ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਬਾਣੀ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਘਾੜਤ ਘੜਨ ਲਈ ਸਰਵੋਤਮ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਾ ਸੋਮਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸੁਚੱਜੀ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਸੰਬੰਧੀ ਸੇਧ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਮੁਕਤੀ, ਗਿਆਨੀ, ਗੁਰਮੁਖ, ਸੁੱਖ-ਦੁੱਖ, ਭਰਮ, ਕਾਲ-ਮੌਤ, ਸੱਚ, ਆਤਮ ਚੀਨਨ, ਅਰਦਾਸ ਆਦਿ ਪੱਖਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦੇ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਸ ਭਵਜਲ ਰੂਪੀ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋਣ ਦੀ ਜੁਗਤੀ ਵੀ ਸਮਝਾਈ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖਾ ਜੀਵਨ ਦੀ ਦੁਰਲਭਤਾ ਜਾਂ ਮਹੱਤਵ, ਪ੍ਰਭੂ ਉਸਤਤਿ, ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ, ਭੈ ਅਤੀਤ ਜੀਵਨ, ਮਨ ਦਾ ਸੁਭਾਅ, ਜੀਵਨ ਦੀ ਨਾਸ਼ਮਾਨਤਾ ਆਦਿ ਸੰਬੰਧੀ ਪੱਖਾਂ ’ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਲੇਖ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਇਕ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਾਂਗੇ।

ਮਨੁੱਖਾ ਜੀਵਨ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ:

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖਾ ਜੀਵਨ ਦੀ ਦੁਰਲਭਤਾ ਜਾਂ ਮਹੱਤਵ ਆਦਿ ਪੱਖਾਂ ’ਤੇ ਬੜਾ ਗੰਭੀਰਤਾਪੂਰਵਕ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਸੁਚੇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ- ਸਾਧੋ ਗੋਬਿੰਦ ਕੇ ਗੁਨ ਗਾਵਉ॥ ਮਾਨਸ ਜਨਮੁ ਅਮੋਲਕੁ ਪਾਇਓ ਬਿਰਥਾ ਕਾਹਿ ਗਵਾਵਉ॥ ਆਪ ਜੀ ਇਸ ਅਮੋਲਕ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇ-ਵਿਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਨਾ ਗਵਾ ਕੇ ਉਸ ਸੱਚੇ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਉਣ ਦੀ ਆਪ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਦੁਰਲਭ ਦੇਹ ਪਾਇ ਮਾਨਸ ਕੀ ਬਿਰਥਾ ਜਨਮੁ ਸਿਰਾਵੈ॥ ਮਾਇਆ ਮੋਹ ਮਹਾ ਸੰਕਟ ਬਨ ਤਾ ਸਿਉ ਰੁਚ ਉਪਜਾਵੈ॥ ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਨੂੰ ਰਤਨ ਦੀ ਉਪਮਾ ਦੇ ਕੇ ਬਿਆਨਦੇ ਹੋਏ ਜੀਵ ਨੂੰ ਸੁਚੇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ- ਰਤਨ ਜਨਮੁ ਅਪਨੋ ਤੈ ਹਾਰਿਓ ਗੋਬਿੰਦ ਗਤਿ ਨਹੀ ਜਾਨੀ॥ ਨਿਮਖ ਨ ਲੀਨ ਭਇਓ ਚਰਨਨ ਸਿਉ ਬਿਰਥਾ ਅਉਧ ਸਿਰਾਨੀ॥ ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਇਸ ਪੱਖ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦਿਆਂ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਜੀਵਨ ਕੋਈ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਬਲਕਿ ਇਹੋ ਹੀ ਇੱਕੋ ਇਕ ਵਾਰੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਜੀਵ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ- ਫਿਰਤ ਫਿਰਤ ਬਹੁਤੇ ਜੁਗ ਹਾਰਿਓ ਮਾਨਸ ਦੇਹ ਲਹੀ॥ ਨਾਨਕ ਕਹਤ ਮਿਲਨ ਕੀ ਬਰੀਆ ਸਿਮਰਤ ਕਹਾ ਨਹੀ॥

ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ:

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਦ੍ਰਿੜਾਉਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹਰੇਕ ਘੜੀ/ਛਿੰਨ ਨੂੰ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਭਗਤੀ ਹਿਤ ਬਿਤਾਉਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ- ਪ੍ਰਾਨੀ ਨਾਰਾਇਨ ਸੁਧਿ ਲੇਹਿ॥ ਛਿਨੁ ਛਿਨੁ ਅਉਧ ਘਟੈ ਨਿਸਿ ਬਾਸੁਰ ਬ੍ਰਿਥਾ ਜਾਤੁ ਹੈ ਦੇਹ॥

ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ:

ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇਹ ਦ੍ਰਿਡ਼ਤਾ ਕਰਵਾਈ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਦੀ ਸਾਰਥਕਤਾ ਤਾਂ ਹੀ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਉਸ ਜਨਮ ਵਿਚ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦਾ ਨਾਮ ਜਪਿਆ ਜਾਵੇ, ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ। ਨਾਮ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮਾਰਗ ਬਿਆਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸੇਵਕ ਨੂੰ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਰਾਹ ਤਿਆਗ ਕੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਵਿਚ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ- ਤਜਿ ਅਭਿਮਾਨ ਮੋਹ ਮਾਇਆ ਫੁਨਿ ਭਜਨ ਰਾਮ ਚਿਤੁ ਲਾਵਉ॥ ਨਾਨਕ ਕਹਤ ਮੁਕਤਿ ਪੰਥ ਇਹੁ ਗੁਰਮੁਖਿ ਹੋਇ ਤੁਮ ਪਾਵਉ॥

ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਤਰੀ ਵਿਧੀ ਦੁਆਰਾ ਜਗਿਆਸੂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਝੰਝੋੜਦੇ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ- ਨਾਨਕ ਹਰਿ ਜਸੁ ਕਿਉ ਨਹੀ ਗਾਵਤ ਕੁਮਤਿ ਬਿਨਾਸੈ ਤਨ ਕੀ॥ ਆਪ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਮ-ਨਾਮ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਾਰਜ ਸਫਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ- ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਭਜੁ ਰਾਮ ਨਾਮ ਨਿਤ ਜਾ ਤੇ ਕਾਜੁ ਸਰੈ॥ ਮਨੁੱਖ ਨਾਮ ਜਪ ਕੇ ਹੀ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਭਰਮਾਂ ਦੀ ਨਿਵਿਰਤੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ- ਸਗਲ ਭਰਮ ਤਜਿ ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਾਣੀ ਚਰਨਿ ਤਾਹਿ ਚਿਤੁ ਲਾਇਓ॥ ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਦੁੱਖ ਦਾ ਅਸਲ ਕਾਰਨ ਹੀ ਨਾਮ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜਰੀ ਹੈ- ਹਰਿ ਕੇ ਨਾਮ ਬਿਨਾ ਦੁਖੁ ਪਾਵੈ॥ ਭਗਤਿ ਬਿਨਾ ਸਹਸਾ ਨਹ ਚੂਕੈ ਗੁਰੁ ਇਹੁ ਭੇਦੁ ਬਤਾਵੈ॥ ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਸੁਖ ਦਾ ਅਸਲ ਸੋਮਾ ਹੀ ਨਾਮ ਹੈ।

ਸੰਗਤ ਤੇ ਕੁਸੰਗਤ :

ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਸੰਗਤ ਜਾਂ ਸਤਸੰਗਤ ਕਾਰਨ ਸਤੋਮੁਖੀ ਹੈ ਜਦ ਕਿ ਕੁਸੰਗਤ ਕਾਰਨ ਤਮੋਗੁਣੀ ਰੂਪ ਧਾਰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ· ਸਾਥੋ ਮਨ ਕਾ ਮਾਨੁ ਤਿਆਗਉ॥ ਕਾਮੁ ਕ੍ਰੋਧੁ ਸੰਗਤਿ ਦੁਰਜਨ ਕੀ ਤਾ ਤੇ ਅਹਿਨਿਸਿ ਭਾਗਉ॥ ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਸੰਗਤ ਜਾਂ ਸਤਿਸੰਗਤ ਦੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਸੇਧ ਦੇ ਕੇ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਧੂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਦੁਆਰਾ ਜੀਵ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਅਡੋਲਤਾ

ਜੀਵ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੁਖ ਜਦਕਿ ਗਮੀ ਵਿਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੁਖ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੈ ਜੀਵ ਨੂੰ ਦੋਨਾਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸਮ-ਬਿਰਤੀ ਭਾਵ ਸਹਿਜ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮਾਣ / ਅਪਮਾਨ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉਠ ਕੇ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਭਜਨ ਵਿਚ ਬਿਰਤੀ ਨੂੰ ਟਿਕਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਹੰਕਾਰੀ ਬਿਰਤੀ:

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਹਉਮੈਂ ਨੂੰ ਦੀਰਘ ਰੋਗ ਮੰਨਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਜੀਵ ਦਾ ਆਵਾਗਵਨ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹਉਮੈਂ ਦਾ ਰੂਪ ਇੰਨਾ ਸੂਖਮ ਹੈ ਕਿ ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਭਾਵ ਧਾਰਮਿਕ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਹਉਮੈਂ ਜਾਂ ਮਾਣ ਅਭਿਮਾਨ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਧਾਰਮਿਕ ਕਾਰਜ ਵੀ ਅਧਾਰਮਿਕ ਭਾਵ ਨਿਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਨਿਰਭੈਅਤਾ:

ਦੁਨਿਆਵੀ ਬਿਰਤੀ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜੀਵ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਜੀਵਨ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਭੈ ਅਧੀਨ ਹੀ ਬਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਮੁੱਢ ਵਿਚ ਹੀ ਨਿਰਭਉ ਤੇ ਨਿਰਵੈਰ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਿਰਭੈ ਹੋਣਾ ਕੋਈ ਸਧਾਰਨ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਇਹ ਜੋਧੇ ਸੂਰਬੀਰਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸਾਨੂੰ ਭੈ ਕਾਹੂ ਕਉ ਦੇਤ ਨਹਿ ਨਹਿ ਭੈ ਮਾਨਤ ਆਨ॥ ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਸੁਨਿ ਰੇ ਮਨਾ ਗਿਆਨੀ ਤਾਹਿ ਬਖਾਨਿ॥ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਭਾਵ ਨਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਭੈ ਦਿਉ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਅਜਾਇਆਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਭੈ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ। ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਸਿਰਫ ਕਿਹਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਕ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਅੱਗੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਹਿੱਤ ਦੀ ਖਾਤਰ ਸੀਸ ਦੇ ਕੇ ਵਿਹਾਰਕ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿੱਧ ਵੀ ਕਰਕੇ ਦਿਖਾਇਆ। ਅਨੇਕਾਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਕ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਨਿਰਭੈ ਪਦ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ‘ਨਿਰਭੈ-ਪਦ’ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਬਾਰੇ ਸੁਚੇਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ- ਅਜਹੂ ਕਛੁ ਬਿਗਰਿਓ ਨਹੀ ਜੋ ਪ੍ਰਭ ਗੁਨ ਗਾਵੈ॥ ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਤਿਹ ਭਜਨ ਤੇ ਨਿਰਭੈ ਪਦੁ ਪਾਵੈ॥

ਆਤਮਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੁਤੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਝੰਝੋੜਨਾ:

ਅੱਜ ਦਾ ਮਨੁੱਖ ਵਿਗਿਆਨਕ ਕਾਢਾਂ ਜਾਂ ਸੰਸਾਰਕ ਬਿਰਤੀਆਂ ਕਾਰਨ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਤੋਂ ਅਚੇਤ ਹੋ ਕੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿਚ ਨੀਂਦ ਲੈ ਰਿਹਾ ਹੈ ਪਰ ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੀ ਬਾਣੀ ਉਸ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਜਾਗਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦੇ ਕੇ ਅਸਲ ਯਥਾਰਥ/ਅਸਤਿਤਵ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਜੀਵ ਦੇ ਅੰਤਰਆਤਮੇ ਨੂੰ ਝੰਝੋੜਦੀ ਹੋਈ- ਜਾਗ ਲੇਹੁ ਰੇ ਮਨਾ ਜਾਗ ਲੇਹੁ ਕਹਾ ਗਾਫਲ ਸੋਇਆ ਤਥਾ ਜਾਨ ਬੂਝ ਕੈ ਬਾਵਰੇ ਤੈ ਕਾਜ ਬਿਗਾਰਿਉ' ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਮਿਥਿਆ ਤਨੁ ਸਾਚੋ ਕਰਿ ਮਾਨਿਓ ਇਹ ਬਿਧਿ ਆਪੁ ਬੰਧਾਵੈ॥ ਜਨ ਨਾਨਕ ਸੋਊ ਜਨੁ ਮੁਕਤਾ ਰਾਮ ਭਜਨ ਚਿਤੁ ਲਾਵੈ॥ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿੱਜਤਵ ਤੋਂ ਉਪਰ ਉੱਠਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੀ ਇਸ ਸਰੀਰ ਦੀ ਅਟੱਲ ਨਾਸ਼ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਤੀ ਸੇਧ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸੇਧ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੋਹ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਸੱਚੇ ਸਾਥੀ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਜਾਵੇ ਜਿਸ ਨਾਲ- ਹਰਿ ਜਸੁ ਰੇ ਮਨਾ ਗਾਇ ਲੈ ਜੋ ਸੰਗੀ ਹੈ ਤੇਰੋ॥ ਅਉਸਰੁ ਬੀਤਿਓ ਜਾਤੁ ਹੈ ਕਹਿਓ ਮਾਨ ਲੈ ਮੇਰੋ॥ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਹੋ ਸਕੇ।

ਸਵੈ-ਪੜਚੋਲ:

ਜੀਵ ਦੀ ਬਿਰਤੀ ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਹ ਸਿਰਫ ਸੰਸਾਰਕ ਪੱਧਰ ਤੋਂ ਹੀ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਦੂਸਰਿਆਂ ਵਿਚ ਔਗੁਣ ਹੀ ਔਗੁਣ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਦਕਿ ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸਾਨੂੰ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਕਰਨ ਦੀ ਨਸੀਹਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਦੂਸਰਿਆਂ ਵਿਚ ਔਗੁਣ ਦੇਖਣ ਦੀ ਇਸ ਭੈੜੀ ਵਾਦੀ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਜੀਵ ਨਿੰਦਿਆ ਚੁਗਲੀ ਆਦਿ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦੋਂ ਤਕ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਅੰਤਰ ਆਤਮੇ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਖੋਜ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਉਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿਚ ਹੀ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਭਰਮਾਂ ਵਿਚ ਫਸੀ ਹੋਈ ਮਤ ਨਿਰਮਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।

ਗਿਆਨੀ ਜਾਂ ਮੁਕਤ ਪੁਰਸ਼ :

ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਕੋਈ ਚਾਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵੀ ਪੜ੍ਹ ਲਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਹੰਕਾਰ ਵਿਚ ਰੱਤਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਸਮਝਦਾ ਹੋਇਆ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਪੈਰ ਨਹੀਂ ਲਗਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਇਨਸਾਨ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ ਪਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਨੁਸਾਰ ਗਿਆਨੀ ਜਾਂ ਮੁਕਤ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ, ਉਸਤਤਿ ਨਿੰਦਾ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਅਭੈ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ।

ਸਰਬ ਰੋਗ ਕਾ ਅਉਖਧ ਨਾਮ:

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਦੁਖਾਂ ਜਾਂ ਵਿਘਨਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਉਪਰੰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਵਿਘਨਾਂ ਦਾ ‘ਨਾਮ’? ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੱਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦਾ ਵਾਸਾ:

ਜੀਵ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਲੱਭਦਾ ਹੋਇਆ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਜਾਂ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਅਨੁਸਾਰ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਤਾਂ ਜੀਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ- ਕਾਹੇ ਰੇ ਬਨ ਖੋਜਨ ਜਾਈ॥ ਸਰਬ ਨਿਵਾਸੀ ਸਦਾ ਅਲੇਪਾ ਤੋਹੀ ਸੰਗਿ ਸਮਾਈ॥ ਜੀਵ ਨੂੰ ਬਾਹਰੀ ਭਟਕਣਾ ਛੱਡ ਕੇ ਅੰਤਰ ਆਤਮੇ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਨਾਲ ਜੁੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੀਵ ਦੇ ਅੰਤਰ ਆਤਮੇ ਜੁੜਨ ਉਪਰੰਤ ਹੀ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੇ ਸਰਗੁਣ/ਨਿਰਗੁਣ ਸਰੂਪ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਤੇ ਬਾਹਰਿ ਭੀਤਰਿ ਏਕੋ ਜਾਨਹੁ ਇਹੁ ਗੁਰ ਗਿਆਨੁ ਬਤਾਈ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਚਿੰਤਾ :

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ ਚਿੰਤਤ ਹੀ ਦੀਸੈ ਸਭ ਕੋਇ ਭਾਵ ਸਮੁੱਚੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਪਸਾਰਾ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ‘ਚਿੰਤਾ ਪ੍ਰਥਾਇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੀਵ ਨੂੰ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਚਿੰਤਾ ਤਾ ਕੀ ਕੀਜੀਐ ਜੋ ਅਨਹੋਨੀ ਹੋਇ॥ ਇਹੁ ਮਾਰਗੁ ਸੰਸਾਰ ਕੋ ਨਾਨਕ ਥਿਰੁ ਨਹੀ ਕੋਇ॥ ਭਾਵ ਜੋ ਗੱਲ ਵਾਪਰ ਕੇ ਰਹਿਣੀ ਹੈ ਉਸ ਲਈ ਚਿੰਤਾ ਜਾਂ ਸਹਿਮ ਕਿਉਂ? ਜੇਕਰ ਕਰਤੇ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸਭ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਦਾ ਖਾਤਮਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਰਤੇ ਦੇ ਬਣਾਏ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਵਾਪਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੌਤ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਹੈ। ਅਸਲ ਗਿਆਨਵਾਨ ਭੈ-ਅਤੀਤ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਹੁਕਮ- ਰਾਮੁ ਸਿਮਰਿ ਰਾਮੁ ਸਿਮਰਿ ਇਹੈ ਤੇਰੈ ਕਾਜਿ ਹੈ॥ ਮਾਇਆ ਕੋ ਸੰਗੁ ਤਿਆਗੁ ਪ੍ਰਭ ਜੂ ਕੀ ਸਰਨਿ ਲਾਗੁ॥ ਤਥਾ ਨਾਨਕ ਸਭੁ ਕਿਛੁ ਤੁਮਰੈ ਹਾਥ ਮੈ ਤੁਮ ਹੀ ਹੋਤ ਸਹਾਇ॥ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਨਿਰਬਾਨ/ ਮੁਕਤੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਆਸਾ ਮਨਸਾ ਸਗਲ ਤਿਆਗੈ ਜਗ ਤੇ ਰਹੈ ਨਿਰਾਸਾ॥ ਕਾਮੁ ਕ੍ਰੋਧੁ ਜਿਹ ਪਰਸੈ ਨਾਹਨਿ ਤਿਹ ਘਟਿ ਬ੍ਰਹਮੁ ਨਿਵਾਸਾ ਤਥਾ ਜਿਉ ਸੁਪਨਾ ਅਰੁ ਪੇਖਨਾ ਐਸੇ ਜਗ ਕਉ ਜਾਨਿ॥ ਇਨ ਮੈ ਕਛੁ ਸਾਚੋ ਨਹੀ ਨਾਨਕ ਬਿਨੁ ਭਗਵਾਨ॥ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਅਪਣਾਅ ਕੇ ਆਪਣੀ ਦੁਨਿਆਵੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨੂੰ ਰੱਬੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਜੀਵ ਨੂੰ ਹਰੇਕ ਪੱਖੋਂ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਬਖਸ਼ ਕੇ ਅਭੇਦਤਾ ਦਾ ਮਾਰਗ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜੀਵ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਸਫਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।