ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਦੀ ਧਰਤੀ ਮਹਾਨ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਦੀ ਪੁਰਾਤਨਤਾ ਵੀ ਮਾਣ ਭਰੀ ਹੈ, ਪਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਛੋਹ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਈ। ਸਤਲੁਜ ਅਤੇ ਬਿਆਸਾ ਨਦੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੋ ਨਦੀਆਂ ਹੋਰ ਵਹਿ ਰਹੀਆਂ ਹਨ— ਚਿੱਟੀ ਵੇਈਂ ਅਤੇ ਕਾਲੀ ਵੇਈਂ। ਵੇਈਂ ਨਦੀ ਜਿਸ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ’ਤੇ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਦਾ ਪੂਰਵ ਕਾਲ ਮਾਣ ਭਰਿਆ ਹੈ।

ਪੂਰਵ ਕਾਲ ਵਿਚ ਚਿੱਟੀ ਵੇਈਂ ਅਤੇ ਕਾਲੀ ਵੇਈਂ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵੀ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਤੇਜ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਿਆਸਾ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਵਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਬੁੱਧ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਇਸ ਸਥਾਨ ਵਿਖੇ ਤਮਸਾ ਵਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਨਗਰ ਨਾਸਰ-ਊ-ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਸ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ। ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸੁਲਤਾਨ ਇਬਰਾਹੀਮ ਲੋਧੀ ਦੇ ਰਾਜ-ਕਾਲ (ਸਮੇਂ) ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਦੌਲਤ ਖਾਂ ਲੋਧੀ ਇੱਥੋਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਵਿੱਦਿਆ, ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਿਆ। ਨਦੀਆਂ ਦੀ ਰਮਣੀਕਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੌਲਤ ਖਾਂ ਲੋਧੀ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਬਜਾਇ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਵਿਚ ਹੀ ਨਿਵਾਸ ਰੱਖਦਾ ਰਿਹਾ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਇਸ ਦੌਲਤ ਖਾਂ ਲੋਧੀ ਦੇ ਮੋਦੀ ਖਾਨੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਨਿਵਾਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਸਾਧਾਰਨ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਬਜਾਇ ਪਾਵਨ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਨਗਰ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਨੂੰ ‘ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਭਗਤ ਭੰਡਾਰਾ’ ਭਾਵ ਨਾਮ ਬਾਣੀ, ਭਗਤੀ ਦਾ ਸੋਮਾ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਨਿੱਤ ਦੇ ਕਰਮ, ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰ ਸਮੇਂ ਸਤਿ-ਸੰਗਿ ਗਿਆਨ-ਗੋਸ਼ਟ ਹੋਣ ਲੱਗਾ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਹੋਣ ਲੱਗਾ। ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਭਗਤੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ।

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੇਰ ਸਾਹਿਬ : ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੇਰ ਸਾਹਿਬ ਵੇਈਂ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ’ਤੇ ਮੁੱਖ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਘਾਟ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਵੇਈਂ ਵਿਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਨਾਮ ਚਿੰਤਨ/ਸਿਮਰਨ ਕਰਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਤਿਹਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵੇਈਂ ਨਦੀ ਕਿਨਾਰੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਕ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬੇਰੀ ਦੀ ਦਾਤਨ ਕਰ ਕੇ ਵੇਈਂ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਉੱਪਰ ਗੱਡ ਦਿੱਤੀ ਜੋ ਵਿਸ਼ਾਲ ਬਿਰਖ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਗਈ। ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ‘ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ :

ਆਪਨ ਤੇ ਚਲ ਨੀਰ ਕੇ ਤੀਰ ਪੈ,
ਦੰਤਨ ਧਾਵਨ ਆਨਿ ਕਰੀ ॥
ਗਾਡ ਦਈ ਧਰ, ਹੋਤਿ ਭਯੋ ਤਰੁ ਹੈ,
ਅਬਲੋ ਬਰ ਸੋ ਬਦਰੀ ॥15॥ (ਪੂਰਬਾਰਧ ਅਧਿਆਇ 28)

ਇਹ ਬੇਰੀ ਅਤਿਅੰਤ ਸੁੰਦਰ, ਹਰੀ-ਭਰੀ, ਕੋਮਲ ਪੱਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੇਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਵੇਈਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਸੰਗਤਾਂ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਕੇ ਅਨੰਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਬੇਰੀ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਹੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੇਰ ਸਾਹਿਬ ਹੈ। ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ’ ਅਨੁਸਾਰ ਇਕ ਦਿਨ ਇਸੇ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਨਿਰੰਕਾਰ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕੀ ਵਿਚਾਰ ਹੋਈ? ਇਹ ਸਭ ਰਹੱਸਯ ਵਿਚ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ, ਕਰਤੇ ਕੀ ਮਿਤਿ ਕਰਤਾ ਜਾਣੈ ਕੈ ਜਾਣੈ ਗੁਰੁ ਸੂਰਾ ॥2॥ ਇਹ ਕੇਵਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਤੇ ਨਿਰੰਕਾਰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ’ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਨਿਰੰਕਾਰ ਦੇ ਦਰ ’ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਨਿਰੰਕਾਰ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਵਿਚ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ ਲਿਖਿਆ ਹੈ :

ਸੋ ਦਰੁ ਕੇਹਾ ਸੋ ਘਰੁ ਕੇਹਾ ਜਿਤੁ ਬਹਿ ਸਰਬ ਸਮਾਲੇ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 6)

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਕਥਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਬਾਬਾ ਪੈਧਾ ਸਚਿ ਖੰਡਿ ਨਉ ਨਿਧਿ ਨਾਮੁ ਗਰੀਬੀ ਪਾਈ ਨਿਰੰਕਾਰ ਕੋਲੋਂ ਨਉ-ਨਿਧ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ, ਬਾਣੀ, ਗ਼ਰੀਬੀ, ਨਿਮਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ‘ਸੰਤ ਘਾਟ’ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੰਤ ਘਾਟ : ਵੇਈਂ ਨਦੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਸੰਤ ਘਾਟ ਮਹਾਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਸੰਤ ਘਾਟ ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਸੋਮਾ ਹੈ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਸੰਤ ਘਾਟ ਉਹ ਸਥਾਨ ਹੈ ਜਿੱਥੋਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਹੈ। ਸੰਤ ਘਾਟ ਹੀ ਸੱਚਖੰਡ ਦਾ ਦੁਆਰ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਅਤੇ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਵੇਈਂ ਦੇ ਜਿਸ ਘਾਟ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਸ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਸੰਤ ਘਾਟ’ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੇਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਲੱਗਭਗ ਦੋ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਉੱਤਰ-ਦੱਖਣ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਹੈ।

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੱਟ ਸਾਹਿਬ : ਨਵਾਬ ਦੌਲਤ ਖਾਂ ਲੋਧੀ ਦੇ ਮੋਦੀ ਖਾਨੇ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਡੂੰਘਾ ਸਰੋਵਰ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਨਵਾਬ ਦੌਲਤ ਖਾਂ ਲੋਧੀ ਦੇ ਮੋਦੀ ਖਾਨੇ ਵਿਚ ਨਿਗਰਾਨ ਵਜੋਂ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਫਕੀਰਾਂ ਅਤੇ ਗ਼ਰੀਬ-ਗੁਰਬੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲੋਂ ਅਨਾਜ ਲੈਣ ਲਈ ਜੁੜੀ ਰਹਿੰਦੀ। ਅਨਾਜ ਤੋਲਣ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਛਾਬਾ (ਤੱਕੜੀ) ਤੋਲਦੇ ਹੋਏ ਗਿਣਤੀ ਕਰਦੇ ਤਾਂ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਤਕ ਗਿਣਤੀ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਜਦੋਂ ਤੇਰ੍ਹਵਾਂ ਛਾਬਾ ਤੋਲਦੇ ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਹੀ ਅਟਕ ਜਾਂਦੇ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਹੋਰ ਗਿਣਤੀ 14,15 ਗਿਣਨ ਦੀ ਬਜਾਇ, 13,13, (ਤੇਰ੍ਹਾਂ-ਤੇਰ੍ਹਾਂ) ਹੀ ਬੋਲ ਕੇ ਤੋਲ ਤੋੋਲੀ ਜਾਂਦੇ। ਗ਼ਰੀਬ, ਫ਼ਕੀਰ ਅਤੇ ਸੌਦਾ ਖ੍ਰੀਦਣ ਵਾਲੇ ਤਾਂ ਸਭ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰ ਜਾਂਦੇ ਪ੍ਰੰਤੂ ਵਿਰੋਧੀਆਂ/ਚੁਗਲਖ਼ੋਰਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਹਜ਼ਮ ਨਾ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਹ ਨਵਾਬ ਪਾਸ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ, ਕਿ ਨਾਨਕ ਜੀ ਤਾਂ ਮੋਦੀ ਖਾਨਾ ਲੁਟਾਈ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਜਵਾਬ-ਤਲਬੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਮੋਦੀ ਖਾਨੇ ਦਾ ਲੇਖਾ-ਜੋਖਾ (ਪੜਤਾਲ) ਹੋਇਆ ਪਰੰਤੂ ਜਦ ਹਿਸਾਬ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਰਸਦ ਘਟਣ ਦੀ ਬਜਾਇ ਵੱਧ ਨਿਕਲੀ। ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਨਵਾਬ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਾਸਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਵੱਧ ਆਦਰ/ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।

ਜਿਹੜੇ ਪੱਥਰ ਦੇ ਵੱਟਿਆਂ ਨਾਲ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਲ-ਤੋਲਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਤੇਰਾਂ ਹੈ। ਇਹ ਵੱਟੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਸਥਾਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੇ ਬਣੇ ਇਕ ਬਕਸੇ ਵਿਚ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਕੇ ਸੰਗਤਾਂ ਨਿਹਾਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਲਈ ਕਮਰੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਲੰਗਰ ਵੀ ਚੱਲਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅੰਤਰਯਾਮਤਾ ਸਾਹਿਬ : ਇਹ ਸਥਾਨ ਉਸ ਮਸਜਿਦ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਨਵਾਬ ਦੌਲਤ ਖਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਨਮਾਜ਼ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਸੱਦਿਆ ਸੀ। ਦਿੱਬ ਆਤਮਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਜਾਂਚ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਨਵਾਬ ਅਤੇ ਕਾਜ਼ੀ ਬਾਹਰੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨਮਾਜ਼ ਪੜ੍ਹ ਰਹੇ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਭੀਤਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਸੰਸਾਰਕ ਗੱਲਾਂ ਵਿਚ ਗ਼ਲਤਾਨ ਸੀ। ਇਹ ਜਾਂਚ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਇਕ ਪਾਸੇ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਨਵਾਬ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਨਮਾਜ਼ ਪੜ੍ਹਨ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੋਏ? ਤਾਂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਨਵਾਬ ਅਤੇ ਕਾਜ਼ੀ ਦੋਵੇਂ ਨਮਾਜ਼ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸਮੇਂ ਅਸਲ ਵਿਚ ਕੀ ਸੋਚ ਰਹੇ ਸਨ? ਅਸਲੀਅਤ ਸੁਣ ਕੇ ਦੋਨੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਇਸ ਲਈ ਅੰਤਰਯਾਮਤਾ ਦੁਆਰਾ ਅਸਲੀਅਤ ਜਾਣ ਲੈਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦਾ ਨਾਮ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅੰਤਰਯਾਮਤਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ਼ : ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਜਿਸ ਥਾਂ ਰਿਹਾਇਸ਼/ਨਿਵਾਸ ਰੱਖਿਆ, ਉਸ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦੋਨੋਂ ਸਪੁੱਤਰਾਂ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਲਖਮੀ ਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਵਿਚ ਖੂਹ/ਹਲਟ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜੋ ਅਕਾਰ ਵਿਚ ਤੰਗ ਹੈ ਅਤੇ ਹੁਣ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਫੁਹਾਰੇ ਵੀ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਦੋ-ਮੰਜ਼ਲੀ ਹੈ, ਦੀਵਾਰਾਂ ਉੱਪਰ ਟਾਇਲਾਂ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਉੱਪਰ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੀਆਂ ਟੁੱਕੜੀਆਂ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼; ਹਾਲ ਵਿਚ ਆਇਤਾਕਾਰ ਚੌਂਤਰੇ ਉੱਪਰ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ।

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕੋਠੜੀ ਸਾਹਿਬ : ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ ਨੇੜੇ ਹੀ ਮੁਹੱਲਾ ਵੱਡਿਆਂ ਅੰਦਰ ਗਲੀ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕੋਠੜੀ ਸਾਹਿਬ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਕਾਫੀ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਛੋਟੀਆਂ ਜਿਹੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਅੱਗੇ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਇਕ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੈ। ਇਸ ਕਮਰੇ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਇਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਕੋਠੜੀ ਹੈ। ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਕੋਠੜੀ ਨਵਾਬ ਦੌਲਤ ਖਾਂ ਦੇ ਮੁਨਸ਼ੀ ਜਾਦੋ ਰਾਇ ਜੈਰਥ ਦੇ ਮਕਾਨ ਦੀ ਹੈ। ‘ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ’ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਹੋਈ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਮੋਦੀ ਖਾਨਾ ਲੁਟਾ ਰਹੇ ਹਨ ਤਾਂ ਨਵਾਬ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸ ਕੋਠੜੀ ਵਿਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਨਾਲ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਦੋ ਦਿਨ ਪੜਤਾਲ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ। ਹਿਸਾਬ ਉਪਰੰਤ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਵਾਧਾ ਨਵਾਬ ਵੱਲ ਨਿਕਲਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਇਸ ਕੋਠੜੀ ਵਿਚ ਬੰਦ ਰਹੇ।

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ ਜੀ : ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ ਜੀ ਨੇ ਜਿਸ ਘਰ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜਿਸ ਘਰ ਨੂੰ ਸਤਿਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ-ਛੋਹ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਮਕਾਨ ਨੂੰ ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ ਦੀ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਛੋਟੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਹਨ। ਸੰਨ 1970 ਈ. ਵਿਚ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦਾ ਨਵ-ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਮੰਜ਼ਲੀ ਇਮਾਰਤ ਮੁਹੱਲਾ ਛੀਂਬਿਆਂ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ‘ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ ਇਸਤਰੀ ਸਤਿਸੰਗ-ਚੈਰੀਟੇਬਲ ਟਰੱਸਟ’ ਦੁਆਰਾ ਬਰਮਿੰਘਮ (ਇੰਗਲੈਂਡ) ਦੀ ਬੀਬੀ ਬਲਵੰਤ ਕੌਰ ਹੁਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਹੇਠ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ ਜੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਾਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਅਖੀਰ ’ਤੇ ਸਫੇਦ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੀ ਬਣੀ ਪਾਲਕੀ ਉੱਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੇਹਰਾ ਸਾਹਿਬ : ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੇਹਰਾ ਸਾਹਿਬ ਉਹ ਸਥਾਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਸੰਨ 1604 ਈ. ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਸ੍ਰੀ (ਗੁਰੂ) ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵਿਆਹ ਸਮੇਂ ਪਿੰਡ ਡੱਲਾ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਇੱਥੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕੀਤਾ। ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦੂਸਰੇ ਦਿਨ ਡੱਲੇ ਨੂੰ ਜਾਣ ਸਮੇਂ ਇੱਥੇ ਸ੍ਰੀ (ਗੁਰੂ) ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਸੇਹਰਾ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਟਾਂ ਦੀ ਚਾਰ- ਦੀਵਾਰੀ ਦੇ ਅਹਾਤੇ ਵਿਚ ਬਣੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅੱਠ-ਭੁਜੀ ਗੁੰਬਦ ਵਾਲਾ ਕਮਰਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਵੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਲੋਕਲ ਕਮੇਟੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸੋ, ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਦੀ ਧਰਤੀ ਮਹਾਨ ਹੈ, ਸਤਿਕਾਰ ਭਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਅਰੰਭ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਦਾ ਕਣ-ਕਣ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ। ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਦੀ ਧੂੜੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਉਸ ਦਾ ਇਹ ਲੋਕ ਸੁਖੀਏ ਪਰਲੋਕ ਸੁਹੇਲੇ ਅਨੁਸਾਰ ਲੋਕ-ਪ੍ਰਲੋਕ ਸੁਖੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਕੋਟੀ-ਕੋਟੀ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ।

ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਜਲੰਧਰ ਤੋਂ 26 ਮੀਲ (42 ਕਿਲੋਮੀਟਰ) ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ’ਤੇ ਹੈ ਜੋ ਕਪੂਰਥਲਾ ਤੋਂ 27 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਹੈ। ਮੁਗ਼ਲ ਕਾਲ ਵਿਚ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਉਸ ਸੜਕ ਉੱਪਰ ਸਥਿਤ ਸੀ ਜੋ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਗੁਰੂ-ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਛੋਹ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਦਾ ਗੌਰਵ ਉਲੇਖੀਨੀਯ ਹੈ।

ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਸੋਮਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਤਲਵੰਡੀ (ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ) ਵਿਚ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੋਇਆ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖੀ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਦੀ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਹੈ। ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਜਲ ਰਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ, ਹੈ-ਹੈ ਕਰਦੀ ਲੋਕਾਈ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਆਈ। ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸੋਧਣ ਦਾ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਵਿਚ ਹੀ ਨਿਰਣੈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਨਾਮ-ਬਾਣੀ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਤੀ ਹੈ :

ਸਾ ਧਰਤੀ ਭਈ ਹਰੀਆਵਲੀ ਜਿਥੈ ਮੇਰਾ ਸਤਿਗੁਰੁ ਬੈਠਾ ਆਇ ॥
ਜੇ ਜੰਤ ਭਏ ਹਰੀਆਵਲੇ ਜਿਨੀ ਮੇਰਾ ਸਤਿਗੁਰੁ ਦੇਖਿਆ ਜਾਇ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 310)