ਸ. ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤੁਲਸੀ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਮਹਾਨ ਕਵੀ ਅਤੇ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਲੇਖਕ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਅਤੇ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੀਵਨ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਦੋ ਮਹਾਂਕਾਵਿ “ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ' ਅਤੇ ‘ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਰਵੇਸ਼ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ’ ਲਿਖੇ ਹਨ। ਮਹਾਂਕਾਵਿ ‘ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ' ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ 500ਵੇਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗੁਰਪੁਰਬ ਮੌਕੇ 1969 ਈ. ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ। ਮਹਾਂਕਾਵਿ ‘ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਰਵੇਸ਼ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ' 1966 ਈ. ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ 300ਵੇਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗੁਰਪੁਰਬ ਸਮੇਂ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ। ਸ. ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਲੋਹੜੇ ਦੀ ਰਵਾਨੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸਿਰਜਣ ਵਿਚ ਮੁਹਾਰਿਤ ਹਾਸਿਲ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਲਾਜਵਾਬ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਵੀ ਹੋਣ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਹਾਸਿਲ ਹੈ। ਇਸ ਨਿਬੰਧ ਵਿਚ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ‘ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਰਵੇਸ਼ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ' ਨੂੰ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦਾ ਅਰੰਭ ਹੇਮ ਕੁੰਟ ਪ੍ਰਬਤ ਦੀ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਤੋਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਨਾਲ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦੀ ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪੋਹ ਸੁਦੀ ਸੱਤਵੀਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੋਇਆ। ਪਟਨੇ ਵਿਚ ਪੀਰ ਭੀਖਣ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਦੀ ਕੁੱਜੀਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਲਈ। ਗੰਗਾ ਕੰਢੇ ਖੇਡਦਿਆਂ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ) ਨੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਕੀਮਤੀ ਕੜੇ ਨਦੀ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਲੋਹੇ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਡਤ ਸ਼ਿਵ ਦੱਤ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਮੈਣੀ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਵਰਗਾ ਅਨੰਦ ਦਿੱਤਾ।

ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ) ਸੰਮਤ 1728 ਨੂੰ ਪਟਨੇ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ। ਉਹ ਬਨਾਰਸ, ਬਿੰਦਰਾਬਨ, ਅਯੁੱਧਿਆ ਅਤੇ ਮਥਰਾ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਲਖਨੌਰ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਬਰਸਾਤਾਂ ਅਤੇ ਹੜ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਲਖਨੌਰ ਰੁਕਣਾ ਪਿਆ। ਲਖਨੌਰ ਵਿਖੇ ਪੀਰ ਨੇ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ) ਦਾ ਦੁਬਾਰਾ ਦੀਦਾਰ ਕੀਤਾ। ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ) ਲਖਨੌਰ ਤੋਂ ਅਨੰਦਪੁਰ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਪਿਤਾ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ) ਅਤੇ ਬੇਟੇ (ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ) ਦੀ ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਸੀ: ਦਰਸ਼ਣ ਪਿਤਾ ਹਜ਼ੂਰ ਦੇ, ਕਰਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਦਿਲ ਦੇ ਵਿੱਚ ਉਤਾਰਦੇ, ਨੂਰੀ ਨਕਸ਼-ਨਿਗਾਰ (ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਰਵੇਸ਼, ਪੰਨਾ 44)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੂੰ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ ਦੀ ਫ਼ਰਿਆਦ ਸੁਣ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੀਨ ਹਾਲਤ ਉੱਤੇ ਤਰਸ ਆ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਪਿਆਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਸਮੇਤ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿੱਤੀ। ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ) ਨੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ ਲੜਨ ਦਾ ਨਿਸਚਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖਵਾਣੀ ਕੀਤੀ:

ਤੁਰਕਾਂ ਪਠਾਣਾ ਕੋਲੋਂ, ਵੱਡੇ ਖਾਨ ਖਾਨਾਂ ਕੋਲੋਂ
ਮੇਰਾ ਸਿੱਖ ਮਾਰਕੇ, ਖੰਘੂਰਾ ਨਿੱਤ ਲੰਘੇਗਾ
ਏਹਨਾਂ ਮਸਕੀਨਾਂ ਅੱਗੇ, ਆਜ਼ਿਜ਼ਾਂ ਤੇ ਦੀਨਾਂ ਅੱਗੇ
ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਕੁਸਕੇਗਾ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਖੰਘੇਗਾ (ਉਹੀ, ਪੰਨਾ 54)

ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ) ਜੀ ਗੁਰਿਆਈ ਆਸੀਨ ਹੋਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਰਣਜੀਤ ਨਗਾਰਾ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਜੰਗੀ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਸੰਗਤ ਘੋੜੇ, ਜੰਗੀ ਹਥਿਆਰ ਅਤੇ ਕੀਮਤੀ ਤੋਹਫ਼ੇ ਲਿਆਉਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ) ਨੇ ਸੰਗਤ ਅੱਗੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਨਿੱਘਰ ਰਹੀ ਹਾਲਤ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ :

ਭੁੱਖ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਨੇ ਖੁਦਕਸ਼ੀ,
ਨਾ ਕੋਈ ਪਹਿਨਣ ਨੂੰ ਕੱਪੜਾ ਹੈ ਨਾ ਕੋਈ ਪੋਸ਼ ਹੈ
ਰਹਿਣ ਨੂੰ ਜੇਹਲਾਂ ਤੇ ਧੱਕੇ ਮਿਲ ਰਹੇ ਨੇ ਖਾਣ ਨੂੰ,
ਦਾਦ ਨਾ ਫ਼ਰਿਆਦ ਨਾ ਕਾਨੂੰਨ ਵੀ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ ਹੈ (ਉਹੀ, ਪੰਨਾ 65)

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਇਨਕਲਾਬ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹਿ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲ ਰਾਜ ਦਾ ਖਾਤਮਾ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਲਿਆ।

ਮੈਂ ਕਿ ਜਿਸਦਾ ਧਰਮ ਹੀ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਇਨਸਾਫ਼ ਹੈ,
ਅੱਜ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਅਲੇ-ਐਲਾਨ ਇਹ ਪ੍ਰਤਿੱਗਿਆ
ਸਾਮਰਾਜੀ ਤੇ ਬਦੇਸ਼ੀ ਤਾਕਤਾਂ ਦਾ ਮੁਗ਼ਲ ਰਾਜ,
ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰ ਖਾ ਕੇ ਡਿੱਗਿਆ ਕਿ ਡਿੱਗਿਆ (ਉਹੀ, ਪੰਨਾ 66)

ਅਸਾਮ ਦੇ ਰਾਜੇ ਰਤਨ ਰਾਇ ਨੇ ਕੁਝ ਕੀਮਤੀ ਤੋਹਫ਼ੇ ਗੁਰੂ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਭੇਟ ਕੀਤੇ। ਕਾਬਲ ਤੋਂ ਦੁਨੀ ਚੰਦ ਨੇ ਕੀਮਤੀ ਸ਼ਮਿਆਨਾ ਭੇਟ ਕੀਤਾ। ਕਹਿਲੂਰ ਦਾ ਰਾਜਾ ਭੀਮ ਚੰਦ ਇਹ ਕੀਮਤੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਪੰਮੇ ਪ੍ਰੋਹਤ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਭੇਜਿਆ। ਪੰਮੇ ਪ੍ਰੋਹਤ ਨੇ ਰਾਜੇ ਭੀਮ ਚੰਦ ਦੇ ਬੇਟੇ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਦਾ ਬਹਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਤੋਹਫ਼ੇ ਹਾਸਲ ਕਰਨੇ ਚਾਹੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਾਫ਼ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਭੀਮ ਚੰਦ ਨੇ ਇਸ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਹੇਠੀ ਸਮਝੀ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਦਰਬਾਰ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਉਕਸਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਭੀਮ ਚੰਦ ਦੇ ਸਾਲੇ ਕੇਸਰੀ ਚੰਦ ਨੇ ਗੁਰੂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਹੁੰ ਖਾਧੀ।

ਭੀਮ ਚੰਦ ਦੇ ਪੁੱਤਰ (ਅਜਮੇਰ ਚੰਦ) ਦੀ ਬਰਾਤ ਗੜ੍ਹਵਾਲ ਗਈ। ਗੜ੍ਹਵਾਲ ਤੋਂ ਮੁੜਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਜਾਮਨੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ ਗਏ ਪੰਜ ਸੌ ਪਠਾਣ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦੇ ਕੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਗਏ। ਇਸ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੱਤ ਸੌ ਮੁਰੀਦਾਂ ਸਮੇਤ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਆ ਗਿਆ।

ਲੇਖਕ ਨੇ ਭੰਗਾਣੀ ਦੇ ਯੁੱਧ ਦਾ ਵਰਣਨ ਵਿਸਥਾਰ-ਪੂਰਵਕ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਭੂਆ ਦਾ ਪੁੱਤ ਸੰਗੋ ਸ਼ਾਹ ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸੈਨਾਪਤੀ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ। ਸੰਗੋ ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਨਜ਼ਾਬਤ ਖਾਂ ਪਠਾਣ ਸਾਂਝੇ ਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਸੰਗੋ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ) ਨੇ ਸਿੱਖ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿੱਧਤਾ ਕੀਤੀ। ਰਾਜਾ ਹਰੀ ਚੰਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਪਹਾੜੀ ਰਾਜੇ ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੇਖ ਕੇ ਦੌੜ ਗਏ। ਸਿੱਖ ਸੈਨਾ ਜੇਤੂ ਰਹੀ। ਭੰਗਾਣੀ ਦੇ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸੰਗਤ ਸਮੇਤ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਆ ਗਏ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਕਾਸ਼ੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਖੇ ਭੇਜਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪੰਡਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਚੰਡੀ ਪੂਜਾ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਚੰਡੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ :

ਦੇਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਵੇਖੋ ਚਤਰ ਸੁਜਾਨ
ਅੱਜ ਬਣੀ ਹੈ ਦੁਰਗਸ਼ਾਹ, ਸਾਡੀ ਇਹ ਕ੍ਰਿਪਾਨ (ਉਹੀ, ਪੰਨਾ 115)

ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਸਾਲਾ ਸੈਦ ਖਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਆਇਆ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਨੂਰੀ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁਰੀਦ ਬਣ ਗਿਆ।

ਕਾਅਬਾ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿਸਿਆ, ਰਣ ਭੂਮੀ ਦੇ ਵਿੱਚ
ਚਰਨਾਂ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ, ਐਸੀ ਵੱਜੀ ਖਿੱਚ (ਉਹੀ, ਪੰਨਾ 136)

ਲੇਖਕ ਨੇ ਪੈਂਦੇ ਖਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਯੁੱਧ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ-ਪੂਰਵਕ ਵਰਣਨ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। (ਨੋਟ: ਇੱਕ ਪੈਂਦੇ ਖਾਂ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਮਕਾਲੀ ਵੀ ਹੋਇਆ ਹੈ) ਪੈਂਦੇ ਖਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਕਿੱਸੇ ਸੁਣਾਏ। ਯੁੱਧ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਿਆਂ ਸਾਰ ਪੈਂਦੇ ਖਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਆਪਸ ਵਿਚ ਜੂਝ ਪਏ :

ਜੀ ਫਿਰ ਇੱਕਦਮ ਦੋਹਾਂ ਸ਼ੀਹਣੀਆਂ, ਇੱਕ ਧੂੜ ਧੁਮਾਈ
ਆ ਲੜੀਆਂ ਬਾਸ਼ਕ ਨਾਗਣਾਂ, ਦੋ ਫੱਨ ਉਠਾਈ
ਇਓਂ ਕਦੀ-ਕਦੀ ਸਾਹ ਲੈਂਦੀਆਂ, ਕਰ ਟਾਲ-ਮਟੋਲਾਂ
ਜਿਓਂ ਘੁਲ-ਘੁਲ ਕੇ ਦੋ ਘੁੱਗੀਆਂ, ਕਦੀ ਕਰਨ ਕਲੋਲਾਂ (ਉਹੀ, ਪੰਨਾ 142)

ਪੈਂਦੇ ਖਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਸੈਨਾ ਮੈਦਾਨ ਛੱਡ ਕੇ ਦੌੜ ਗਈ।

ਇੱਕ ਦਿਨ ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ ਨੇ ਚੌਹਾਂ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਵੇਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣਾ ਸੁਪਨਾ ਗੁਰੂ ਪਤੀ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸੁਪਨਾ ਸੱਚਾ ਹੋਣ ਦੀ ਭਵਿੱਖਵਾਣੀ ਕੀਤੀ :

ਦਾਤੇ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੈ ਜੀਤਾਂ, ਭਾਣਾ ਇੰਜ ਹੀ ਵਰਤੇਗਾ
ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਖ਼ੂਨੀ ਪੱਤਰਾ, ਤੇਰੇ ਪਿੱਛੋਂ ਪਰਤੇਗਾ (ਉਹੀ, ਪੰਨਾ 159)

ਸਰਹੰਦ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਖਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਹੱਲਾ ਕੀਤਾ। ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸੈਨਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾਨ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ ਹੈ :

ਐਥੇ ਗਈ ਔਥੇ ਗਈ, ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਵਾਂਗ ਪਈ,
ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਮੁੱਛਲਾਂ ਦੇ, ਮੋਛਿਆਂ ਨੂੰ ਚੀਰਦੀ ਖੜਗਾਂ ਤੇ ਖੰਡਿਆਂ 'ਚ,
ਗਿੱਧਾ ਪਾ ਕੇ ਨੱਚਦੀ, ਤੇ ਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਖੇਡੇ, ਕਿੱਕਲੀ ਕਲੀਰ ਦੀ (ਉਹੀ, ਪੰਨਾ 165)

ਪਹਾੜੀ ਫੌਜ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾ ਕੇ ਬੈਠ ਗਈ। ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚਲੇ ਸਿੰਘ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਏ। ਨੀਲਾ ਘੋੜਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਦੀ ਹਾਥੀ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਮਰ ਗਏ। ਹਮਲਾਵਰ ਫੌਜ ਨੇ ਗਊ ਅਤੇ ਕੁਰਾਨ ਦੀ ਕਸਮ ਖਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਏਲਚੀ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹਾ ਖਾਲੀ ਕਰਨ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਕੁਰਾਨ ਦੀ ਕਸਮ ਖਾ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪਰਵਾਰ ਅਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਸਮੇਤ ਕਿਲ੍ਹਾ ਖਾਲੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹਮਲਾਵਰ ਫੌਜ ਨੇ ਤੁਰੇ ਜਾਂਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਕਾਫ਼ਲੇ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਚਲੇ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੋ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਅਤੇ ਚਾਲੀ ਸਿੰਘਾਂ ਸਮੇਤ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਗਏ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ ਵਿਚ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਜੰਗ ਲਈ ਤੋਰਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੋਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਭਰਪੂਰ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ:

ਸਾਡਾ ਤੇ ਇਸ ਮੌਤ ਦਾ, ਸਨਬੰਧ ਪੁਰਾਣਾ
ਸਾਡੇ ਘਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਇਹਦਾ ਰਿਹਾ ਟਿਕਾਣਾ
ਇਸਦੇ ਪੁਰਖਾਂ ਨਾਲ ਹੈ, ਸਾਡੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀ
ਆਪਸ ਦੇ ਵਿੱਚ ਭਾਜੀਆਂ, ਤੇ ਕੁੜਮਾਚਾਰੀ
ਸਾਡਾ ਤੇ ਇਸ ਮੌਤ ਦਾ, ਹੈ ਖੂਨ ਵੀ ਇੱਕੋ
ਕਲਮ ਦਵਾਤਾਂ ਇੱਕ ਤੇ, ਮਜ਼ਮੂਨ ਵੀ ਇੱਕੋ (ਉਹੀ, ਪੰਨਾ 184)

ਲੇਖਕ ਨੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਹਾਲ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਛੱਡ ਕੇ ਮਾਛੀਵਾੜੇ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦਾ ਹਾਲ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਰਵਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਮਾਛੀਵਾੜੇ ਖੂਹ ਉੱਤੇ ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਧਰਮ ਸਿੰਘ (ਪਿਆਰੇ) ਅਤੇ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲ ਪਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਗੁਲਾਬੇ ਮਸੰਦ ਦੇ ਘਰ ਠਹਿਰੇ। ਇੱਥੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਾਈ ਗੁਰਦਿੱਤੀ ਦਾ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਨੀਲਾ ਚੋਲਾ ਪਾ ਲਿਆ। ਉਹ ਗ਼ਨੀ ਖਾਂ ਅਤੇ ਨਬੀ ਖਾਂ ਸੌਦਾਗਰ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਉੱਚ ਦਾ ਪੀਰ ਬਣ ਕੇ ਲੁਧਿਆਣੇ ਕੋਲ ਚਲੇ ਗਏ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਰਾਏ ਕੋਟ ਪਹੁੰਚੇ। ਇੱਥੇ ਰਾਇ ਕੱਲ੍ਹੇ ਦੇ ਘਰ ਠਹਿਰੇ। ਰਾਇ ਕੱਲ੍ਹੇ ਨੇ ਨੂਰੇ ਮਾਹੀ ਨੂੰ ਭੇਜ ਕੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਪਤਾ ਕੀਤੀ।

ਭਾਈ ਡੱਲੇ ਚੌਧਰੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਆਪਣੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੀ ਸਿਫਤ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗੀ ਅਭਿਆਸ ਤੋਂ ਕੋਰੇ ਦੱਸਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬੰਦੂਕ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਪਰਖਣ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਸਿਪਾਹੀ ਮੰਗੇ। ਭਾਈ ਡੱਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀ ਡਰ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਦੋ ਘਾਹ ਖੋਦਣ ਵਾਲੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਬੰਦੂਕ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਨਾ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਬੰਦੂਕ ਅੱਗੇ ਖਲੋ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜਾਣ ਬੁਝ ਕੇ ਹਵਾਈ ਫਾਇਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਿਦਕੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਲਾ ਲਿਆ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਖੋਜੀ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦਾ ਵਰ ਦਿੱਤਾ। ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਭਾਈ ਰਾਮਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਤਿਲੋਕਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਉਹ ਚਮਕੌਰ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਆਏ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ' ਸ੍ਰੀ ਦੀ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ਕਰਵਾ ਕੇ ਬੀੜ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਈ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਿਖਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ।

ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ‘ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ’ ਲੈ ਕੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਵੱਲ ਗਏ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਲਈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕਰਨ ਲਈ ਗਏ।

ਦਿੱਲੀ ਜਾ ਕੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਥਾਨ ਵੇਖਣ ਦੀ ਤਾਂਘ ਪੈਦਾ ਹੋਈ। ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਮਨ ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਵਿਯੋਗ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਬਿਰਹਾ ਭਰੀ ਅਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ-ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਟਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।

‘ਪਛਤਾਵਾ’ ਨਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਇ ਅਨੁਸਾਰ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਕਬਰ ਉਸ ਦੇ ਗੁਨਾਹਾਂ ਨੂੰ ਕਬੂਲ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਛਤਾਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ :

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦੇ ਬੇਟੇ ਸ਼ਾਹ ਮੁਅੱਜ਼ਮ (ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ) ਦੀ ਰਾਜਗੱਦੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਹੋਈ ਵਧੀਕੀ ਦਾ ਇਨਸਾਫ਼ ਦਿਵਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ।

ਖੁੱਸੀ ਹੋਈ ਜਗੀਰ ਤੁਹਾਡੀ, ਵਾਪਸ ਮੈਂ ਦਿਲਵਾਵਾਂਗਾ
ਹਰ ਇੱਕ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਦਾ ਮੈਂ, ਕਾਤਲ ਆਪ ਫੜਾਵਾਂਗਾ (ਉਹੀ, ਪੰਨਾ 306)

ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਏ। ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਨ। ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਗਰੇ ਵਿਚ ਦਰਬਾਰ ਲਾ ਕੇ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪੈ ਅਤੇ ਧੁਖਧੁਖੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤੀ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਂਦੇੜ ਗੁਦਾਵਰੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਬੈਰਾਗੀ ਨੂੰ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਬਣਾ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਤੋਰਿਆ। ਸੂਬੇਦਾਰ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ ਸੀ। ਉਹ ਡਰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਇੱਕ ਦਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੋਈਆਂ ਵਧੀਕੀਆਂ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣਗੇ। ਉਸ ਨੇ ਗੁਲ ਜਮਸ਼ੈਦ ਖਾਂ ਪਠਾਣ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕਿਹਾ। ਗੁਲ ਜਮਸ਼ੈਦ ਖਾਂ ਨੇ ਅਤਾਉੱਲਾ ਖਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਨਾਂਦੇੜ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਗੁਲ ਖਾਂ ਨੇ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਜੀ ਉੱਪਰ ਛੁਰੇ ਦੇ ਦੋ ਵਾਰ ਕੀਤੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਤਾਉੱਲਾ ਖਾਂ ਨੂੰ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਕੁਝ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ। ਉਹ ਗੁਰਿਆਈ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ (ਸੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ) ਨੂੰ ਦੇ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਨਾਮ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।