ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਕਿਸੇ ਬੋਲੀ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮਾਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਇੱਕ ਸੌ ਗਿਆਰਾਂ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਤਾਈ ਸੌ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਸ. ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਅਜ਼ਾਦ ਨੇ 1951 ਈ. ਵਿਚ ‘ਮਰਦ ਅਗੰਮੜਾ’ ਨਾਂ ਦਾ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਲਿਖਿਆ। ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਦੀ ਕਥਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸ੍ਰੋਤ ‘ਗੁਰਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ’ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਨੇ ‘ਬਚਿੱਤ੍ਰ ਨਾਟਕ’, ‘ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ’, ‘ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ (ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ), ਅਤੇ ‘ਤਵਾਰੀਖ਼ ਗੁਰੂ ਖ਼ਾਲਸਾ’ ਤੋਂ ਵੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਸਬੰਧੀ ਬੇਲੋੜੇ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ। ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਲੇਖਕ ਦੀ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ਰਧਾ ਦੀ ਉਪਜ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਕਥਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੇਮਕੁੰਟ ਪਰਬਤ ਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਭਗਤੀ ਵਿਚ ਲੀਨ ਰਹੇ। ਫਿਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਾਕਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਜੁਲਮ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਾਸਤੇ ਮਾਤਲੋਕ ਵਿਚ ਭੇਜਿਆ। ਇੱਥੇ ਲੇਖਕ ਨੇ ‘ਬਚਿੱਤ੍ਰ ਨਾਟਕ’ ਦੀ ਕਥਾ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਜਨਮ ਲੈਣ ਦੀ ਕਥਾ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਪਟਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸੱਯਦ ਭੀਖਣ ਸ਼ਾਹ, ਸ਼ਿਵ ਦੱਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਮੈਣੀ ਦੇ ਲੰਬੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਸਿਰਫ਼ ਸੰਕੇਤ ਹੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਬੁਰਹਾਨ ਪੁਰ, ਮਥੁਰਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯਾਗ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਸਬੰਧੀ ਚਾਰ ਤੁਕਾਂ ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ:- -ਪੜ੍ਹ ਰਹੇ ਅਰਬੀ ਫ਼ਾਰਸੀ, ਪੜ੍ਹ ਰਹੇ ਵੇਦ ਪੁਰਾਨ
ਵਿਹਲ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਘੋਖਦੇ, ਹੈਨ ਹਦੀਸ਼ ਕੁਰਾਨ (ਮਰਦ ਅਗੰਮੜਾ, ਪੰਨਾ 26)
-ਬਾਣੀ ਤਾਂ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੀ, ਕੀਤੀ ਕੰਠ ਸ਼ਤਾਬ (ਉਹੀ, ਪੰਨਾ 26)
-ਪੜ੍ਹੀ ਬ੍ਰਜੀ ਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਪੰਡਤ ਹੋ ਹੈਰਾਨ (ਉਹੀ, ਪੰਨਾ 27) ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ ਦੀ ਫ਼ਰਿਆਦ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਤਫ਼ਸੀਲ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਦੀ ਮੂਲ ਕਥਾ ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਅਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਪਾਉਂਟਾ ਨਗਰ ਵਸਾਉਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਜਮਨਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਹੈ। ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਬਵਿੰਜਾ ਕਵੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਤ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਆਪ ਵੀ ਬਾਣੀ ਰਚਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਹੈਂਕੜ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਕੇ ਭੰਗਾਣੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਦੋਹਾਂ ਧਿਰਾਂ (ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ) ਦੇ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਉੱਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਕੀਤੇ ਪੰਜ ਸੌ ਪਠਾਣ ਧੋਖਾ ਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਆਪਣੇ ਸੱਤ ਸੌ ਮੁਰੀਦ, ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਦੋ ਭਰਾ ਲੈ ਕੇ ਭੰਗਾਣੀ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭੰਗਾਣੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜਿੱਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਉਤਸ਼ਾਹ ਭਰਪੂਰ ਹੋਏ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਛੱਡ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਆ ਕੇ ਅਲਫ਼ ਖਾਂ ਅਤੇ ਹੁਸੈਨੀ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਨ ਦੀ ਘਟਨਾ ਵਿਸਥਾਰ ਪੂਰਵਕ-ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਦੀ ਪਰਖ਼, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਪ੍ਰੰਪਰਾਗਤ ਹੈ। ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਨ ਦੀ ਘਟਨਾ ਦਾ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਲੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ। ਪੈਂਦੇ ਖਾਂ ਜਰਨੈਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਮੁਗ਼ਲ ਸੈਨਾ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲਈ। ਪੈਂਦੇ ਖਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਸ਼ਾਹੀ ਫੌਜ ਹਾਰ ਗਈ। ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਸ਼ਾਹੀ ਸੈਨਾ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ। ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਹਾਰ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਦੁਬਾਰਾ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਾਰ ਰੰਗੜਾਂ ਅਤੇ ਗੁੱਜਰਾਂ ਨੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ। ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਆਲਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਲੜਾਈ ਫ਼ੈਸਲਾਕੁੰਨ ਨਾ ਹੋ ਸਕੀ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜੇ ਕਿਲੇ੍ਹ ਦੁਆਲੇ ਘੇਰਾ ਪਾ ਕੇ ਬੈਠ ਗਏ। ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਘੇਰਾ ਪਾਈ ਰੱਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਸ਼ਰਾਬੀ ਹਾਥੀ ਦੁਆਰਾ ਕਿਲੇ੍ਹ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਤੋੜਣਾ ਚਾਹਿਆ। ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਨਾਗਣੀ ਖਾ ਕੇ ਹਾਥੀ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਇਕ ਨਵੀਂ ਵਿਉਂਤ ਸੋਚੀ। ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਕਸਮਾਂ ਖਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹਾ ਖਾਲੀ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੁਆਇਆ ਕਿ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਏਗਾ। ਜਿਉਂ ਹੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ, ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਹੱਲਾ ਬੋਲ ਦਿੱਤਾ। ਨਿਰਮੋਹ ਦੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਕਿਲੇ੍ਹ ਵਿਚ ਆ ਗਏ। ਸ. ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਅਜ਼ਾਦ ਅਨੁਸਾਰ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਸੂਬਾ-ਸਰਹੰਦ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਫਿਰ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਿਲੇ੍ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ। ਬਸੌਲੀ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਚਲਾਕੀ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਿਆਸਤ ਵਿਚ ਜਾਣ ਲਈ ਮਨਾ ਲਿਆ। ਉਹ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਰਹਿ ਜਾਵੇ। ਜਿਉਂ ਹੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਖਾਲੀ ਕੀਤਾ, ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਸਿੰਘਾਂ ਉੱਪਰ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਬਸੌਲੀ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ। ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਬਸੌਲੀ ਅਤੇ ਭਬੋਰ ਵਿਚ ਗੁਜ਼ਾਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫਿਰ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਆ ਗਏ।
ਸੱਯਦ ਖਾਂ (ਸੈਦ ਖਾਂ) ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਸਾਲਾ ਸੀ। ਉਹ ਮੁਗ਼ਲ ਸੈਨਾ ਵਿਚ ਜਰਨੈਲ ਸੀ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ ਆਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਬੰਦੂਕ ਦੇ ਦੋ ਫਾਇਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਉੱਤੇ ਕੀਤੇ। ਦੋਵੇਂ ਫਾਇਰ ਖ਼ਾਲੀ ਗਏ। ਉਸਨੇ ਆਜ਼ਿਜ਼ ਹੋ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨ ਫੜ੍ਹ ਲਏ। ਸਰਹੰਦ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਨੇ ਸੈਦ ਖਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਫਿਰ ਟੱਕਰ ਲੈਣ ਲਈ ਉਕਸਾਇਆ। ਸੈਦ ਖਾਂ ਜੰਗ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ ਅਤੇ ਸੈਦ ਖਾਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਸਿੰਘਾਂ ਉੱਤੇ ਹੱਲਾ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਹਾਰ ਖਾ ਕੇ ਦੌੜ ਗਈਆ:- ਘੇਰਾ ਗਇਆ ਟੁੱਟ, ਭਾਗ ਨਿਖੁੱਟਿਆ
ਡੇਰੇ ਡੰਡੇ ਪੁੱਟ, ਵੈਰੀ ਨੱਸ ਗਏ (ਉਹੀ, ਪੰਨਾ 157) ਜਦੋਂ ਉਪਰੋਕਤ ਗੱਲ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵੱਲ ਬੇਨਤੀ ਅਤੇ ਧਮਕੀ ਭਰੀ ਚਿੱਠੀ ਭੇਜੀ। ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਚਿੱਠੀ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਿਆ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਅਸੀਂ ਤੇਰੀ ਧਮਕੀ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਅਸੀਂ ਤੇਰੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲੈਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਾਂ। ਅਰੌੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਸ਼ਾਹੀ ਸੈਨਾ ਸੀ੍ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਤੋਰ ਦਿੱਤੀ। ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਸਰਹੰਦ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹੀ ਸੈਨਾ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇਣ ਲਈ ਲਿਖਿਆ। ਪਹਾੜੀ ਰਾਜੇ ਵੀ ਮੁਗ਼ਲ ਸੈਨਾ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ। ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਸੈਨਾ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਖਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਆਈ ਅਤੇ ਸਰਹੰਦ ਦੀ ਸੈਨਾ ਦਾ ਆਗੂ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ ਸੀ।
ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਫੌਜ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਲੜਾਈ ਹੋਈ ਪਰ ਜਿੱਤ ਹਾਰ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਮੁਗ਼ਲ ਸੈਨਾ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਬਹਿ ਗਈ। ਘੇਰਾ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਤਕ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ। ਸੂਬੇਦਾਰਾਂ, ਸ਼ਾਹੀ ਫੌਜਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਕਸਮਾਂ ਖਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਲੇ੍ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਨਾ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਸਹੁੰਆਂ ਖਾਧੀਆਂ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਹੁੰਆਂ ਉੱਪਰ ਯਕੀਨ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਅਰਜਬੇ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵੱਲ ਇੱਕ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖੀ। ੳਸੁ ਨੇ ਕੁਰਾਨ ਦੀ ਕਸਮ ਖਾ ਕੇ ਯਕੀਨ ਦੁਆਇਆ ਕਿ ਕਿਲ੍ਹਾ ਛੱਡਣ ਉੱਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਏਗਾ। ਦੋਹੇਂ ਵਾਰ ਦੀਆਂ ਕਸਮਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ:- -ਸੂਬੇ ਪਾਕ ਕੁਰਾਨ, ਦੀ ਸੌਂਹ ਖਾਂਵਦੇ
ਜਾਮਨ ਗਊ ਬਣਾਣ, ਰਾਜੇ ਗੁਰੂ ਜੀ
ਗੜੀ੍ਹ ਨੂੰ ਜਾਓ ਛੱਡ, ਆਖੇ ਅਸਾਂ ਦੇ
ਝੰਡਾ ਹਾਲਾਂ ਗੱਡ, ਕਿੱਧਰੇ ਆਪ ਲਓ
ਚਿੱਤ ਨਾ ਸਾਡੇ ਵੈਰ, ਮਿੱਤਰ ਆਪ ਦੇ
ਕਰੋ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੈਰ, ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ (ਉਹੀ, ਪੰਨਾ 169)
-ਚਿੱਠੀ ਭੇਜੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ, ਖਾ ਕੇ ਕਸਮ ਕੁਰਾਨ
ਲਿਖਿਆ , “ਮੈਂ ਨਾ ਲੋੜਦਾ, ਕਰਾਂ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ
ਜਾਮਨ ਪਾਕ ਰਸੂਲ ਜੇ, ਆਖਾਂ ਕਸਮ ਉਠਾਇ
ਦਰਗਹ ਢੋਈ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਲਏ ਜੁਆਬ ਖੁਦਾਇ
ਜੇਕਰ ਧੋਖਾਂ ਆਪ ਨੂੰ, ਦਿਆਂ ਧਾਰ ਬਦਨੀਤ
ਥੀਆਂ ਵਾਂਗੂੰ ਸੂਰ ਦੇ, ਗੰਦਾ ਅਤੇ ਪਲੀਤ” (ਉਹੀ, ਪੰਨਾ 172) ਕਿਲੇ੍ ਅੰਦਰ ਰਸਦ–ਪਾਣੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਭੁੱਖ ਦੇ ਸਤਾਏ ਹੋਏ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹਾ ਖਾਲੀ ਕਰਨ ਲਈ ਮਨਾਉਣਾ ਚਾਹਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਦਿਨ ਹੋਰ ਠਹਿਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਵੈਰੀ ਵੱਲੋਂ ਕਸਮਾਂ ਖਾ ਕੇ ਧੋਖਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਚੇਤੇ ਕਰਵਾਈ। ਮਾਝੇ ਦੇ ਚਾਲੀ ਸਿੰਘ ਘਰ ਜਾਣ ਲਈ ਜ਼ਿੱਦ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ (ਬੇਦਾਵੇ) ਉੱਤੇ ਦਸਤਖਤ ਕਰਵਾਏ। ਇਸ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਅੱਜ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਡਾ ਗੁਰੂ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਉਸ ਦੇ ਸਿੱਖ ਨਹੀਂ ਹਾਂ। ਬੇਦਾਵਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚਾਲੀ ਸਿੰਘ ਕਿਲੇ੍ਹ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਚਲੇ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਪਾਸ ਕਿਲੇ੍ ਵਿਚ ਹਜ਼ਾਰ ਕੁ ਸਿੰਘ ਰਹਿ ਗਏ, ਜਿਹੜੇ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਮਾਝੇ ਦੇ ਚਾਲੀ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਰੀ ਵਿਚ ਕਿਲ੍ਹਾ ਛੱਡਣਾ ਪਿਆ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ
ਨਿਕਲਦੇ ਸਾਰ ਹੀ ਸ਼ਾਹੀ ਸੈਨਾ ਨੇ ਸਿੰਘਾਂ ਉੱਪਰ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸਮੇਤ ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਵੱਲ ਰੁਖ਼ ਕੀਤਾ। ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਗਤੀ ਤੇਜ਼ ਸੀ। ਉੱਪਰੋਂ ਮੀਂਹ ਵਰ੍ਹ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਰਾਤ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੀ। ਮੁਗ਼ਲ ਸੈਨਾ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲੋਟੂ ਟੋਲੇ ਸਮੇਤ ਦਸ ਲੱਖ ਸੀ। ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਲੜੇ, ਪਰ ਕੁਦਰਤੀ ਆਫਤਾਂ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ। ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸੱਚ ਹੈ, ਚਾਲੀ ਭੁੱਖੇ ਮਰਦ
ਉੱਠ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਏ, ਦਸ ਲੱਖ ਆ ਨਮਰਦ (ਉਹੀ, ਪੰਨਾ 182) ਸ. ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਅਜ਼ਾਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਭਗਤੀ ਪੱਖ ਵੀ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਤ ਦਾ ਤੀਜਾ ਪਹਿਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਨਿੱਤਨੇਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਰਤਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੋ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕੁਝ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸਵੇਰ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਠਿਨ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹਣ ਦਾ ਨਿੱਤਨੇਮ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੇ ਸਨ: ਰਾਤ ਤਿਪਹਿਰ ਬੀਤ ਗਈ, ਲੱਗਾ ਉਹ ਦੀਵਾਨ
ਸਦਕੇ ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਤੋਂ, ਹੋਵੇ ਖ਼ੁਦ ਭਗਵਾਨ (ਉਹੀ, ਪੰਨਾ 176) ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਵੈਰੀ ਦਲ ਨੂੰ ਡੱਕਦਾ ਹੋਇਆ ਭਾਈ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਦੇ ਤਕ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਕੱਚੀ ਹਵੇਲੀ ਵਿਚ ਮੋਰਚੇ ਲਾ ਲਏ। ਇਹ ਹਵੇਲੀ ਉੱਚੀ ਜਗ੍ਹਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਜੰਗ ਪੱਖੋਂ ਢੁੱਕਵੀਂ ਸੀ। ਗੜ੍ਹੀ ਅੰਦਰਲੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅੰਦਾਜ਼ਨ ਚਾਲੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਾਹਰ ਦਸ ਲੱਖ ਵੈਰੀ ਦਲ ਘੇਰਾ ਪਾਈ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਸਾਰੀ ਦਿਹਾੜੀ ਯੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ। ਸਿੰਘ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਜਥਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਮੁਗ਼ਲ ਸੈਨਾ ਨਾਲ ਲੜ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਚਮਕੌਰ ਦੇ ਜੰਗ ਦਾ ਬਾਕੀ ਬ੍ਰਿਤਾਂਤ ‘ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ’ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਤਦਭਵ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਰਾਤ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਜਾਣ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਾਹਰ ਜਾ ਕੇ ਹੋਰ ਫੌਜ ਤਿਆਰ ਕਰਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਅਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲਈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਫਿਰ ਪੰਜ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਪੰਥ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਗੜ੍ਹੀ ਛੱਡਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਸੁਣਾਇਆ। ਆਪ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਮਾਛੀਵਾੜੇ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਹ ਗੁਲਾਬ (ਗੁਲਾਬੇ) ਨਾਂ ਦੇ ਮਸੰਦ ਕੋਲ ਠਹਿਰੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਦਿਨ ਠਹਿਰ ਕੇ ਮਾਲਵੇ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦੀ ਵਿਉਂਤਬੰਦੀ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਗ਼ਨੀ ਖ਼ਾਂ ਅਤੇ ਨਬੀ ਖ਼ਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਉੱਚ ਦੇ ਪੀਰ ਬਣ ਕੇ ਮਾਲਵੇ ਦੀ ਧਰਤੀ ਵੱਲ ਨਿਕਲ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਮਾਲਵੇ ਵਿਚ ‘ਹੇਹਰ’ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਮਹੰਤ ਕ੍ਰਿਪਾਲ ਦਾਸ ਦੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਸ ਦੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਪਾਸੋਂ ਡਰ ਜਾਣ ‘ਗੁਰੂ ਜੀ ਜੱਟ ਪੁਰੇ’ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਰਾਇ ਕੱਲੇ੍ਹ ਦੇ ਘਰ ਪਹੰੁਚ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਨੂਰੇ ਮਾਹੀ ਨੂੰ ਸਰਹੰਦ ਭੇਜ ਕੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਮੰਗਵਾਈ। ਨੂਰੇ ਮਾਹੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਲਿਆ ਕੇ ਦਿੱਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਿਚ ਰਹੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਮਾਲਵੇ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭਰਮਣ ਕਰਦਿਆਂ ਇਕ ਹੋਰ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰੀ। ਬੇਦਾਵਾ ਲਿਖ ਕੇ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਮਾਝੇ ਦੇ ਸਿੰਘ ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਸਮੇਤ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਆ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਟੱਕਰ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨਾਲ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਕੋਲ ਹੋ ਗਈ। ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਲੜੇ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਉੱਚੀ ਟਿੱਬੀ ਤੋਂ ਤੀਰ ਚਲਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਮੈਦਾਨ ਖਾਲੀ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸਹਿਕਦੇ ਹੋਏ ਭਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਉਸ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਕੇ ਬੇਦਾਵਾ ਪਾੜ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਚਾਲੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਚਾਲੀ ਮੁਕਤਿਆਂ ਦੇ ਲਕਬ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜ਼ਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਏ। ਬੀਕਾਨੇਰ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਜਦੋਂ ਬਘੌਰ ਪੁੱਜੇ ਤਾਂ ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਮਿਲ ਪਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਥੋੜੇ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲ ਗਈ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਆਜ਼ਮ ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹਜ਼ਾਦਾ ਮੁਅੱਜ਼ਮ (ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ) ਵਿਚਕਾਰ ਰਾਜ ਗੱਦੀ ਲਈ ਖ਼ਾਨਾ-ਜੰਗੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਸ਼ਾਹਜ਼ਾਦਾ ਮੁਅੱਜ਼ਮ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਸੈਨਿਕ ਸਹਾਇਤਾ ਮੰਗੀ। ਭਾਈ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਜਥਾ ਲੈ ਕੇ ਗਏ ਅਤੇ ਆਜ਼ਮ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਏਸ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ, ਮਾਰਿਆ ਆਜ਼ਮ ਸ਼ਾਹ
ਫੇਰ ਮੁਅੱਜ਼ਮ ਬਣ ਗਿਆ, ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਪਾਤਸ਼ਾਹ (ਉਹੀ, ਪੰਨਾ 276) ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਘੌਰ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਆਗਰੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਇੱਥੇ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋਈ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਦੀ ਖ਼ਿੱਲਤ, ਸਾਫਾ, ਕਲਗ਼ੀ, ਧੁਖਧੁਖੀ ਅਤੇ ਜਿਗ੍ਹਾ ਜੜਾਊ ਦਿੱਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾਇਆ। ਅਜ਼ਾਦ ਧੌਲ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਾਲਾ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਇੰਨ-ਬਿੰਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਵਿਚ ਕਹਿਲੂਰ ਆਉਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹੀ ਹੈ: ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਸਨ ਸਮਝ ਰਹੇ, ਪਰਤਾਂਗੇ ਕਹਿਲੂਰ
ਹੋਸੀ ਫਿਰ ਅਨੰਦਪੁਰ, ਬਰਕਤ ਤੋਂ ਭਰਪੂਰ (ਉਹੀ, ਪਨਾੰ 278) ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਕਾਮ ਬਖ਼ਸ਼ ਨੇ ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਏ। ਦੱਖਣ ਪਹੰੁਚ ਕੇ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਆਪਣੇ ਮਿਸ਼ਨ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੰਦੇੜ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਦੇ ਡੇਰੇ ਜਾ ਪਹੁੰਚੇ। ਅਜ਼ਾਦ ਨੇ ਇਸ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਰਵਾਇਤੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵਾਰਤਾ ਸੁਣਾਈ। ਉਸ ਨੂੰ ਸਿੰਘ ਸਜਾ ਕੇ ਪੰਜਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਤੋਰਿਆ। ਪੰਜ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਬਿਨੋਦ ਸਿੰਘ, ਭੱਲਾ ਸਿੰਘ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਬਾਜ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਰਣ ਸਿੰਘ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਵੀਹ ਸਿੰਘ ਹੋਰ ਵੀ ਨਾਲ ਭੇਜੇ ਗਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਜ਼ਾਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਦੀ ਘਟਨਾ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਦੀਵਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੋ ਪਠਾਣਾਂ ਨੇ ਮੌਕਾ ਤਾੜ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਵੱਖੀ ਵਿਚ ਛੁਰਾ ਮਾਰਿਆ। ਛੁਰਾ ਮਾਰਨ ਵਾਲਾ ਪਠਾਣ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦਾ ਸਾਥੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਜ਼ਰਾਹ ਬੁਲਾ ਕੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਸੀਤਾ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਜ਼ਖ਼ਮ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਿਆ। ਬਾਰ-ਬਾਰ ਸੀਣ ਉੱਤੇ ਵੀ ਜ਼ਖ਼ਮ ਖੁੱਲ੍ਹਦਾ ਰਿਹਾ। ਜ਼ਖ਼ਮ ਸੀਵਿਆ, ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਿਆ, ਸੀਤਾ ਫਿਰ ਗਿਆ ਖੁੱਲ੍ਹ (ਉਹੀ ਪੰਨਾ 297) ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅੰਤਮ ਸਮਾਂ ਨਜ਼ਦੀਕ ਜਾਣ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਸੌਂਪ ਕੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ। ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਰੱਬ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਕਿਸੇ ਮੜ੍ਹੀ ਗੋਰ ਆਦਿ ਨੂੰ ਮੰਨ੍ਹਣ ਤੋਂ ਮਨ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਰੱਬ ਵਿਚ ਆਸਥਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕਿਹਾ: ਰੱਬ ਜਨਤਾ ਦਾ ਰੱਬ ਹੈ, ਜਨਤਾ ਰੱਬ ਦੀ ਪਿਆਰ
ਰੱਬ ਨੂੰ ਸਦਾ ਪਿਆਰਨਾ, ਜਨਤਾ ਤੇ ਜਨ ਪਿਆਰ (ਉਹੀ, ਪੰਨਾ 297) ਲੇਖਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਨਾਲ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਅਰੰਭ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਸਮਾਪਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੈ ਜੈ ਜੈ ਮਹਾਂਕਾਲ ਜੀ, ਜੈ ਜੈ ਜੈ ਤਲਵਾਰ
ਜੈ ਜੈ ਜੈ ਜਨ ਸ਼ਕਤੀਏ, ਲੱਖ ਤੈਨੂੰ ਜੋਹਾਰ (ਉਹੀ, ਪੰਨਾ 298) ਸ. ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਅਜ਼ਾਦ ਦੇ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਮਰਦ ਅਗੰਮੜਾ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਥਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜੀਵਨ ਹੈ। ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਥਾ ਦੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਗੌਣ ਕਥਾਵਾਂ ਵੀ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਗੌਣ ਕਥਾਵਾਂ ਅਪ੍ਰਸੰਗਕ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਹ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦੀ ਕਥਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਵਾਲਾ ਪੁਸਤਕ: ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਅਜ਼ਾਦ, ਮਰਦ ਅਗੰਮੜਾ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਫਾਉਂਡੇਸ਼ਨ, ਪਟਿਆਲਾ 1967. | 
