‘ਬਾਰਹ ਮਾਹਾ ਤੁਖਾਰੀ’ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ‘ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀ’ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਉਚਾਰੀ ਸੀ। ਬਾਰਹ ਮਾਹਾ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਪ੍ਰਭੂ-ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਤੜਪ ਪ੍ਰਬਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਹੋਈ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਧਾਰਨੀਕਰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਸਦਕਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਤੜਪ ਸਮੁੱਚੇ ਜਗਿਆਸੂਆਂ ਦੀ ਤੜਪ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਬਾਰਹ ਮਾਹਾ ਤੁਖਾਰੀ ਵਿਚ ਕੁੱਲ ਸਤਾਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦ ਹਨ। ਚਾਰ ਸ਼ਬਦ ਬਾਰਹ ਮਾਹਾ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਬਾਰਹ ਮਾਹਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਜੀਵ ਰੂਪੀ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਅੰਦਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਕਸਕ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਪੂਰਬਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਬੱਧੀ ਹੋਈ ਜਨਮ ਧਾਰਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਦੀ ਨੇੜਤਾ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਤੀਜੇ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਅੱਗੇ ਵਿਛੋੜਾ ਨਾ ਪਾਉਣ ਲਈ ਅਰਜੋਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਚੌਥੇ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਹਾਸਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਚੇਤ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਅਰੰਭ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿਚ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਰੁੱਤਾਂ ਦਾ ਹਾਲ ਬਿਆਨ ਕਰਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਬਾਰਹ ਮਾਹਾ ਦੀ ਜੁਗਤ ਪ੍ਰਤੀਕਮਈ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਨੌਜਵਾਨ ਵਿਆਹੁਤਾ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਉਸਦਾ ਪਤੀ ਤਸਲੀਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪੂਰੀ ਰਚਨਾ ਇੱਕ-ਤਰਫਾ ਬਿਆਨ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਜਗਿਆਸੂ ਧਿਰ ਮਿਲਾਪ ਲਈ ਵਿਲਕਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਦੋਸ਼ੀ ਖੁਦ ਨੂੰ ਮੰਨਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਧਿਰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਪ੍ਰਤੀ ਕੋਈ ਗਿਲਾ ਸ਼ਿਕਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਉਹ ਬੇਨਤੀਆਂ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਦੋ ਧਿਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਵਾਦ ਰਚਾਇਆ ਹੈ। ਇੱਕ ਧਿਰ ਜਗਿਆਸੂ ਧਿਰ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਧਿਰ ਪਰਮ-ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਜਗਿਆਸੂ ਧਿਰ ਬਦਲਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਰੁੱਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੀ ਅੰਤਰ-ਵੇਦਨਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਗਿਆਸੂ ਧਿਰ ਨੂੰ ਰੁੱਤਾਂ ਦੋ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਬਦਲਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਰੁੱਤਾਂ ਵਿਚ ਪਿਆਰੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੇ ਮਿਲਣ ਦੀ ਤਾਂਘ ਹੈ। ਰੁੱਤਾਂ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਲਾਹਾ ਲੈਣ ਦੀ ਲੋਚਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਨੋਰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਪ੍ਰੀਤਮ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਕਦੇ ਆ ਕੇ ਰੁੱਤਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰਥਕ ਕਰ ਦੇਵੇ। ਦੂਜਾ ਪੱਖ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਬਦਲਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਰੁੱਤਾਂ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਅਨੰਦ ਦੇਣ ਦੀ ਬਜਾਇ ਦੁੱਖ ਦੇਂਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਪੱਖ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ

‘ਚੇਤੁ ਬਸੰਤੁ ਭਲਾ ਭਵਰ ਸੁਹਾਵੜੇ॥
ਬਨ ਫੂਲੇ ਮੰਝ ਬਾਰਿ ਮੈ ਪਿਰੁ ਘਰਿ ਬਾਹੁੜੇ॥’

ਤੁਕਾਂ ਸਾਰਥਕ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪੱਖ ਨੂੰ ਭਾਦੋਂ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ਸਿੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਾਲੀਆਂ ਘਟਾਵਾਂ ਵਰ੍ਹਦੀਆਂ ਹਨ। ਡੱਡੂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਟਰੈਂ-ਟਰੈਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੋਰ ਪੈਲਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਪੀਹਾ ਪ੍ਰਿਉ-ਪ੍ਰਿਉ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਾਇਕਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਤੋਂ ਵਿਛੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਨਾਇਕਾ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਇਸ ਰੰਗੀਨੀ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਰੋਕਾਰ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਨੂੰ ਤਾਂ ਮੱਛਰ ਡੰਗ ਮਾਰਦੇ ਅਤੇ ਸੱਪ ਕੱਟਦੇ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ:

ਪ੍ਰਿਉ ਪ੍ਰਿਉ ਚਵੈ ਬਬੀਹਾ ਬੋਲੇ ਭੁਇਅੰਗਮ ਫਿਰਹਿ ਡਸੰਤੇ॥
ਮਛਰ ਡੰਗ ਸਾਇਰ ਭਰ ਸੁਭਰ ਬਿਨੁ ਹਰਿ ਕਿਉ ਸੁਖੁ ਪਾਈਐ॥ (ਪੰਨਾ 1108)

ਜਗਿਆਸੂ ਧਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਪਏ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਕਾਰਨ ਖੁਦ ਨੂੰ ਮੰਨਦੀ ਹੈ। ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਰੱਬ ਵੱਲੋਂ ਬੇਪਰਵਾਹੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਜੀਵ ਰੂਪ ਇਸਤਰੀ ਦੀਆਂ ਕਮੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਵਣ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਮੀਆਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ। ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸਾਧਕ ਦਾ ਦੁਨਿਆਵੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਮੋਹ ਹੈ। ਇਹ ਮੋਹ ਜੀਵ ਦੀ ਖੱਜਲ-ਖੁਆਰੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਸਾਵਣ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਕਾਹੀ ਅਤੇ ਕੱਕੋਂ ਉੱਤੇ ਬੂਰ ਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਪਲ-ਪਲ ਕਰਕੇ ਮੌਤ ਵੱਲ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ।

ਝੂਠਿ ਵਿਗੁਤੀ ਤਾ ਪਿਰ ਮੁਤੀ ਕੁਕਹ ਕਾਹ ਸਿ ਫੁਲੇ॥ (ਪੰਨਾ 1108)

ਇਹ ਜੀਵ ਰੂਪ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਨਿਰਮਾਣਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਕਾਰਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੰਨਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਅਵਸਥਾ ਆ ਜਾਣ ਉੱਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੁੱਠ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਪੂਰੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਕਰਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤਨ-ਮਨ ਵਿਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੋਝੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਕਣ-ਕਣ ਵਿਚ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ:

ਮਨਿ ਤਨਿ ਰਵਿ ਰਹਿਆ ਜਗਜੀਵਨੁ ਗੁਰ ਸਬਦੀ ਰੰਗੁ ਮਾਣੀ॥ (ਪੰਨਾ 1109)

ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੀਰਥ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਪੂਜਾ, ਪੁੰਨ, ਦਾਨ ਆਦਿ ਦਾ ਫਲ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਫੋਕਟ ਕਰਮਾਂ-ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ:

ਪ੍ਰੀਤਮ ਗੁਣ ਅੰਕੇ ਸੁਣਿ ਪ੍ਰਭ ਬੰਕੇ ਤੁਧੁ ਭਾਵਾ ਸਰਿ ਨਾਵਾ॥
ਗੰਗ ਜਮੁਨ ਤਹ ਬੇਣੀ ਸੰਗਮ ਸਾਤ ਸਮੁੰਦ ਸਮਾਵਾ॥ (ਪੰਨਾ 1109)

ਬਾਰਹ ਮਾਹਾ ਤੁਖਾਰੀ ਵਿਚ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸਿਸਟਮ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਚਾਰ ਸ਼ਬਦ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ਬਾਰਹ ਮਾਹਾ ਦਾ ਸਾਰ ਅੰਸ਼ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਾਰਹ ਮਾਹਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਜੀਵ ਰੂਪ ਇਸਤਰੀ ਬਸੰਤ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵੇਖਦੀ ਹੈ। ਬਨਸਪਤੀ ਦੇ ਫੁੱਲ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਅੰਬਾਂ ਉੱਤੇ ਕੋਇਲ ਬੋਲਦੀ ਹੈ। ਭੌਰੇ ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਟਾਹਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਭੌਂਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ। ਪਤੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਕਾਰਨ ਜੀਵ ਰੂਪ ਇਸਤਰੀ ਦੁਖੀ ਹੈ। ਚੇਤ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਸੁਖ ਤਾਂ ਹੀ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਵਸਲ ਹਾਸਲ ਹੋ ਜਾਏ:

ਨਾਨਕ ਚੇਤਿ ਸਹਜਿ ਸੁਖੁ ਪਾਵੈ ਜੇ ਹਰਿ ਵਰੁ ਘਰਿ ਧਨ ਪਾਏ॥ (ਪੰਨਾ 1108)

ਚੇਤ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਜਗਿਆਸੂ ਦੀ ਮਨੋ-ਦਸ਼ਾ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਜਗਿਆਸੂ ਧਿਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਤਲਬ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਵੈਸਾਖ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਅੱਗੇ ਮਿਲਾਪ ਲਈ ਅਰਜੋਈਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਕੌਡੀ ਮੁੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ:

ਵੈਸਾਖੁ ਭਲਾ ਸਾਖਾ ਵੇਸ ਕਰੇ॥
ਧਨ ਦੇਖੈ ਹਰਿ ਦੁਆਰਿ ਆਵਹੁ ਦਇਆ ਕਰੇ॥
ਘਰਿ ਆਉ ਪਿਆਰੇ ਦੁਤਰ ਤਾਰੇ ਤੁਧੁ ਬਿਨੁ ਅਢੁ ਨ ਮੋਲੋ॥ (ਪੰਨਾ 1108)

ਜੇਠ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦਾ ਰਸਤਾ ਲੱਭਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਗੁਣ-ਗਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਗੁਣ ਗਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਵਸਲ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਜਗਿਆਸੂ ਧਿਰ ਆਪ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਦਰ ’ਤੇ ਜਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਆਉਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਗਦੀ ਹੈ:

ਧਨ ਬਿਨਉ ਕਰੇਦੀ ਗੁਣ ਸਾਰੇਦੀ ਗੁਣ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਭ ਭਾਵਾ॥
ਸਾਚੈ ਮਹਲਿ ਰਹੈ ਬੈਰਾਗੀ ਆਵਣ ਦੇਹਿ ਤ ਆਵਾ॥ (ਪੰਨਾ 1108)

ਹਾੜ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਜੀਵ ਰੂਪ ਇਸਤਰੀ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਦੀਨ ਹਾਲਤ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਮਿਲਾਪ ਲਈ ਤਰਲਾ ਕਰਦੀ ਹੈ:

ਅਗਨਿ ਰਸੁ ਸੋਖੈ ਮਰੀਐ ਧੋਖੈ ਭੀ ਸੋ ਕਿਰਤੁ ਨ ਹਾਰੇ॥ (ਪੰਨਾ 1108)

ਸਾਵਣ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸੁਹਾਵਣੀ ਰੁੱਤ ਵਿਚ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਕਸਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਬਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ:

ਪਿਰੁ ਘਰਿ ਨਹੀ ਆਵੈ ਮਰੀਐ ਹਾਵੈ ਦਾਮਨਿ ਚਮਕਿ ਡਰਾਏ॥ (ਪੰਨਾ 1108)

ਭਾਦੋਂ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਮੋਰ ਕੂਕਦੇ ਹਨ। ਡੱਡੂ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਪਪੀਹੇ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਅਵਾਜ਼ ਮਨ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜੀਵ ਰੂਪ ਇਸਤਰੀ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਅਰਥ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਪ ਡੰਗ ਮਾਰਦੇ ਅਤੇ ਮੱਛਰ ਕੱਟਦੇ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਜੀਵ ਰੂਪ ਇਸਤਰੀ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਤਕਾਉਂਦੀ ਹੈ:

ਨਾਨਕ ਪੂਛਿ ਚਲਉ ਗੁਰ ਅਪੁਨੇ ਜਹ ਪ੍ਰਭੁ ਤਹ ਹੀ ਜਾਈਐ॥ (ਪੰਨਾ 1108)

ਅੱਸੂ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਜੀਵ ਰੂਪ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਢਲਣ ਦਾ ਅਤੇ ਬੁਢਾਪੇ ਦੇ ਦਸਤਕ ਦੇਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਘਬਰਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਵਾਨੀ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਵਾਲੀ ਉਮਰ ਬੀਤਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ:

ਆਗੈ ਘਾਮ ਪਿਛੈ ਰੁਤਿ ਜਾਡਾ ਦੇਖਿ ਚਲਤ ਮਨੁ ਡੋਲੇ॥ (ਪੰਨਾ 1109)

ਕੱਤਕ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਜਗਿਆਸੂ ਦੀ ਘਾਲਣਾ ਥਾਂ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਕਰਮ ਜਾਗਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਅਵਸਥਾ ਹਾਸਲ ਹੋਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ:

ਕਤਕਿ ਕਿਰਤੁ ਪਇਆ ਜੋ ਪ੍ਰਭ ਭਾਇਆ॥
ਦੀਪਕੁ ਸਹਜਿ ਬਲੈ ਤਤਿ ਜਲਾਇਆ॥ (ਪੰਨਾ 1109)

ਮੱਘਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਿਹਚਲ ਅਤੇ ਸਿਆਣਾ ਹੈ। ਪੋਹ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਦੁਆਰਾ ਦੱਸੇ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਗਾਇਨ ਕਰ ਕੇ ਜਗਿਆਸੂ ਧਿਰ ਅਨੰਦ ਮਾਣਦੀ ਹੈ। ਮਾਘ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਮ ਤੁੱਛ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਤੀਰਥ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਗੰਗਾ, ਜਮਨਾ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਦਾ ਸੰਗਮ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰ ਹਨ। ਫੱਗਣ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਜੀਵਾਤਮਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਅਲੱਗ ਹੋਂਦ ਵੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਹਰ ਸਮੇਂ ਅਨੰਦ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਰਹ ਮਾਹਾ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਸਿਸਟਮ ਪੇਸ਼ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਬਾਰਹ ਮਾਹਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਚਿਤਰਣ ਉੱਚ ਦਰਜੇ ਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਚਿਤਰਣ ਜਗਿਆਸੂ ਉੱਤੇ ਕਈ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੁਹਾਵਣੀ ਰੁੱਤ ਵਿਚ ਬਬੀਹੇ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਕੋਇਲ ਮਿੱਠੀ ਅਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਕੂ-ਕੂ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੀਵ ਰੂਪ ਇਸਤਰੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਲੈ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿਚ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੀ ਹੈ:

ਬਾਬੀਹਾ ਪ੍ਰਿਉ ਬੋਲੇ ਕੋਕਿਲ ਬਾਣੀਆ॥
ਸਾ ਧਨ ਸਭਿ ਰਸ ਚੋਲੈ ਅੰਕਿ ਸਮਾਣੀਆ॥ (ਪੰਨਾ 1107)

ਮਿੱਠੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਨਾਲ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਿਆਂ ਮਨ ਸਹਿਜ ਅਵਸਥਾ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਹਰ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਮਈ ਬੂੰਦਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਗਿਆਸੂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਅੰਦਰ ਨਾਮ ਰੂਪੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ:

ਬਰਸੈ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਧਾਰ ਬੂੰਦ ਸੁਹਾਵਣੀ॥
ਸਾਜਨ ਮਿਲੇ ਸਹਜਿ ਸੁਭਾਇ ਹਰਿ ਸਿਉ ਪ੍ਰੀਤਿ ਬਣੀ॥ (ਪੰਨਾ 1107)

ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਪਿਆਰੇ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਬਸੰਤ ਦੀ ਸੋਹਣੀ ਰੁੱਤ ਵਿਚ ਫੁੱਲਾਂ ਉੱਤੇ ਘੁੰਮਦੇ ਭੌਰੇ ਸੋਹਣੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਬਨਸਪਤੀ ਦੇ ਖੂਬਸੂਰਤ ਫੁੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਪਿਆਰੇ ਦੀ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਕੋਇਲ ਦੀ ਕੂ-ਕੂ ਇੰਜ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉਹਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਵੱਡਾ ਦਰਦ ਹੋਵੇ:

ਚੇਤੁ ਬਸੰਤੁ ਭਲਾ ਭਵਰ ਸੁਹਾਵੜੇ॥
ਬਨ ਫੂਲੇ ਮੰਝ ਬਾਰਿ ਮੈ ਪਿਰੁ ਘਰਿ ਬਾਹੁੜੈ॥ (ਪੰਨਾ 1107)

ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਚਿਤਰਣ ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ - ਜੜ੍ਹ ਅਤੇ ਚੇਤਨ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ। ਚੇਤਨ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਿਚ ਬਬੀਹਾ, ਕੋਕਲ, ਟੀਂਡ, ਦਾਦਰ, ਮੋਰ, ਭੁਇਅੰਗਮ, ਮਛਰ, ਭਉਰਾ ਆਦਿ ਦਾ ਵਰਣਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜੜ੍ਹ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਿਚ ਬਾਰ, ਬੂੰਦ, ਜਲ, ਥਲ, ਨੀਰ, ਘਾਮ, ਜਾਡਾ, ਹਰਿਆਵਲ, ਸ਼ਾਖਾ, ਅੰਬ, ਫੂਲ, ਡਾਲੀ, ਸੂਰਜ, ਗਗਨ, ਧਰਤੀ, ਅਗਨ, ਸਾਇਰ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ:

ਪ੍ਰਤੀਕ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਅਹਿਮ ਤੱਤ ਹੈ। ਪ੍ਰਤੀਕ ਨਾਲ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਥੋੜੇ ਵਿਚ ਸਮੇਟਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਡਾ. ਸਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਤੀਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਅਰਥ ਸ਼ਕਤੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਸੁਹਜ-ਸੁਆਦ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।1 ਪ੍ਰਤੀਕ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਸਿੰਬਲ (ਸ਼ੇਮਬੋਲ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਹਾਜ਼ਰ ਵਸਤੂ ਵਿਚ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰ ਵਸਤੂ ਵਾਲੇ ਗੁਣ ਜਾਂ ਔਗੁਣ ਲੱਭ ਕੇ ਹਾਜ਼ਰ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਦੂਸਰੀ ਵਸਤੂ ਦਾ ਰੂਪ ਮੰਨ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਡਾ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਜੱਗੀ) ਅਨੁਸਾਰ ‘ਪ੍ਰਤੀਕ ਕਿਸੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਜਾਂ ਅਮੂਰਤ ਵਸਤੂ ਦਾ ਮੂਰਤੀਕਰਣ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਬੰਧ ਜਾਂ ਪਰੰਪਰਾ ਰਾਹੀਂ ਸਰੂਪ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ।’2 ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਮੂਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਸ ਵਸਤੂ ਲਈ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਸਤੂ ਮੂਰਤ ਜਾਂ ਅਮੂਰਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਬਾਰਹ ਮਾਹਾ ਤੁਖਾਰੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਹੈ। ਬਾਰਹ ਮਾਹਾ ਵਿਚ ਮੁੱਖ ਦੋ ਧਿਰਾਂ ਹਨ- ਜਗਿਆਸੂ ਧਿਰ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ। ਜਗਿਆਸੂ ਧਿਰ ਲਈ ਸੁਹਾਗਣ, ਦੋਹਾਗਣ, ਧਨ, ਸਾਧਨ, ਕੰਤੀ, ਨਾਰ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਲਈ ਸ਼ਹੁ, ਪ੍ਰੀਤਮ, ਪ੍ਰਿਅ, ਪਿਰ, ਪਿਆਰਾ, ਢੋਲਾ, ਵਰ, ਬੈਰਾਗੀ, ਵਿਧਾਤਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਲਈ ਮਹਲ ਘਰ, ਸਾਚੈ ਮਹਲ, ਸੁਖ ਮਹਲ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਿਰਦੇ ਲਈ ਮੰਦਰ, ਘਰ, ਨਿੱਜ ਘਰ, ਸੇਜ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਨੌ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਲਈ ਨੌ ਘਰ, ਸੂਰਜ ਲਈ ਰੱਥ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਧਾਰ ਪ੍ਰਤੀਕ ਆਏ ਹਨ।

ਬਾਰਹ ਮਾਹਾ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਮੁੱਖ ਦੋ ਧਿਰਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਜੀਵ ਰੂਪ ਇਸਤਰੀ ਹਨ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਂਵ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਅਤੇ ਪੜਨਾਂਵ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਨਾਂਵ ਸ਼ਬਦ:
ਪਿਰ, ਸਾਜਨ, ਢੋਲਾ, ਪ੍ਰੀਤਮ, ਵਰ, ਸਹੁ, ਭਤਾਰ, ਨਾਹ, ਹਰਿ, ਆਤਮਰਾਮਾ, ਪ੍ਰਭੂ ਮੁਰਾਰੇ, ਕੰਤ, ਬਿਧਾਤਾ, ਰਾਮ, ਜਗਜੀਵਨ, ਦਇਆਪਤਿ, ਪ੍ਰਮੇਸ਼ਰ, ਸੁਹਾਗ।

ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਸ਼ਬਦ:
ਰਸੀਆ, ਰਮਈਆ, ਪਿਆਰਾ, ਪ੍ਰਿਅ, ਨਿਰੰਕਾਰ, ਬੈਰਾਗੀ, ਚਤੁਰ, ਸੁਜਾਨ, ਦਾਤਾ, ਕਰਤਾ, ਰਸ ਭਿੰਨਾ।

ਪੜਨਾਂਵ ਸ਼ਬਦ:
ਤੁਧ, ਤੂੰ, ਤਿਸ, ਜਿਸ, ਤਿਨਾੜੀ।

ਜਗਿਆਸੂ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਵਰਤੇ ਗਏ ਨਾਂਵ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਅਤੇ ਪੜਨਾਂਵ ਸ਼ਬਦ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ:-

ਨਾਂਵ ਸ਼ਬਦ:
ਨਾਰ, ਨਾਰੀ, ਕੰਤੀ, ਬਾਲੀ।

ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਸ਼ਬਦ:
ਬਿਰਹਨ, ਸੁਹਾਗਣ, ਦੋਹਾਗਣ, ਤ੍ਰਿਖਾਵੰਤ, ਦੁਹੇਲੀ, ਨਿਮਾਣੀ, ਨਿਤਾਣੀ, ਗੁਣਵੰਤੀ, ਪਿਆਰੀ।

ਪੜਨਾਂਵ ਸ਼ਬਦ:
ਹਉ, ਮੈਂ।

ਬਾਰਹ ਮਾਹਾ ਵਿਚ ਜਗਿਆਸੂ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਬੇਲੀ, ਕੋਈ, ਸਤਿਗੁਰ ਅਤੇ ਦੁਤਰ ਪਾਤਰ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰ ਪਾਤਰ ਹਨ।

ਬਾਰਹ ਮਾਹਾ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਲਈ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਵੀ ਵਰਤੋਂ ਹੋਈ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਨੰ. ਚਾਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਬਦ ਨੰ. ਸਤਾਰਾਂ ਤਕ ਬਿਆਨੀਆਂ ਸ਼ੈਲੀ ਵਰਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ, ਦੂਜਾ ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਸ਼ਬਦ ਸੰਬੋਧਨੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਹਨ:

ਤੂ ਸੁਣਿ ਕਿਰਤ ਕਰੰਮਾ ਪੁਰਬਿ ਕਮਾਇਆ॥ (ਪੰਨਾ 1107)

ਸਭ ਤੇਰੀ ਤੂ ਮੇਰਾ ਪ੍ਰੀਤਮੁ ਨਿਸਿ ਬਾਸੁਰ ਰੰਗਿ ਰਾਵੈ॥ (ਪੰਨਾ 1107)

ਤੂ ਸੁਣਿ ਹਰਿ ਰਸ ਭਿੰਨੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਆਪਣੇ॥ (ਪੰਨਾ 1107)

ਬਾਰਹ ਮਾਹਾ ਤੁਖਾਰੀ ਦਾ ਅਲੰਕਾਰ ਪ੍ਰਬੰਧ ਢੁਕਵਾਂ ਹੈ। ਅਲੰਕਾਰ ਨਾਲ ਕਾਵਿ ਦੇ ਅਨੰਦ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।3 ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਅਨੁਸਾਰ ਅਲੰਕਾਰ ਦੇ ਅਰਥ ਹਨ- “ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਦੀ ਉਹ ਰੀਤਿ, ਜੋ ਕਾਵਯ ਦੀ ਸੋਭਾ ਵਧਾਵੇ।”4 ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ‘ਸ਼ਬਦ ਕੋਸ਼’ ਵਿਚ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਦੁਹਰਾਏ ਗਏ ਹਨ।5 ਅਲੰਕਾਰ ਨੂੰ ਆਭੂਸ਼ਣ ਵੀ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾ ਆਭੂਸ਼ਣ (ਗਹਿਣੇ) ਔਰਤ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਲੰਕਾਰ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬਾਰਹ ਮਾਹਾ ਤੁਖਾਰੀ ਵਿਚ ਅਲੰਕਾਰ ਆਪ ਮੁਹਾਰੇ ਆਏ ਹਨ। ਬਾਰਹ ਮਾਹਾ ਦੇ ਅਲੰਕਾਰ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਖੂਬਸੂਰਤ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ ਅਲੰਕਾਰ:
ਤੂ ਸੁਣਿ ਕਿਰਤ ਕਰੰਮਾ ਪੁਰਬਿ ਕਮਾਇਆ॥
ਸਿਰਿ ਸਿਰਿ ਸੁਖ ਸਹੰਮਾ ਦੇਹਿ ਸੁ ਤੂ ਭਲਾ॥ (ਪੰਨਾ 1107)

ਦੂਰਿ ਨ ਜਾਨਾ ਅੰਤਰਿ ਮਾਨਾ ਹਰਿ ਕਾ ਮਹਲੁ ਪਛਾਨਾ॥ (ਪੰਨਾ 1108)

ਲਕੋਕਤੀ ਅਲੰਕਾਰ

ਦਹ ਦਿਸਿ ਸਾਖ ਹਰੀ ਹਰੀਆਵਲ ਸਹਜਿ ਪਕੈ ਸੋ ਮੀਠਾ॥ (ਪੰਨਾ 1109)

ਬਿੰਬ ਵਿਧਾਨ:
ਬਿੰਬ ਕਾਵਿ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੱਤ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿਚ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬਿੰਬ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ‘ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ, ਛਾਇਆ, ਅਕਸ, ਉਹ ਵਸਤੂ ਜਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ (ਅਕਸ) ਪੈਂਦਾ ਹੈ।’6 ਬਿੰਬ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਇਮੇਜ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਵਾਚਕ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਕਲਪਨਾ ਸਾਕਾਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਸੀ.ਡੀ. ਲੀਵਿਸ ਅਨੁਸਾਰ : “ਹਰ ਕਵਿਤਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਇੱਕ ਬਿੰਬ ਹੈ।”7

ਡਾ. ਕੇਦਾਰਨਾਥ ਅਨੁਸਾਰ : “ਬਿੰਬ ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਚਿੱਤ੍ਰ ਹੈ ਜੋ ਕਲਪਨਾ ਦੁਆਰਾ ਇੰਦਰਿਆਵੀ ਅਨੁਭੂਤੀਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਨਿਰਮਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।”8

ਡਾ. ਨਗੇਂਦ੍ਰ ਅਨੁਸਾਰ : “ਕਾਵਿ ਬਿੰਬ ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਕਲਪਨਾ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਮਾਨਸ ਛਵੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਮੂਲ ਵਿਚ ਭਾਵ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।”9

ਡਾ. ਸਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : “ਬਿੰਬ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਾਧਨ ਹੈ , ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਕਵੀ ਵਰਣਨ ਗੋਚਰੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਕਲਾਤਮਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਿਖਾਰਦਾ ਤੇ ਮਾਨਣ- ਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਸੋਹਜ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਮਾਨਣ-ਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।”10

ਡਾ. ਸਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਹੋਰ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਬਿੰਬ ਸਾਡੇ ਪੂਰਬਲੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਮੂਰਤੀਕਰਣ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਇੰਦ੍ਰੀਅਤਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।’ ਉਪਰੋਕਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਅਸੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ‘ਬਿੰਬ ਕਿਸੇ ਅਮੂਰਤ ਜਾਂ ਸਮੂਰਤ ਵਸਤੂ ਦਾ ਉਹ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਬੰਧ ਗਿਆਨ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੂਲ ਵਸਤੂ ਅਮੂਰਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬਿੰਬ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੂਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।’

ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬਿੰਬ:

ਬਰਸੈ ਨਿਸਿ ਕਾਲੀ ਕਿਉ ਸੁਖੁ ਬਾਲੀ ਦਾਦਰ ਮੋਰ ਲਵੰਤੇ॥ (ਪੰਨਾ 1108)

ਵੈਸਾਖੁ ਭਲਾ ਸਾਖਾ ਵੇਸ ਕਰੇ॥
ਧਨ ਦੇਖੈ ਹਰਿ ਦੁਆਰਿ ਆਵਹੁ ਦਇਆ ਕਰੇ॥ (ਪੰਨਾ 1108)

ਸ਼੍ਰਵ ਬਿੰਬ
ਤੂ ਸੁਣਿ ਕਿਰਤ ਕਰੰਮਾ . . .

ਸਵਾਦ ਜਾਂ ਰਸ ਬਿੰਬ:

ਪ੍ਰਿਅ ਬਾਝੁ ਦੁਹੇਲੀ ਕੋਇ ਨ ਬੇਲੀ ਗੁਰਮੁਖਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਪੀਵਾਂ॥ (ਪੰਨਾ 1107)

ਸਪਰਸ਼ ਬਿੰਬ:
ਮਛਰ ਡੰਗ ਸਾਇਰ ਭਰ ਸੁਭਰ ਬਿਨੁ ਹਰਿ ਕਿਉ ਸੁਖੁ ਪਾਈਐ॥ (ਪੰਨਾ 1108)

ਬਾਰਹ ਮਾਹਾ ਤੁਖਾਰੀ ਦੀ ਬੋਲੀ ਸਾਧਾਰਨ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਵੇਗ ਵਾਲੀ ਬੋਲੀ ਹੈ। ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਕਸਕ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਮਿੱਠੇ ਅਤੇ ਦਰਦ ਭਰੇ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਬਾਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਸਥਾਨਕ ਰੰਗਣ ਹੈ। ਬੋਲੀ ਲੋਕ ਮੁਹਾਵਰੇ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਕੌਡੀ ਮੁੱਲ ਨਾ ਹੋਣਾ, ਘਰ ਬਹੁੜਨਾ, ਕੀਮਤ ਪਾਉਣੀ, ਹਾਵੇ ਮਰਨਾ ਆਦਿ ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਏ ਹਨ। ਬਾਰਹ ਮਾਹਾ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿਸ਼ੇ ਅਤੇ ਰੂਪ ਪੱਖੋਂ ਸਫਲ ਹੈ।

ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਅਤੇ ਹਵਾਲੇ:

1. ਸਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਡਾ.), ਵਿਹਾਰਕ ਸਮੀਖਿਆ : ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਵਾਰਤਕ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, 1994. ਸਫਾ-47.
2. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ (ਡਾ.),ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਰੂਪ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, 2000. ਸਫਾ-6.
3. ਉਹੀ, ਸਫਾ-7.
4. ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ (ਭਾਈ), ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ, 2006, ਸਫਾ-86.
5. “ਸ਼ਿੰਗਾਰ, ਗਹਿਣਾ, ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਦਾ ਉਹ ਢੰਗ ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸੋਭਾ ਵਧੇ” ਪੰਜਾਬੀ ਕੋਸ਼, ਸਫਾ-70.
6. ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ (ਭਾਈ), ਸਫਾ-872.
7. C.D. Lewis, The Poetic Image, Jonathan Cape, Thirty Bedford Square, London, 1966. Page-17.
8. ਕੇਦਾਰ ਨਾਥ ਸਿੰਘ (ਡਾ), ਆਧੁਨਿਕ ਹਿੰਦੀ ਕਵਿਤਾ ਮੇਂ ਬਿੰਬ ਵਿਧਾਨ, ਭਾਰਤੀਯ ਗਯਾਨਪੀਠ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਦਿੱਲੀ, 1971. ਸਫਾ-23.
9. ਨਗੇਂਦਰ (ਡਾ.), ਕਾਵਯ ਬਿੰਬ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਬਲਿਸ਼ਿੰਗ ਹਾਊਸ, ਦਿੱਲੀ, 1967. ਸਫਾ-5.
10. ਸਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਡਾ.), ਉਹੀ, ਸਫਾ- 37.