ਹਿੰਦ ਦੀ ਚਾਦਰ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਸੰਤ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਇਹ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਰਚਨਾ ਇੱਕ ਸੌ ਬਾਈ ਪੰਨਿਆਂ ਦੀ ਹੈ। ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦੀ ਕਥਾ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਅਰੰਭ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਜਾਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ ‘ਗੁਰੂ ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ’ (ਬਾਬਾ ਬਕਾਲੇ) ਕਹਿ ਗਏ। ਸੋਢੀ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਲੋਕ ਬਕਾਲੇ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਬਣ ਕੇ ਬਹਿ ਗਏ। ਧੀਰ ਮੱਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਾਅਵੇਦਾਰ ਬਣਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਪਾਸ ਆਦਿ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੀੜ ਸੀ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇ ਨਾਲ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਅਖੀਰ ਉੱਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਹੜੱਪਣੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦੇ ਰੋਹ ਅੱਗੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਪੇਸ਼ ਨਾ ਗਈ।

ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦਾ ਅਰੰਭ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਜੱਸ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅੱਠ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਤਿਮ ਸਮੇਂ ਅਗਲਾ ਗੁਰੂ ਨਗਰ ‘ਬਕਾਲੇ’ ਵਿਚ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹੀ | ਸੋਢੀ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਲੋਕ ਬਕਾਲੇ ਆ ਗਏ। ਉਹ ਸੰਤ ਬਣ ਕੇ ਬਹਿ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੋਢੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਧੀਰ ਮੱਲ ਨਾਂ ਦਾ ਸੋਢੀ ਗੱਦੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਾਅਵੇਦਾਰ ਬਣਦਾ ਸੀ। ਸ਼ੀਹਾਂ ਮਸੰਦ ਉਸ ਦਾ ਸਾਥੀ ਸੀ। ਧੀਰ ਮੱਲ ਨੇ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਅਤੇ ਫਿਰ ਧਮਕੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ (ਧੀਰ ਮੱਲ ਨੂੰ) ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੀ ਰਸਮ ਅਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਨਾ ਮੰਨੇ।

ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਵਪਾਰੀ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਬੇੜਾ ਹਵਾਵਾਂ ਦੀ ਉਲਟ ਦਿਸ਼ਾ ਕਾਰਨ ਦਰਿਆ ਵਿਚ ਫਸ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੋਤਿ ਦੇ ਵਾਰਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਕੇ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਪੰਜ ਸੌ ਮੋਹਰਾਂ ਦੀ ਸੁੱਖਣਾ ਸੁੱਖੀ। ਉਸ ਦਾ ਬੇੜਾ ਮਾਲ ਅਤੇ ਜਹਾਜ਼ੀ ਅਮਲੇ ਸਮੇਤ ਸਹੀ ਸਲਾਮਤ ਬੰਨੇ ਲੱਗ ਗਿਆ।

ਤੇਗ ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸੁੱਖਣਾ ਉਤਾਰਨ ਲਈ ਬਕਾਲਾ ਨਗਰ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਸੋਢੀ ਬਾਬੇ ਬਣੇ ਬੈਠੇ ਸੀ। ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਅਸਲੀ ਗੁਰੂ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ) ਦੀ ਭਾਲ ਕਰ ਲਈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ ਰਹਿਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਪਰੰਤੂ ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਅਸਲੀ ਗੁਰੂ ਲੱਭਣ ਦੀ ਗੱਲ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਸੰਗਤ ਇਕੱਠੀ ਹੋ ਗਈ। ਸੰਗਤ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਭੇਟਾਵਾਂ ਅਰਪਣ ਕੀਤੀਆਂ। ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਵੀ ਪੰਜ ਸੌ ਮੋਹਰਾਂ ਅਤੇ ਸੌਗਾਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤੀਆਂ।

ਧੀਰ ਮੱਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਚੜ੍ਹਤ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਗਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸੈਰ ਲਈ ਗਏ। ਧੀਰ ਮੱਲ ਦੇ ਸਾਥੀ ਸ਼ੀਹੇਂ ਮਸੰਦ ਨੇ ਮੌਕਾ ਵੇਖ ਗੁਰੂ ਜੀ ਉੱਤੇ ਗੋਲੀ ਚਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਗੋਲੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਮੋਢੇ ਨੂੰ ਛੂਹਦੀ ਹੋਈ ਲੰਘੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ਜਾਨ ਦਾ ਬਚਾਅ ਹੋ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਘਰ ਆ ਗਏ। ਸ਼ੀਹਾਂ ਮਸੰਦ ਅਤੇ ਧੀਰ ਮੱਲ ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਆ ਗਏ। ਧੀਰ ਮੱਲ ਨੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਘਰੋਂ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਵੱਲੋਂ ਭੇਟ ਕੀਤੀਆਂ ਸੌਗਾਤਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਮਾਨ ਲੁੱਟ ਲਿਆ। ਜੀ

ਇਹ ਘਟਨਾ ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਸਮੇਤ ਧੀਰ ਮੱਲ ਦੇ ਡੇਰੇ ਉੱਤੇ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਦਰਬਾਰ ਦਾ ਲੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸਾਮਾਨ ਵਾਪਸ ਲਿਆਂਦਾ। ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਬੀੜ ਧੀਰ ਮੱਲ ਪਾਸ ਸੀ। ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਉਹ ਬੀੜ ਵੀ ਗੁਰੂ-ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਲੈ ਆਏ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧੀਰ ਮੱਲ ਬਕਾਲੇ ਤੋਂ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਬਾਕੀ ਸੋਢੀ ਵੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬਕਾਲੇ ਨਗਰ ਤੋਂ ਖਿਸਕ ਗਏ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨੇ ਚਾਹੇ। ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਏ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਦੇ ਪੋਤਰੇ ਹਰਿ ਜੀ ਦੇ ਪਾਸ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਆਉਣ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ। ਉਹ ਡਰ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲੈਣਗੇ। ਉਸ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬੰਦ ਕਰ ਕੇ ਜੰਦਰੇ ਲਾ ਦਿੱਤੇ। ਉਹ ਆਪ ਸੇਵਾਦਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਆਸੇ-ਪਾਸੇ ਹੋ ਗਿਆ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਾਹਰ (ਜਿੱਥੇ ਅੱਜ ਕਲ੍ਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਥੜਾ ਸਾਹਿਬ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ) ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋ ਗਏ। ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅੱਗੇ ਜੰਦਰੇ ਤੋੜ ਕੇ ਧੱਕੇ ਨਾਲ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦੀ ਤਜਵੀਜ਼ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਤਜਵੀਜ਼ ਅਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਅਨੁਸਾਰ: ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਗੁਰੂ ਮੱਖਣ ਨੂੰ ਬੀਬਾ ਸੁਣ ਗੁਰੂ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਤਾਕਤ ਵਿਖਾਈਏ ਨਾ। ਜਿਵੇਂ ਯਾਰ ਰੱਖੇ ਤਿਵੇਂ ਰਾਜ਼ੀ ਰਹੀਏ ਰਜਾ ਵਿਚ ਮੰਦੀ ਚੰਗੀ ਗੱਲ ਵਿਚ ਦਿਲ ਦੇ ਵਸਾਈਏ ਨਾ ਛੱਡ ਦੇਈਏ ਮਾਣ-ਤਾਣ, ਹਾਣ-ਲਾਭ ਸੋਚੀਏ ਨਾ ਇੱਜ਼ਤ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਦਾ ਡਰ ਹੋਵੇ ਆਈਏ ਨਾ (ਹਿੰਦ ਦੀ ਚਾਦਰ, ਪੰਨਾ 49) ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਨਾ ਆਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਇੱਥੋਂ ਵੱਲੇ ਪਿੰਡ ਚਲੇ ਗਏ। ਵੱਲੇ ਦੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ।

ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਰਹੇ। ਜਦੋਂ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਨੇ ਆ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਵਾਜੇ ਖੋਲੇ ਤਾਂ ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਸਰੋਵਰ ਵਿਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਲਤੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਇਆ।

ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਕਾਲੇ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ। ਉਹ ਪਰਵਾਰ ਸਮੇਤ ਬਕਾਲੇ ਤੋਂ ਕੀਰਤਪੁਰ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਬੀੜ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਚ ਧੀਰ ਮੱਲ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀਰਤਪੁਰ ਨਗਰ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਕੀਰਤਪੁਰ ਵਿਚ ਵੀ ਸੋਢੀਆਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਾਤਾ ਨਾਨਕੀ ਜੀ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾਲ ਚੰਦ ਜੀ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰ ਕੇ ਪਿੰਡ ਮਾਖੋਵਾਲ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਖਰੀਦ ਲਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨਵੇਂ ਨਗਰ ਦਾ ਨਾਂ ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ ਰੱਖਿਆ। ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਇਸ ਨਗਰ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਵੱਸਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਰਾਮ ਰਾਇ ਅਤੇ ਧੀਰ ਮੱਲ ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਪਾਸ ਗੱਦੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਪਹੁੰਚ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਪਰਵਾਰ ਸਮੇਤ ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਉੱਤੇ ਚੱਲ ਪਏ। ਉਹ ਧਮਧਾਨ, ਕੈਥਲ, ਥਾਨੇਸਰ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਕੋਲ ਪ੍ਰਯਾਗ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਹ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿਚ ਰਹੇ:

ਏਥੋਂ ਮਥੁਰਾ ਬਿੰਦਾਬਨ ਕੰਸ ਟਿੱਲੇ ਦੇ ਪਾਸ
ਏਟਾ ਆਗਰਾ ਕਾਨਪੁਰ ਫਤਹਿਪੁਰੀ ਕਰ ਵਾਸ।
ਦਰਸ਼ਨ ਦੇਂਦੇ ਤਾਰਦੇ ਤੀਰਥ ਰਾਜ ਪ੍ਰਯਾਗ ਇੱਕ
ਮਹੀਨਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਸੰਗਤ ਲਾਏ ਭਾਗ (ਉਹੀ, ਪੰਨਾ 65)

ਪ੍ਰਯਾਗ ਤ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਨਾਰਸ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਗਯਾ ਦੇ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਫਿਰ ਉਹ ਪਟਨੇ ਗਏ। ਪਟਨੇ ਵਿਚ ਉਹ ਸਾਲਸ ਰਾਇ ਜੌਹਰੀ (ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ) ਦੇ ਘਰ ਠਹਿਰੇ। ਪਟਨਾ ਸ਼ਹਿਰ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਉੱਤੇ ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਅਲੱਗ- ਅਲੱਗ ਧਰਮਾਂ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਪਟਨਾ ਨਗਰ ਬੋਧੀਆਂ, ਜੈਨੀਆਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦਾ ਗੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਆਮਦ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਹੋਇਆ: –ਏਸ ਪਾਟਲੀਪੁੱਤਰ ਨੇ ਕਈ ਡਿੱਠੇ ਹਨ ਖੇਲ ਹੁੰਦਾ ਆਇਆ ਏਸ ਥਾਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦਾ ਮੇਲ ਹਿੰਦੂ ਜੈਨੀ ਬੋਧ ਸਭ ਆਏ ਏਸ ਸਥਾਨ ਰਹੇ ਸਿਖਾਂਦੇ ਏਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਦਰਸ਼ਨ ਗਿਆਨ -ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦਾ ਪਟਨਾ ਅਖਾੜਾ ਸੀ ਪੈਂਦਾ ਰਿਹਾ ਏਸ ਵਿਚ ਸਦਾ ਪਾੜਾ ਸੀ ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ ਏਸ ਥਾਂ ਚਰਨ ਪਾਏ ਸੀ। ਕਈ ਖੇਲ ਗੁਰੂ (ਉਹੀ, ਪੰਨਾ 70-71) ਏਸ ਥਾਂ ਰਚਾਏ ਸੀ (ਉਹੀ, ਪੰਨਾ 72-73)

ਇੱਥੇ ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਨਾਮ ਦਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸਿੱਖ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਗਏ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਕਹਿਣ ਉੱਤੇ ਅਸਾਮ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਉੱਤੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਦੀ ਜਾਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਅਸਾਮ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਮਾਇਆ ਜਾਲ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਸੀ। ਅਸਾਮ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ ਔਖਾ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਜਾ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਇਸ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਆਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਅਸਾਮ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਸ ਕਾਰਜ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜਿੱਤਣ ਜਾਂ ਹਾਰਨ ਵਿਚ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਫ਼ਾਇਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਜਿੱਤਣ ਨਾਲ ਅਸਾਮ ਦੇ ਲੋਕ ਅਧੀਨ ਹੋ ਜਾਣੇ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਹੋ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਰਾਜੇ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਅਸਾਮ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਏ। ਉਹ ਪਟਨੇ ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਢਾਕੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਉੱਥੇ ਉਹ ਬੁਲਾਕੀ ਦਾਸ ਮਸੰਦ ਦੇ ਘਰ ਠਹਿਰੇ। ਬੁਲਾਕੀ ਦਾਸ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਦੀਦਾਰ ਦੇਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਇੱਥੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਸਮੇਤ ਅਸਾਮ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਏ। ਅਸਾਮ ਵਿਚ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਏ। ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਉੱਤੇ ਡੇਰੇ ਲਾ ਲਏ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਅਸਾਮ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਰਾਜੇ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰ ਲਓ। ਜੇਕਰ ਸੁਲਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰੋਗੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਜਰਨੈਲ ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਦਾ ਰਹੇਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਨਤਾ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਰਹੇਗਾ।

ਅੱਜ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਚਲਾ ਜਾਇ, ਕੱਲ ਰਹਿਮਤ ਖਾਂ ਆਇ
ਇੰਝ ਕਦੇ ਨਾ ਹੋਵਣੀ, ਤੁਹਾਡੀ ਦੂਰ ਬਲਾਇ (ਉਹੀ, ਪੰਨਾ 100)

ਤੁਹਾਨੂੰ ਜੰਤਰ ਮੰਤਰ 'ਤੇ, ਪੂਰਨ ਹੈ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪਰਜਾ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਰਹੇ, ਇਉਂ ਹੀ ਸਤਿਆਨਾਸ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸੁਲਾਹ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋਵੇਂ ਧਿਰਾਂ ਨੁਕਸਾਨ ਅਤੇ ਹਾਰ ਦੀ ਨਮੋਸ਼ੀ ਤੋਂ ਬਚ ਗਈਆਂ। ਗੌਰੀਪੁਰ ਦਾ ਰਾਜਾ ਰਤਨ ਰਾਇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪਾਸ ਆਇਆ। ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਸੰਤਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅੱਗੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਦਾ ਵਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਕ ਦਿਨ ਸੰਦੇਸ਼-ਵਾਹਕ ਪਟਨੇ ਤੋਂ ਆਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣਾਈ। ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ(ਸ੍ਰੀ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ) ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਈ।

ਲੇਖਕ ਨੇ ਗੁਰੂ ' ਜੀ ਦੇ ਅਸਾਮ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਆਉਣ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦਾ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਰਵਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪੰਡਤ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਸੀ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹਿਆ। ਪੰਡਤਾਂ ਨੇ ਅਮਰਨਾਥ ਦੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਜਾ ਕੇ ਭੋਲੇ ਨਾਥ ਅੱਗੇ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਉੱਥੇ ਪੰਡਤਾਂ ਨੂੰ ਇਲਹਾਮ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਪੰਡਤਾਂ ਦਾ ਇਕ ਜਥਾ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਅੱਗੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਉੱਤੇ ਪਏ ਸੰਕਟ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਿੱਤਿਆਂ ਮਸਲਾ ਹੱਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪੰਡਤ ਡਰ ਗਏ। ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ) ਦੀ ਉਮਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਨੌਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਆਪ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਡਤਾਂ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਡਤਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਹਕੂਮਤ ਲਈ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਿਆ ਕਿ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਜੇਕਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣਾ ਲਵੇ ਤਾਂ ਬਾਕੀ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਜੀ

ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਆਪ ਹੀ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲ ਨੂੰ ਚੱਲ ਪਏ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹੋਏ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲ ਗਏ। ਉਹ ਆਗਰੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਆਗਰੇ ਜਾ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਹੋ ਗਏ।

ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਲਾਲਚ ਅਤੇ ਡਰਾਵੇ ਦਿੱਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁੰਨਸਾਨ ਹਵੇਲੀ ਵਿਚ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲਣਾ ਮਨ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਸਖ਼ਤੀ ਦਾ ਦੌਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਤਿੱਖੀਆਂ ਛੁਰੀਆਂ ਵਾਲੇ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿਚ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਆਰੇ ਨਾਲ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਸਤੀ ਦਾਸ ਨੂੰ ਰੂੰ ਵਿਚ ਲਪੇਟ ਕੇ ਅੱਗ ਲਗਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਫਿਰ ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ ਜੀ ਨੂੰ ਦੇਗ ਵਿਚ ਉਬਾਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਡੋਲ ਰਹੇ।

ਗੁਰੂ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਕਰਾਮਾਤ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਰਾਮਾਤ ਦਿਖਾਉਣੀ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਾ ਕੀਤੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਵਿਚ ਬੋਹੜ ਹੇਠ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜੱਲਾਦ ਨੇ ਤਲਵਾਰ ਦਾ ਵਾਰ ਕੀਤਾ। ਜੱਲਾਦ ਦੇ ਵਾਰ ਨਾਲ ਜੀ ਦਾ ਸੀਸ ਧੜ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਹੋ ਗਈ।

ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਲੇਖਕ ਨੇ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਦੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਸਿਰੇ ਨਾ ਚੜ੍ਹਨ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਕਾਰਜ ਲਈ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਜੇਲਾਂ ਕੱਟਣੀਆਂ ਪਈਆਂ।

ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਲੇਖਕ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦੇ ਅਲੱਗਅਲੱਗ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਉਭਾਰਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।