਾਰਕ, ਭਗਤ-ਜਨ, ਸੰਤ, ਮਹਾਂ ਪੁਰਖ ਆਦਿ ਸਨ। ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਕਿਉਂਕਿ (1) ਜੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਜਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਉਸ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼-ਰੂਪ ਅਥਵਾ ਇੰਨ-ਬਿੰਨ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਜਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੋਈ ਪੰਖੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਭੀ ਉਸ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਜਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਭੀ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਉਤਨੇ ਸ੍ਵਰੂਪ ਨੂੰ ਹੀ ਜਾਣ ਸਕੇਗਾ ਜਿਤਨਾ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਗਿਆਨ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਥਵਾ ਇੰਨ-ਬਿੰਨ ਪੂਰਨ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕਿੰਤੂ ਸਾਮਾਨਯ (ਮਾਮੂਲੀ) ਗਿਆਨ ਹੀ ਹੈ। ਏਸੇ ਵਾਸਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਫੁਰਮਾਇਆ ਹੈ ਕਿ:

ਏਵਡੁ ਊਚਾ ਹੋਵੈ ਕੋਇ॥ ਤਿਸੁ ਊਚੇ ਕਉ ਜਾਣੈ ਸੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 5)

ਅਰਥਾਤ ਜੇ ਕੋਈ ਐਨ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਵਰਗਾ ਹੋਵੇ; ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣੇ ਅਤੇ ਜਣਾਵੇ, ਉਹ ਜੇਹੜਾ ਐਨ ਜਾਨਣ ਵਾਲੇ ਨਾਲੋਂ ਭੀ ਪਰੇ ਹੋਵੇ, ਭਾਵ ਸਾਧਨਾ ਕਰਕੇ ਇੰਨ ਬਿੰਨ-ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਨੂੰ ਜਾਨਣ ਵਾਲੇ ਨਾਲੋਂ ਇੰਨ-ਬਿੰਨ ਜਨਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਿਵਾਇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਹੋ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਚੂੰਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਪੂਰਨ ਗਿਆਨ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਰੂਪ ਹਨ।

2. ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਭ ਮਹਾਂ-ਪੁਰਖ ਅਰਥਾਤ ਰਿਸ਼ੀ-ਮੁਨੀ, ਅਵਤਾਰ, ਪੈਗ਼ੰਬਰ, ਸਿੱਧ, ਨਾਥ ਅਤੇ ਆਚਾਰਯ ਆਦਿਕ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਗੁਰੂਆਂ ਪਾਸੋਂ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਜੈਸਾ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮਚੰਦ੍ਰ ਜੀ ਨੇ ਵਸ਼ਿਸ਼ਟ ਕੋਲੋਂ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੇ ਦੁਰਬਾਸਾ ਪਾਸੋਂ, ਮਹਾਤਮਾ ਬੁਧ ਨੇ ਬਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਜੈਨ ਸਾਧੂਆਂ ਪਾਸੋਂ, ਹਜ਼ਰਤ ਈਸਾ ਅਤੇ ਹਜ਼ਰਤ ਮੁਹੰਮਦ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਹਜ਼ਰਤ ਜਿਬ੍ਰਾਈਲ ਪਾਸੋਂ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਜੋ ਤੱਤ ਗਿਆਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਫੁਰਿਆ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਜੋਤ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਜੋਤ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਰੂਪ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਜੋਤ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਪੂਰਬਲੇ ਮਹਾਂਪੁਰਖਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਕੀਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅਸਲ ਦਾਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨਿੱਜ ਜੋਤਿ ਵਿਗਾਸ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਏ ਹਨ। ਸੋ ਏਸ ਦਲੀਲ ਨਾਲ ਸਭ ਅਵਤਾਰ, ਪੈਗੰਬਰ, ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਫਰਿਸ਼ਤੇ ਭੀ ਆਪਣੀ ਜਾਤ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਨਹੀਂ ਹੋਏ, ਕਿੰਤੂ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਉਧਾਰਾ ਗਿਆਨ ਲੈ ਕੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਸ੍ਵਰੂਪ ਤੋਂ ਚੇਲੇ ਹੋਣੇ ਹੀ ਸਾਬਤ (ਸਿੱਧ) ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਹੀ ਸੁਤੰਤਰ ਗੁਰੂ ਹੋਏ ਹਨ। ਏਸੇ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਜੀ ਨੇ ਫੁਰਮਾਇਆ ਹੈ:

ਸਭ ਤੇ ਵਡਾ ਸਤਿਗੁਰੂ ਨਾਨਕੁ ਜਿਨਿ ਕਲਿ ਰਾਖੀ ਮੇਰੀ ॥ (ਪੰਨਾ 750)

ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋ ਪਦਾਰਥ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਵੱਡੇ ਹੋ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਇਸ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਕਾਲ ਪੁਰਖ ਰੂਪ ਹਨ ਅਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਕਥਨ ਦਾ ਭਾਵ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਅਪ੍ਰੋਛ ਸ੍ਵਰੂਪ ਅਰਥਾਤ ਸਾਖਿਆਤ ਰੂਪ ਦੱਸਣ ਵਿਚ ਨਹੀਂ। ਕਿੰਤੂ ਸੰਸਾਰੀ ਰੂਪ ਕਥਨ ਵਿਚ ਤਾਤਪ੍ਰਯ ਹੈ ਅਰਥਾਤ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦਾ ਨਿੱਜ ਰੂਪ ਤਾਂ ਜੋਤੀ ਸਰੂਪ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਜ਼ਾਹਰ ਸਰੂਪ ਮਨੁੱਖੀ ਦੇਹ ਦੁਨਿਆਵੀ ਨਾਨਕ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਅਸਲੀ ਰੂਪ ਨੂੰ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਚੋਲਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ “ਗੁਰੂ ਨਾਨਕੁ ਗੋਬਿੰਦੁ ਰੂਪ” ਅਤੇ “ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਗੋਬਿੰਦ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਭੇਦ ਨ ਭਾਈ” ਆਦਿਕ ਗੁਰਵਾਕਾਂ ਨਾਲ ਵਿਰੋਧ ਆਵੇਗਾ।

3. ਉਪਰੋਕਤ ਕਥਨ ਤੋਂ ਜਦ ਗੁਰੂ-ਪਦਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਿੱਧ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਪਦਵੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਲਈ ਹੀ ਰੂਢ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕੇਵਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਹੀ ਗੁਰੂ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਭ ਦਾ ਆਦਿ ਗੁਰੂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਹੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਅਰਥਾਤ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਜਿਤਨੇ ਭੀ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਚੇਲਿਆਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਕਹਾਏ ਹਨ ਉਹ ਆਪ ਭੀ ਕਿਸੇ ਦੇ ਚੇਲੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸੁਤੰਤਰ ਗੁਰੂ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਗੁਰੂ ਪਦਵੀ ਭੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਰੂਢ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੋਈ ਆਦਮੀ ਇਕ ਦਾ ਪਿਉ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਹਰ ਇਕ ਦਾ ਪਿਉ ਜਾਂ ਪੱੁਤਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪਿਉ ਜਾਂ ਪੁੱਤਰ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਪੈ ਸਕਦਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰਨਾਂ ਦੀ ਪਦਵੀ ਦੀ ਸੰਗਯਾ ਗੁਰੂ ਨਹੀਂ। ਕਿੰਤੂ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋਗੀ, ਸਿੱਧ, ਨਾਥ, ਅਵਤਾਰ ਅਤੇ ਪੈਗੰਬਰ ਆਦਿਕ ਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸੰਗਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੇਲਿਆਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਕੇ ਹੀ ਹੈ। ਮਗਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਗੁਰੂ ਸੰਗਿਆ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਨਿਸਬਤ ’ਤੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਜਾਤੀ ਪਦਵੀ ਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਭੀ ਸਭ ਦਾ ਗੁਰੂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸੁਤੰਤਰ ਗੁਰੂ ਪਦਵੀ ਵਲਾ ਹੈ। ਤਾਂਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਜੋਤਿ ਸਰੂਪ ਤੇ ਇੱਕੋ ਹੀ ਹਨ।

4. ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜਾਤੀ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਜੋਤ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਜੋਤ ਦੇ ਇਕ ਹੋਣ ਦਾ ਨਿਸਚਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਰਥਾਤ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਅਨੰਤ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੱਡਾ ਗੁਣ ਸਭ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਨੇਤ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰਨਾ, ਰੰਜਨ ਕਰਨਾ (ਰੰਗਣਾ) ਅਤੇ ਵਿਪ੍ਰਯੇ (ਉਲਟਾਉਣਾ ਕਰਨਾ) ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਚਰਿੱਤ੍ਰ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਅਚਰਜ ਰੂਪ ਤੇ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੀਤਾ, ਹੋਰ ਹੀ ਰੰਗ ਵਿਚ ਰੰਗਿਆ ਅਤੇ ਵਿਪ੍ਰਯਯ ਕਰ ਦਿਖਲਾਇਆ। ਜੈਸੇ ਆਪ ਰਾਜਾ ਸ਼ਿਵ ਨਾਭ ਦੇ ਪਾਸ ਗਏ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਮੋਹਣੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਰਸ ਮਈ ਅਦਿੱਬਯ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ “ਗਾਛਹੁ ਪੁਤ੍ਰੀ ਰਾਜ ਕੁਆਰਿ” ਕਹਿ ਕੇ ਇਕਦਮ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਦਿੱਬ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਕੌਡੇ ਰਾਖਸ਼ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਕੇ ਸੰਤ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਧਾਂ ਦੀ ਕਰਾਮਾਤਾਂ ਦੀ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਕੇ ਨਾਥਾਂ ਤੋਂ ਸਨਾਥ ਬਣਾਇਆ। ਮੱਕੇ ਦੀ ਚਾਰ ਦੀਵਾਰੀ ਨੂੰ ਫੇਰ ਕੇ ਅਤੇ ਬਗਦਾਦ ਦੇ ਪੀਰ ਜ਼ਾਦੇ ਨੂੰ ਇਕ ਅੱਖ ਦੇ ਫੋਰੇ ਵਿਚ ਲੱਖਾਂ ਪਾਤਾਲ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦਿਖਲਾ ਕੇ ਸੱਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਮੁੱਕਦੀ ਗੱਲ ਆਪਣੇ ਅੰਗ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਦੂਜਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ (ਪੁਰਖੋਂ ਪੁਰਖ) ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿਖਾਇਆ। ਇਹ ਸਭ ਗੱਲਾਂ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ’ਤੇ ਪੂਰਨ ਅਧਿਕਾਰ ਹੋਣ, ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਹੋਣਾ ਹੀ ਸਿੱਧ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਅਵਤਾਰ ਵਾਦ ਦਾ ਖੰਡਨ!

ਇਸ ਕਥਨ ਦਾ ਭਾਵ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਵਤਾਰ ਵਾਦੀਆਂ ਦੇ ਮਤ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਆਦਿ ਨੂੰ ਹਰ ਕਲਪ ਅਤੇ ਹਰ ਜੁਗ ਵਿਚ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਫਲ ਦੇਣ ਲਈ ਹੋਰਨਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਵਤਾਰ ਲੈਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੂਰਬਲੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਭੀ ਦੂਜੇ ਜਨਮ ਵਿਚ ਭੋਗਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੈਸੇ ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਨਾਲ ਜਨਕ ਪੁਰੀ ਦੀਆਂ 16160 ਇਸਤਰੀਆਂ ਦਾ ਦੁਆਪੁਰ ਵਿਚ ਗੋਪੀਆਂ ਬਣ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੂੰ ਸੁੱਖ ਭੋਗ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਬੱਧਕ ਦਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਬਦਲਾ ਲੈਣਾ ਆਦਿਕ। ਤਾਂਤੇ ਅਵਤਾਰਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਭੀ ਬੜੇ-ਬੜੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੁਲ ਹੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਅਵਤਾਰ ਵਾਦ ਦਾ ਅੰਗੀਕਾਰ ਨਹੀਂ। ਕਿੰਤੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਵਿਚ :

ਜਨਮ ਮਰਣ ਦੁਹਹੂ ਮਹਿ ਨਾਹੀ ਜਨ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਆਏ ॥
ਜੀਅ ਦਾਨੁ ਦੇ ਭਗਤੀ ਲਾਇਨਿ ਹਰਿ ਸਿਉ ਲੈਨਿ ਮਿਲਾਏ ॥ (ਪੰਨਾ 749)

ਦੇ ਭਾਵ ਦੁਆਰਾ ਆਪ ਆਵਾ-ਗੌਣ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸੰਸਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਨਾਮ-ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਹਰਿ (ਆਪ) ਨਾਲ ਮਿਲਾਉਣ ਲਈ:

ਆਪਿ ਨਰਾਇਣੁ ਕਲਾ ਧਾਰਿ ਜਗ ਮਹਿ ਪਰਵਰਿਯਉ ॥
ਨਿਰੰਕਾਰਿ ਆਕਾਰੁ ਜੋਤਿ ਜਗ ਮੰਡਲਿ ਕਰਿਯਉ ॥
ਜਹ ਕਹ ਤਹ ਭਰਪੂਰੁ ਸਬਦੁ ਦੀਪਕਿ ਦੀਪਾਯਉ ॥
ਜਿਹ ਸਿਖਹ ਸੰਗ੍ਰਹਿਓ ਤਤੁ ਹਰਿ ਚਰਣ ਮਿਲਾਯਉ ॥ (ਪੰਨਾ 1395)

ਅਜੋ ਨੀ ਦਾ ਭਾਵ!

ਕਈ ਸੱਜਣ ਏਸ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਅਜੋਨੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਅਜੋਨੀ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦਾ ਰੂਪ ਕਿਵੇਂ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਤਾਂ ਏਸ ਦਾ ਉੱਤਰ ਭੀ ਉੱਪਰ ਕਹੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹੋ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਭੋਗਣ ਲਈ ਜੂਨ ਵਿਚ ਆਉਣਾ ਹੀ ਜਨਮ ਮਰਨ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਦਾ ਨਾਮ ਜੂਨੀ ਵਿਚ ਆਉਣਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਜਿਸ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਆਵਾ-ਗੌਣ ਦਾ ਬੰਧਨ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਗੁਰੂ ਰੂਪ ਧਾਰਦਾ ਹੋਇਆ ਅਜੋਨੀ ਹੀ ਹੈ।

ਸੰਤਾ ਕੇ ਕਾਰਜਿ ਆਪਿ ਖਲੋਇਆ ਹਰਿ ਕੰਮੁ ਕਰਾਵਣਿ ਆਇਆ ਰਾਮ ॥ (ਪੰਨਾ 783)

ਆਦਿਕ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਵਿਆਪਕ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਵਿਆਪਕ ਅਗਨੀ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਗਨੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਜੋਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਪਰਭਿੰਨ ਰੂਪ ਸਮਝਦੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਹ ‘ਨਿਰਗੁਨੁ ਆਪਿ ਸਰਗੁਨੁ ਭੀ ਓਹੀ॥ ਕਲਾ ਧਾਰਿ ਜਿਨਿ ਸਗਲੀ ਮੋਹੀ॥’ ਦੇ ਭਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅਵਯਕਤ (ਸੂਖਮ) ਰੂਪ ਤੋਂ ਵਿਅਕਤ ਸਥੂਲ ਰੂਪ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਅਵਤਾਰਵਾਦ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ। ਕਿੰਤੂ ਵਯਕਤਿਵਾਦ (Incarmat) ਹੋਣਾ ਅਥਵਾ ਪਰਵਰ੍ਹਉ ਅਤੇ ‘ਵਰਿਓ’ ਆਦਿਕ ਦਵਾਰਾ ‘ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਵਾਦ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅਜੋਨੀ ਸ਼ਬਦ ਭੀ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਆਵਾਗੋਣ ਦੇ ਅਭਾਵ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ ਵਿਚ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਕ (ਸੰਕੇਤੀ) ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹਰਿ ਜੀਉ ਨਾਮੁ ਪਰਿਓ ਰਾਮਦਾਸੁ ਆਦਿ ਦਵਾਰਾ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਸਾਖਿਆਤ ਹੀ ‘ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ’ ਨਾਮ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਖਾਸ ਕੰਮ!

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੱਚਾ ਗੁਰਮੰਤ੍ਰ, ਗੁਰਬਾਣੀ, ਸਤ ਕਰਤੱਬਯ ਅਤੇ ਗੁਰ ਮਰਯਾਦਾ ਰੂਪੀ ਚਤੁਰ ਵਪ ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਦਸ ਮਨੁੱਖੀ ਜਾਮੇ ਪਹਿਨ ਕੇ ਪੰਥ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦਿੜ੍ਹਾ ਕੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਪੰਥ ਗੁਰੂ ਥਾਪਣ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਆਪਕ ਸਹਿਜ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਰਹਿੰਦੀ ਦੁਨੀਆ ਤਕ ਗੁਰ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣਾ ਸ਼ਬਦ ਰੂਪ ਆਤਮਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਸਥਾਪਨ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਾਬੇ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੱਤਾ ਗ੍ਰਾਹਕ ‘ਗੁਰੂ-ਪੰਥ’ ਨੂੰ ਜੀਅ ਦਾਨ ਦੇਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਬਖਸ਼ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸੂਖਮ ਅਤੇ ਸਥੂਲ ਸਰੀਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸ਼ਬਦ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਤਾਰ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਹਰ ਇਕ ਵਡਭਾਗੀ ਸਾਧਕ ਪੁਰਖ ‘ਗੁਰੂ-ਪੰਥ’ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਕੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਨਿੱਜ ਰੂਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕੇ।

ਖਾਸ ਉੁਪਦੇਸ਼!

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਖਾਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਜੋ ਅਗੇ ਦੁਨੀਆ ਪਾਸ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ੴ ਤੋਂ ਅਰੰਭ ਹੋ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸਾਮਗਰ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਇਉਂ ਹੈ:

ਸਗਲ ਬਨਸਪਤਿ ਮਹਿ ਬੈਸੰਤਰੁ ਸਗਲ ਦੂਧ ਮਹਿ ਘੀਆ ॥
ਊਚ ਨੀਚ ਮਹਿ ਜੋਤਿ ਸਮਾਣੀ ਘਟਿ ਘਟਿ ਮਾਧਉ ਜੀਆ ॥ (ਪੰਨਾ 617)

ਅਰਥਾਤ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੀ ਹਸਤੀ ਨਾ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਨਾਸਤਕਾਂ ਨੂੰ ਏਸ ਸ਼ਬਦ ਦੁਆਰਾ ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਧ ਵਿਚ ਘਿਉ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਨਸਪਤੀ ਵਿਚ ਅਗਨੀ ਗੁਪਤ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਇਹ ਚੀਜ਼ਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਕਾਲ ਪਰੁਖ ਆਪਣੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਘਟ-ਘਟ ਵਿਚ ਜੋਤ ਰੂਪ ਤੇ ਵਸ ਰਹਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਨਯਾਇਕਾਂ ਵਰਗੇ ਖੁਸ਼ਕ ਗਿਆਨੀਆਂ ਅਤੇ ਏਕ-ਦੇਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰਬ- ਵਿਆਪਕ ਭੀ ਸਰਬਾਤਮ ਰੂਪ ਤੇ ਹੈ। ਪਰਛਿੰਨ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਏਕ ਦੇਸ ਦਾ ਸੰਜੋਗੀ ਨਹੀਂ। ਏਸ ਨਾਲੋਂ ਭੀ ਸੌਖਾ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਫੇਰ ਆਗਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਸਚ ਖੰਡਿ ਵਸੈ ਨਿਰੰਕਾਰੁ ॥ ਕਰਿ ਕਰਿ ਵੇਖੈ ਨਦਰਿ ਨਿਹਾਲ ॥ (ਪੰਨਾ 8)

ਅਰਥਾਤ ਸਭ ਲੋਕ ਅਥਵਾ ਸੱਚ ਦੇ ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਤ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁੰਨ ਮੁੰਨ ਜਿਹਾ ਕੋਈ ਕਲਪਤ ਬ੍ਰਹਮ ਨਹੀਂ। ਕਿੰਤੂ ਵੇਖੈ ਵਿਗਸੈ ਕਰਿ ਵੀਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਜਗਮਗ ਜੋਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਰੂਪ ਹੈ। ਫੇਰ ਇਸ ਤੋਂ ਭੀ ਨੇੜੇ ਅਤੇ ਸੌਖਾ ਹੋਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ:

ਅਗਮ ਰੂਪ ਕਾ ਮਨ ਮਹਿ ਥਾਨਾ॥
ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ਕਿਨੈ ਵਿਰਲੈ ਜਾਨਾ॥ (ਪੰਨਾ 186)

ਅਰਥਾਤ ਉਹ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਸਭ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਹੀ ਹੈ। ਮਗਰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵਿਰਲੇ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।