ਅੱਜ ਦੁਨੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ, ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਜੁਗਤਵਾਦੀ ਪ੍ਰਸਾਰ ਦਾ ਇਕ ਦਿਲਚਸਪ ਸੰਮਿਸ਼ਰਣ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਇਕ ਉੱਪਰ ਉਠ ਰਹੀ ਨੌਜਵਾਨੀ, ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਣ/ਭੂਮੰਡਲੀਕਰਣ, ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਜੁਗਤਾਂ ਦੀ ਆਮਦ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਮੱਰਾ ਦੇ ਜੀਵਨ ’ਤੇ ਅਸਰ ਪਾ ਰਹੇ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ। ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸੰਨ 2020 ਈ: ਤਕ ਇਕ ਭਾਰਤੀ ਦੀ ਔਸਤ ਉਮਰ 29 ਵਰ੍ਹੇ ਹੋ ਜਾਏਗੀ। ਇਹ ਚੀਨ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ 37 ਵਰ੍ਹੇ, ਪੱਛਮੀ ਯੂਰਪ ਵਿਚ 45 ਵਰ੍ਹੇ ਅਤੇ ਜਪਾਨ ਵਿਚ 48 ਵਰ੍ਹੇ ਹੋ ਜਾਏਗੀ। (ਸ੍ਰੋਤ : ਇੰਡੀਆ ਟੂਡੇ, ਅਕਤੂਬਰ 4, 2010, ਸਫ਼ਾ 37) ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਣ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇਕ ਪਿੰਡ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਦੂਰੀ ਤਾਂ ਮੁੱਕ ਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਸਮਾਜਿਕ ਨੈੱਟਵਰਕਿੰਗ ਸਾਈਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸੰਚਾਰ ਦੇ ਨਵੇਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੇ ਲੋਕ-ਸਮਾਜੀਕਰਣ ਦੇ ਰੁਖ਼-ਢੰਗ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਫੋਕਸ ਵਿਅਕਤੀ ਉੱਪਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨਾਲ ਧਰਮ ਦਾ ਅਸਰ-ਅੰਦਾਜ਼ ਹੋਣਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਆ ਰਹੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਲੈਂਦਾ ਕਿਵੇਂ ਹੈ, ਇਸ ’ਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਹੋਣਾ ਹੈ।

ਇਕ ਚੀਜ਼ ਤਾਂ ਯਕੀਨੀ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਟਿਕਣ ਵਾਸਤੇ ਆ ਗਿਐ ਭਾਵ ਲੋਕ ਹੁਣ ਨਾਸਤਿਕਤਾ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਤਿਆਗ ਰਹੇ ਹਨ! 80 ਵਰ੍ਹੇ ਤਕ ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨੱਪੀ ਰੱਖਣ ਵਾਸਤੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਪਰੰਤੂ ਅੱਜ ਧਰਮ ਸੋਵੀਅਤ ਰਾਜਾਂ ’ਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ-ਫੁਲ ਰਿਹੈ।

ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਜੁਗਤਵਾਦ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੇ ਢੰਗ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਕਾਰਜ-ਸਥਲ ’ਤੇ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕ ਆੱਨ-ਲਾਈਨ ਪੂਜਾ ਭੇਟ ਪਏ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਧਾਰਮਿਕ ਸੇਵਾਵਾਂ ਆੱਨ-ਲਾਈਨ ’ਤੇ ਹਨ। ਚਾਹੇ ਇਹ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਕੀਰਤਨ ਹੈ ਜਾਂ ਸਿੱਧੀਵਿਨਾਯਕ, ਕਾਂਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਨਾਥ, ਸ਼ਿਰਡੀ ਸਾਈਂ ਬਾਬਾ ਆਦਿ ਜਿਹੇ ਹਿੰਦੂ-ਮੰਦਰਾਂ/ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਹਕੀਕੀ ਦਰਸ਼ਨ ਹਨ- ਇਹ ਗੱਲ ਵੱਖਰੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਘੱਟ ਅਨੁਭਵੀ ਬਣਾਉਂਦੈ, ਉਸ ਕੋਲ ਆਤਮ-ਚਿੰਤਨ ਵਾਸਤੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸਮਾਂ ਰਹਿਣ ਦਿੰਦੈ ਅਤੇ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਵਾਰਤਾਲਾਪਾਂ ਨੂੰ ਮੂਲੋਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣ ਦਿੰਦਾ ਤਦ ਵੀ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਨੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਕਰਨ ’ਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਘਟਿਆ ਲੇਕਿਨ ਸੰਗਠਿਤ ਧਰਮ ਵਿਰੁੱਧ ਇਕ ਵਧ ਰਿਹਾ ਰੁਝਾਨ ਹੈ। ਕੁਝ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ’ਚ ਸੰਗਠਿਤ ਧਰਮ ਸਮਾਜ ’ਚ ਇਕ ਨਿੱਗਰ ਸਿਫਤੀ ਤਬਦੀਲੀ ਲਿਆਉਣ ਤੋਂ ਅਸਫਲ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਜਾਤ-ਆਧਾਰਿਤ ਵਖਰੇਵੇਂ ਨੂੰ ਨਕਾਰਦਾ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਆਪਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾਤ-ਪਰੁੱਚੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਸਥਾਈ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰਨਾਂ ਤੋਂ ਖਲਾਸੀ ਪਾਉਣ ਦੇ ਅਸੀਂ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੋਏ ਹਾਂ। ਬਹੁਤ ਲੋਕਾਂ ’ਚ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਵਿਖਾਵਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਖ਼ਬਰ-ਸਾਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕੀ ਅਤੇ ਇਹ ਅਜਿਹਾ ਕਿਉਂ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਰੀਤਾਂ-ਰਸਮਾਂ ਦਾ ਏਕੀਕਰਣ ਹੋਇਆ ਪਿਐ... ਧਰਮਾਂ/ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ਾਂ ਦਾ ਜੋੜ-ਮੇਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਲੋਕ ਦੂਸਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਕਾਤਰਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਵਿਚ ਲਿਆ ਕੇ ਜੋੜ ਰਹੇ ਹਨ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਪੁਕਾਰਦੇ ਹਨ। ਦਿਲਚਸਪ ਸੱਚਾਈ ਹੈ ਕਿ 1960ਵਿਆਂ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਅਮਰੀਕੀਆਂ ਨੇ ਸੰਗਠਿਤ ਅਥਾਰਿਟੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰੂਪਾਂ ਸਮੇਤ ਧਾਰਮਿਕ ਸੱਤਾ (ਬੁਰਾਈ ਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਵੇਖ ਕੇ) ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਸੰਘਰਸ਼ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ‘ਰੂਹਾਨੀ’ ਸ਼ਬਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਸਤੇ ਇਕ ਬਦਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਯਤਨ ਵਿਚ ਘੜਿਆ ਗਿਆ ਜਿਹੜੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਧਰਮ ਦਾ ਇਕ ਨਿੱਜੀ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਕ੍ਰਿਤ ਹੋਇਆ ਰੂਪ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਦਾ ਇਕ ਗੁੱਟ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਧਰਮ ਦੀ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੋਇਆ ਗਿਆ।

ਇਹ ਇਕ ਵਧ ਰਿਹਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਰੂਹਾਨੀ ਯਾਤਰਾ ਅੰਦਰੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਅੰਤਹਕਰਣ ਰੂਪ ਸੁਨੇਹਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਬੇਅਰਥ ਰੀਤਾਂ-ਰਸਮਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਪੁਜਾਰੀਵਾਦ ਨੂੰ ਨਕਾਰਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਸੁਨੇਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ (ਸਿੱਖਾਂ) ਵਾਸਤੇ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਆਤਮਾ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਜੋ ਅਸਾਂ ਸਭਨਾਂ ਵਿਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ ਉਚੇਰੀ ਸ਼ਕਤੀ/ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਹਰੇਕ ਜਗਿਆਸੂ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਸੰਬੰਧ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰੂਹਾਨੀ ਵਿਕਾਸ-ਵਿਗਾਸ ਵਾਸਤੇ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਗ਼ੈਰ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਸਿੱਖ ਸਮੁਦਾਇ ਅੰਦਰ ਪਤਿਤਾਂ ਦੀ ਵਧ ਰਹੀ ਗਿਣਤੀ ਅਜਿਹੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਅੰਦਰ ਟੇਕ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਨ-ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਡੂੰਘੇ ਸਿੱਖ ਪੁਕਾਰਦੇ ਹਨ! ਪਰੰਤੂ ਧਰਮ ਦਾ ਖਾਲਸਪਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੌਜਵਾਨ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗੇ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਡੇ ਮਹਾਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਸੁਨੇਹੇ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਾਸਤੇ ਭਰਪੂਰ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਸੂਲਾਂ ਦੇ ਅਨੁਰੂਪ ਜਿਊਣ ਦਾ ਹੌਂਸਲਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੀੜ ਵਿਚ ਨਿਖੇੜਵੇਂ ਰੂਪ ’ਚ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਦੂਜੇ ਬੰਨੇ ਆਪਾਂ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਧਰਮ ਪ੍ਰਤੀ ਵਧ ਰਹੀ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਪਏ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ। ਕਈ ਵਾਰ ਤਾਂ ਇਹ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਮੂਲਵਾਦ ਦੀ ਅਖੀਰਲੀ ਹੱਦ ਤਕ ਵੀ ਜਾ ਪੁੱਜਦੀ ਹੈ। ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹੋ ਰਹੀ ਟੁੱਟ-ਭੱਜ ਸਮਾਜ ਵਾਸਤੇ ਇਕ ਅਜਿਹੇ ਢੰਗ ਵਿਚ ਕਾਰਜ ਕਰਨਾ ਵਧੇਰੇ ਔਖਾ ਕਰ ਦੇਵੇਗੀ ਜਿਹੜਾ ਸਮਾਜ ਕਿ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਸਾਰੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਖਿਆਲ ’ਚ ਰੱਖਣ ਦੀਆਂ ਸੰਵੇਦਨਾਵਾਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਆਉਂਦੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ’ਚ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਧਾਰਮਿਕ ਬਹਿਸਾਂ ’ਚ ਵਧੇਰੇ ਉਲਝ ਜਾਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦੀ ਕਾਂਟ-ਛਾਂਟ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਧਰਮ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਵੇਕ ਅਤੇ ਦਲੀਲ ਨੂੰ ਵਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਮੰਗ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਕ ਨਜ਼ਰੀਆ ਧਰਮ ਅੰਦਰਲੇ ਕੁਝ ਅਮਲ-ਵਿਹਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਕਿ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਵਿਚ ਬਿਨਾਂ ਕਿੰਤੂ-ਪਰੰਤੂ ਕਰਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ‘ਮੂਲਵਾਦੀ’ ਗਰਦਾਨੇ ਜਾਣ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦਾ ਹੈ! ਧਾਰਮਿਕ ਮੂਲਵਾਦ ਦੀ ਚੰਗਿਆਈ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਵਾਸਤੇ ਆਪਣੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਇੱਛਾ ਤਾਂ ਹੈ ਹੀ। ਇਹ ਗੱਲ ਅਲੱਗ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗ਼ਲਤ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਥੀ ਮਨੁੱਖ-ਮਾਤਰਾਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਵੱਖਰੇ ਧਰਮ, ਵੱਖਰੇ ਨੈਤਿਕ ਸਮੂਹ ਜਾਂ ਲਿੰਗ-ਵਰਗ ਰੱਖਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੱਲ ਇਸਲਾਮ ਅਤੇ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਵਾਲਿਆਂ ਸੰਬੰਧੀ ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸੱਚੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ’ਚ ਲਿਆਉਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਿਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਸੂਖ਼ਮ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਖਿੱਚੋਤਾਣ ਜਾਰੀ ਰਹਿਣੀ ਹੈ।

ਧਰਮ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਹਿੱਸਾ ਨਿਰੰਤਰ ਖੇਡਦਾ ਰਹੇਗਾ। ਇਸਲਾਮੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਕਈ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਲਹਿਰਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜਾਂ ਵਿਚ ਧਰਮ ‘ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਦੇ ਈਸਾਈਅਤ ਦੇ ਰਾਹ’ ਦਾ ਅਰਥ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਕਠੋਰ ਤੱਥ ਹੈ ਕਿ ਪੱਛਮ ਇਸ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੱਛਮੀ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤੀ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਕਹਿਣਾ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਹੀ ਹੈ। ਪੱਛਮੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਧਰਮ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤੀ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਕਰਨ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਇਸ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਘੱਟ-ਗਿਣਤੀ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਟਕਰਾਉ ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਸਿਰੇ ’ਤੇ ਲਿਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਦਾ ਅਮਲ ਕਰਨ ਦੇ ਹੱਕ ’ਚ ਸੀਨਾ ਤਾਣ ਕੇ ਖੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਜਾਂ ਅਤੇ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਇਸ ਨੀਤੀ ਦਾ ਗ੍ਰਾਸ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਫਰਾਂਸ ਨੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਕੂਲੀ ਵਿਦਿਆਰਥਣਾਂ ਨੂੰ ਨੀਲੇ ਸਕਾਰਫ ਬੰਨ੍ਹਣ ਤੋਂ ਮਨ੍ਹਾਂ ਕਰਦਿਆਂ ਕੀਤੀ। ਸਿੱਖ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਸੂਰਤ ਕੇਸਾਂ ਸਹਿਤ ਅਤੇ ਦਸਤਾਰ ਸਜਾ ਕੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਮਨ੍ਹਾਂ ਕਰਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਮਾਰ ਥੱਲੇ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ। ਗੱਲ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਅਗਾਂਹ ਗਈ ਹੈ- ਬਾਲਗ ਸਿੱਖ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਡਰਾਈਵਿੰਗ ਲਾਈਸੈਂਸ ਵਾਸਤੇ ਅਣਕੱਜੇ ਸਿਰ ਸਹਿਤ ਫੋਟੋ ਲਵਾਉਣ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸ਼ਖ਼ਸੀ ਅਪਮਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਮਲਾਂ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਅਮਰੀਕਾ ਤੇ ਯੂਰਪ ਦੇ ਹਵਾਈ ਅੱਡਿਆਂ ’ਤੇ ਸਿੱਖ ਦਸਤਾਰ ਨੂੰ ਤਲਾਸ਼ੀ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਇਕ ਅਜਿਹੇ ਢੰਗ ਵਿਚ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਨੂੰ ਸੱਟ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦਾ ਸਵਾਲ ਬਨਾਮ ਸੁਰੱਖਿਆ ਮਾਮਲੇ ਸਾਡੇ ਸਮਿਆਂ ਦੀ ਇਕ ਨਵੀਂ ਚੁਣੌਤੀ ਹੈ। ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਦਹਿਸ਼ਤਵਾਦ ਖਿਲਾਫ਼ ਲੜਾਈ ਦੀ ਆੜ ਥੱਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਸੱਤਾਧਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕਾਂਟ-ਛਾਂਟ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮਿਆਂ ’ਚ ਇਸ ਨੇ ਹੋਰ ਵਧਣਾ ਹੈ।

ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਇਸ ਪੱਛਮੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ-ਪ੍ਰਸਾਰਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਨੂੰ ਘਰ ਦੀ ਚਾਰ-ਦੀਵਾਰੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬੱਝ ਕੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪੂਰਬੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਟਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕਿ ਧਰਮ ਨੂੰ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਇਕ ਅੰਤਰੀਵ ਤੇ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹਿੱਸਾ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਜਨਤਕ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਇਕ ਵਧ-ਚੜ੍ਹ ਰਹੇ ਬਹੁਵਾਦੀ ਪੱਛਮੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਇਸ ਨਾਲ ਖਿੱਚੋਤਾਣ ਬਣ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਆਪਣੇ ‘ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ’ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਰੂਹਾਨੀ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਿਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਹਿਹੋਂਦ ਨਾਲ ਇਕ ਬਹੁਵਾਦੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਧਰਮ-ਆਧਾਰਿਤ ਖਿੱਚੋਤਾਣ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਦਾ ਰਾਹ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੂੰ ਨੈਤਿਕਤਾ ਨਾਲ ਇਕ ਸੁਰਤਾਲ ਕਰਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਨਿਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਮਤ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਨਿਰਖ-ਪਰਖ ਵਾਲੇ ਢੰਗ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਦਿਆਂ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਤੱਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਭਰੋਸੇ ਦੀ ਸਲਾਹੁਤਾ ਕਰਨ ਦੁਆਰਾ ਰਾਹ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਇਕ ਵਿਲੱਖਣਤਮ ਮਿਸਾਲ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਇਕ ਗ਼ੈਰ-ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਅਜ਼ਾਦੀ ਵਾਸਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਰਮਕਾਂਡਵਾਦ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਜੋਂ ਜਨੇਊ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਹੱਕ ਵਾਸਤੇ ਖੜ੍ਹ ਗਏ ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਜਨੇਊ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦੇ ਇਕ ਅੰਤਰੀਵ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ।

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅੰਤਰ-ਧਰਮ ਸੰਵਾਦ ਦਾ ਅਗਰਗਾਮੀ ਵੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵਿਭਿੰਨ ਰੂਹਾਨੀ ਸ਼ਖ਼ਸਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ-ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਉਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਕ ਬਹੁਲਤਾਵਾਦੀ ਅਤੇ ਬਹੁ-ਧਰਮ-ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਵਿਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਮਜ਼ੇਦਾਰ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅੰਤਰ-ਧਰਮ-ਸੰਵਾਦ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੋਨਾਂ ਨੂੰ, ਹੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤੇ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਲੈ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸੱਚੀਮੁੱਚੀ ਦੋਨੋਂ ਇਸ ਸਵਾਲ ਉੱਤੇ ਲੜ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਅੰਤਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਹੈ... ਹਿੰਦੂ ਰੀਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਰੀਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ! ਅਜੋਕੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੇ ਵਖਰੇਵਿਆਂ ਸਹਿਤ ਰਹਿਣਾ ਜਾਂ ਜੀਣਾ ਸਿੱਖਣ ਦੁਆਰਾ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਇਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਾਲਾ ਸਥਾਨ ਬਣਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਅੰਤਰ-ਧਰਮ-ਸੰਵਾਦ ਪ੍ਰਤੀ ਇਕ ਵਧ ਰਿਹਾ ਰੁਝਾਨ ਹੈ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਧਰਮਾਂ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਇਕ ਤੋਂ ਦੂਸਰੇ ਧਰਮ ਵਿਚ ਲਿਆਉਣਾ ਉਸ ਧਰਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਵੀ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਹਨ। ਈਸਾਈਅਤ ਨੇ ਗ਼ੈਰ-ਗੋਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲ ਰੁਖ਼ ਬਦਲ ਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਕਿ ਖਾਲਸ ਈਸਾਈਅਤ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਧਰਮ ਵਿਚ ਆਈ ਜਨਅੰਕੜੇ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਨੇ ਕਬੀਲਾਈ ਧਰਮਾਂ ਉੱਪਰ ਅਸਰ ਪਾਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਪਤਨ ਉੱਪਰ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਕੋਈ ਈਸਾਈਅਤ ਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਅਮਲਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹਨ। ਇਸਲਾਮ ਦੀ ਵਾਧਾ ਦਰ ਸਮਾਜਿਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਸੰਘ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਿਆਂ ਨੇ ਇਸਤਰੀ ਸ਼ਕਤੀਕਰਣ ਵਾਸਤੇ ਮੰਚ ਤਿਆਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਕ ਸੌ ਇਕਾਨਵੇਂ ਦੇਸ਼ ਇਸ ਤੱਥ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਕਿ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਸਾਵਾਂ ਤੋਲ ਭਾਲਣ ਅਤੇ ਸੁਖ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੁੰਜੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਰੋਲ ਨੂੰ ਵਧਾਵਾ ਦੇਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਧਰਮ ਅੰਦਰ ਨਾਰੀਤਵ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇਣ ਦੇ ਅਸੂਲ ਨੂੰ ਬਲ ਜਾਂ ਵੇਗ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਕਿਉਂ ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦਬਾ ਕੇ ਰੱਖਣ ਵਾਸਤੇ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਕੋਈ ਹੈਰਾਨੀ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਿ ਜਦੋਂ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਵਾਸਤੇ ਲਹਿਰ ਚੱਲੀ ਤਾਂ ਵੋਟ ਦੇਣ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਹਿਤ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕਾਰਜਕਰਤਾ ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ ਸਟੈਨਟੋਨ ਨੇ ਗੱਲਾਂ ’ਚੋਂ ਜੋ ਇਕ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਉਹ ਸੀ ਬਾਈਬਲ ਦਾ ਨਾਰੀਕਰਣ!! ਇਕ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਧਰਮ ਇਸਤਰੀਤਵ ਵਾਲੀ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਪ੍ਰਤੀ ਵਧੇਰੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਬਣ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀਏ ਜ਼ਰੂਰੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੁਰਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ। ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਧਰਮਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਪ੍ਰੋਹਿਤਮੁਖੀ ਯੋਗਦਾਨ ਵਿਚ ਵੀ ਇਕ ਵਧਾਵਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਪੂਰਬਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਤੀਸਰੇ ਗੁਰੂ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ 22 ਕੇਂਦਰ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਬੀਬੀਆਂ ਨੂੰ ਯੋਗ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ। ਅੱਜ ਵੀ ਤਾਂ ਹਰੇਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਸਮੂਹ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਸੰਗਤੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਉਚਾਰਣ ਕਰਦੀਆਂ ਤੇ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਕੋਈ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਮਹੰਤਣੀਆਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਰਬ ਸਧਾਰਨ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਪ੍ਰਤੀ ਭਗਤੀ-ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਵਰੋਸਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਹਨ। ਕੋਈ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ਕਤੀਕਰਣ ਵਾਸਤੇ ਲਹਿਰ ਦਾ ਅਸਰ ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਜੰਮੇ ਤੇ ਪਲੇ ਸਿੱਖ ਮੁੰਡਿਆਂ ਉੱਪਰ ਹੈ। ਨੌਜਵਾਨ ਸਿੱਖ ਕੁੜੀਆਂ ਲਿੰਗ ਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦਸਤਾਰ ਸਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਪੁਰਸ਼ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ! ਇਕ ਵਧ ਰਹੀ ਭਾਵਨਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੀਆਂ ਦਸਤਾਰਾਂ ਅਤੇ ਦਾਹੜੀ ਸਹਿਤ ਸਿੱਖ ਪੁਰਸ਼ ਅਲੱਗ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ। ਕਿਹੜੀ ਗੱਲ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖ ਔਰਤ ਦੀ ਨਿਖੇੜਵੀਂ ਸਰੀਰਿਕ ਪਛਾਣ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ? ਸਿੱਖ ਇਸਤਰੀਆਂ ਭੀੜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਗੁਆਉਂਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਇਸ ਵਿਚ ਖਪ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਨੌਜਵਾਨ ਸਿੱਖ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨਿਖੇੜਵੀਂ ਸਿੱਖ-ਪਛਾਣ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਜੋਂ ਵੀ ਦਸਤਾਰ ਪਹਿਨ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਇਕ ਨਵਾਂ ਵਿਕਾਸ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਮੁੱਢ ਬੱਝਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇਕ ਵਰਗ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਦਸਤਾਰਾਂ ਸਜਾਉਣ ਦੀ ਕੋਈ ਪਰੰਪਰਾ ਨਹੀਂ। ਹੁਣੇ-ਹੁਣੇ ਕੁਝ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਹਰ ਵੇਲੇ ਕੱਪੜੇ ਦੇ ਇਕ ਟੁਕੜੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਉੱਪਰ ਇਕ ‘ਚੁੰਨੀ’ ਲੈ ਕੇ ਰੱਖਣ ਵਾਸਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ਕਤੀਕਰਣ ਜਾਂ ਸ਼ਕਤੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਲੈਣ ਅਤੇ ਨਵੀਆਂ ਜੁਗਤਾਂ ਦੀ ਆਮਦ ਨੇ ਨਵੇਂ ਮਸਲੇ ਚੁੱਕ ਲਏ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਸੰਗਠਿਤ ਧਰਮ ਨੂੰ ਇਕ ਵੰਗਾਰ ਹਨ।

ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਅਤੇ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਜਿਹੀ ਜੁਗਤ ਨੇ ਟੀ.ਵੀ. ਦਾ ਵਪਾਰੀਕਰਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਗਿਆਸੂ ਦੇ ਕੋਲ ਵੀ ਲਿਆਂਦਾ ਹੈ। ਟੀ.ਵੀ. ’ਤੇ ਸਵੇਰੇ ਸਵੱਖਤੇ ਦੀਆਂ ਘੜੀਆਂ ਧਰਮ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ’ਤੇ ਅਸੰਖਾਂ ਹੀ ਵਕਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹਨ। ਇਸ ਉੱਪਰ ਔਰਤ ਵਕਤਾਵਾਂ ਦੀ ਵੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਬਦਲਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਖੌਤੀ ਰੂਹਾਨੀ ਆਗੂਆਂ ਦਾ ਖੁੰਬਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣਾ ਵੀ ਵਾਪਰਿਆ ਹੈ। ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦਾ ਧਰਮ ਕੋਈ ਵੀ ਹੋਵੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਿਤੀ-ਗਿਆਨ ਅਰਥਾਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਇਕ ਭੰਡਾਰ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਅੰਦਰ ਡੇਰਾਵਾਦ ਖੁੰਬਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਭੇਖ ਅੰਦਰ ਕਈ ਧੱਕੜਸ਼ਾਹ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਇਕ ਵਪਾਰ ਬਣਾ ਲਿਆ ਹੈ।

ਗਿਆਨ ਜੋ ਕਿ ਇੰਨਾ ਸੌਖੀ ਪਹੁੰਚ ਵਿਚ ਆ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਦੀ ਤਾਂ ਕੋਈ ਘਾਟ ਨਹੀਂ। ਉਂਗਲ ਦੇ ਪੋਟੇ ਨਾਲ ਕਲਿਕ ਕਰ/ਕਰਵਾ ਕੇ ਆਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਇਕ ਗੱਜ-ਵੱਜ ਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਵਪਾਰ ਹੈ। ਆਪੇ ਬਣੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਬੰਦਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਫੁਲਣ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਦਬਾਉ-ਤਨਾਉ ਨਾਲ ਹਾਰੇ-ਟੁੱਟੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਅਸੁਰੱਖਿਆਵਾਂ ਉੱਪਰ ਘਾਤ ਲਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਵਿਕਸਿਤ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਵਧ ਰਹੀ ਅਲਹਿਦਗੀ ਅਤੇ ਅਣਵਿਕਸਿਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਵਿੱਦਿਆ ਦੀ ਘਾਟ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੱਪਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਬੇਹੱਦ ਤੇਜ਼ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੇ ਗਰੁੱਪ ਇਕ ਸਮੁਦਾਇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ ਨੂੰ ਪੂਰਿਆਂ ਕਰਨ ਦਾ ਇਕਰਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੌਲਤ ਵਾਸਤੇ ਕਦੇ ਨਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਲਾਲਸਾ, ਸਿਹਤ ਮਸਲੇ, ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਤਮੰਨਾ, ਬੁਰੀ ਨਜ਼ਰ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ ਵੇਲਾ ਟਾਲਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਲੱਭਣਾ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਖੌਤੀ ‘ਦੇਉਤਿਆਂ’ ਅੱਗੇ ਸਾਹਸਤਹੀਣ ਜਾਂ ਨਿਤਾਣੇ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਸਮਾਧਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਧਰਮਾਂ ਵਾਸਤੇ ਚੁਣੌਤੀ ਪਹੁੰਚ ਕਰਨ ਲਈ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਹੋਣ ਵਿਚ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋਣ ਦਾ ਤੇ ਸੰਬੰਧ ਸਿਰਜਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਦੇਣ ’ਚ ਪਈ ਹੈ। ਲੋਕ ਉਸ ਸੰਪਰਦਾ ਵੱਲ ਖਿੱਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਇਕ ਚੰਗੇਰੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਆਸ ਬੰਨ੍ਹਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਗ਼ੈਰ-ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਵਾਧਾ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨ ਤਰਕ ਤੇ ਦਲੀਲ ’ਚ ਪ੍ਰਗਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਿੰਨੀ ਮਰਜ਼ੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰ ਕੇ ਦੱਸਿਆ ਜਾਵੇ ਉਹ ਕੁਝ (ਰੂਹਾਨੀ ਤੱਤ) ਮੰਨਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਸਤੇ ਕਾਬਲੀਅਤ ਹੀ ਮੁੱਖ ਬਲ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਮਨੁੱਖ-ਮਾਤਰ ਦੇ ਅੰਤਰੀਵ ਪੱਖ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਖੋਂ-ਪਰੋਖੇ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਕਿ ਕੋਈ ਉਚੇਰੀ ਸ਼ਕਤੀ/ਸੱਤਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਕੋਈ ਪੁਰਾਣੇ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਗਏ ਤਦ ਵੀ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਸਾਡੀ ਸਮਝਦਾਰੀ ਸਭ ਦੀ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ।