ਸਾਡੇ ਭਾਰਤ ਵਾਂਗ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਵੀ ਮਹਾਨ ਹੈ। 21ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਇਕ ਪਰਵਾਰ ਜਿਹਾ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀਆਂ, ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ, ਕੌਮਾਂ ਤੇ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿਚ ਉਨਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅਸਤਿਤੱਵ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਾਉਣ ਦੀ ਲਗਨ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਸਾਡੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਆਪੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਲਈ ਅਹਿਮ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨੂਰ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿਤਾਰਿਆਂ ’ਤੇ ਟਿਕਾ ਕੇ ਰੱਖੀਏ, ਜਿਹੜੇ ਸਾਨੂੰ ਸਹਿ-ਅਸਤਿਤੱਵ ਦਾ ਪੈਗ਼ਾਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਾਡੀ ਪਹਿਚਾਣ ਨੂੰ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇਣ ਵਿਚ ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਅਹਿਮ ਰੋਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਉਦਾਰਵਾਦੀ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲ, ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਅਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਹੋਣ ਦੇ ਗੁਣ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿਚ ਮਿਲੇ ਹਨ। ਹਰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਅਕਤੀ ਰਵਾਇਤੀ ਗਿਆਨ ਦਾ ਭੰਡਾਰ, ਸਰਗਰਮ ਸਿਰਜਕ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹੀ-ਉੱਦਮੀ ਹੈ। ਧਰਮੀ ਬੰਦਾ ਕੋਈ ਅਸੂਲ-ਪ੍ਰਸਤ, ਕੋਈ ਸੱਚ ਦਾ ਪਿਆਰਾ, ਕੋਈ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸੇਵਕ, ਕੋਈ ਕੁਰਬਾਨੀ ਵਾਲਾ ਤੇ ਬਲੀਦਾਨੀ, ਆਤਮਦਾਨੀ ਉਵੇਂ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ਤੇ ਪਿਆਰ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੂਹਾਨੀ ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਇਕ ਅਨਮੋਲ ਸਿਤਾਰੇ ਸਾਂਈਂ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਜੀ ਸਨ, ਜਿਹੜੇ ਦਰਵੇਸ਼, ਨਿਮਰਤਾ ਦੇ ਪੁੰਜ ਤੇ ਨੇਕ-ਸੀਰਤ ਇਨਸਾਨ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਸਲੀ ਨਾਂ ਪੀਰ ਮੁਹੰਮਦ ਸੀ। ਆਮ ਲੋਕੀਂ ਆਦਰ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਈਂ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਜੀ ਕਹਿ ਕੇ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਹਜ਼ਰਤ ਉਮਰ ਫਾਰੂਖ਼ ਖ਼ਲੀਫ਼ਾ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ।” ਖਲੀਫਾ ਉਮਰ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਅਮੀਰ-ਉਲ-ਮੋਮਿਨਿਨ ਅਰਥਾਤ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਹਜ਼ਰਤ ਸਾਂਈਂ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਸਵੇਸਤਾਨ (ਸੂਬਾ ਸਿੰਧ) ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਦੀ ਪੱਛਮੀ ਹੱਦ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸਾਂਈਂ ਸ਼ਾਹੀਨ ਦਿੱਤਾ ਸਵੇਸਤਾਨ ਦੇ ਕਾਜ਼ੀ ਸਨ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਭਰਾ-- ਕਾਜ਼ੀ ਬੋਲਣ, ਕਾਜ਼ੀ ਉਸਮਾਨ, ਕਾਜ਼ੀ ਤਾਹਿਰ ਅਤੇ ਦੋ ਭੈਣਾਂ ਜਮਾਲ ਤੇ ਜਲਾਲ ਸਨ।

ਸਾਂਈਂ ਜੀ ਨੇ ਦੀਨੀਅਤ ਖੁਆਜਾ ਖਿਜਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਕ ਸਾਲ ਆਪ ਜੀ ਸਰਹਿੰਦ ਠਹਿਰ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਪਰਤ ਗਏ। ਸਾਂਈਂ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਜੀ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਦੇ ਮੁਜੱਸਮੇ ਸਨ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ੋਹਰਤ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੋਨੇ-ਕੋਨੇ ਫ਼ੈਲ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਬਾਣੀ ਦੇ ਬੋਹਿਥ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਪੁੰਜ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨੀਂਹ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਰਖਵਾਈ। ਗੁਲਾਮ ਮੁਹੀਉ-ਦੀਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੂਟੇ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ “ਤਵਾਰੀਖ-ਏ-ਪੰਜਾਬ” ਵਿਚ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ (ਸਾਂਈਂ) ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਦਾਅਵਤ ’ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਚਾਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਚਾਰ ਇੱਟਾਂ ਰੱਖੀਆਂ ਅਤੇ ਪੰਜਵੀਂ ਇੱਟ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ।

ਦੂਜਾ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸੋਹਨ ਲਾਲ ਸੂਰੀ “ਉਮਦਾਤ-ਉਤ-ਤਵਾਰੀਖ” ਵਿਚ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ “ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਲਾਹੌਰ ਜਾ ਕੇ (ਸਾਂਈਂ) ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਬਣਤਰ ਤੇ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਸਹਿਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।”

ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਦਵਾਨ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ “ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ” ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਨੀਂਹ-ਪੱਥਰ ਪੀਰ ਮੁਹੰਮਦ, ਜੋ ਆਮ ਕਰ ਕੇ ਹਜ਼ਰਤ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਜੀ, ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨ,ਤੋਂ ਰਖਵਾਈ।

ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਦੇ ਸੁਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾ. ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ “ਦਿ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ’ ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ “ਇਸ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਨੀਂਹ ਆਪ ਜੀ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ) ਨੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੂਫੀ ਫਕੀਰ ਸਾਂਈਂ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਜੀ ਪਾਸੋਂ ਰਖਵਾਈ। ਇਹ ਸਾਂਝ ਦੋਹਾਂ ਕੌਮਾਂ ਵਿਚ ਸੀ। ਸਾਂਈਂ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸਨ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਅਨੋਖੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਧਰਮ ਦੇ ਰੂਹਾਨੀ ਆਗੂ ਨੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਧਰਮ ਦੇ ਸਰਵ-ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਦਾ ਨੀਂਹ-ਪੱਥਰ ਰੱਖਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਭਾਰਤ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਕਈ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਸੰਤ ਜਾਂ ਆਗੂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ-- ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ, ਬੁੱਧ ਧਰਮ, ਜੈਨ ਧਰਮ ਆਦਿ, ਪਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਜੋਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਮਹਾਨ ਕਾਰਜ ਲਈ ਸਾਂਈਂ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਜੀ ਨੂੰ ਹੀ ਚੁਣਿਆ।”

ਨੀਂਹ-ਪੱਥਰ ਬਾਰੇ ਮਲਕ ਰਿਆਜ਼-ਉਲ-ਰਹਿਮਾਨ ਜੀ ਹੋਰਾਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, “ਹੱਕੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਨੀਂਹ-ਪੱਥਰ ਨਿਰਾ ਪੂਰਾ ਇਕ ਇੱਟਾਂ-ਗਾਰੇ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਅਲਾਹ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਏਕਤਾ ਵਿਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦੋ ਬਹਾਦਰ ਜਾਤੀਆਂ-- ਸਿੱਖਾਂ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਪਿਆਰ ਦਾ ਨੀਂਹ-ਪੱਥਰ ਸੀ।”

ਸਕੂਲ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਖਤਮ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਉਹ ਰੂਹਾਨੀ ਰਹਿਬਰ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿਚ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹੇ। ਆਖਰ ਸਵੇਸਤਾਨ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਰਹਿਬਰ ਮਿਲਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਸ਼ੇਖ ਖਜੂਰ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਾਂਈਂ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਜੀ ਪੰਝੀ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮੁਰਸ਼ਦ ਦੀ ਸੁਹਿਰਦ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸੂਫੀ ਰਾਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਤੈਅ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਆਪਣੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਪੂਰੀ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਆਰਿਫ ਬਣ ਗਏ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਂਵਾਂ ਦੀ ਸੈਰ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਲਾਹੌਰ ਪਹੁੰਚੇ। ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ਾਹਿਰੀ ਅਲੂਮ (ਧਰਮ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਤਾਲੀਮ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਥੋੜੇ ਹੀ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਸਾਂਈਂ ਜੀ ਰੂਹਾਨੀ ਇਲਮ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵੈਦਾਨੀਅਤ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਵਿਦਵਾਨ ਬਣ ਗਏ।

ਅਬਦੁਲ-ਹਮੀਦ ਲਾਹੌਰੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ “ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹਜਹਾਨ ਸਿਰਫ ਦੋ ਸੂਫੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਦੇ ਉਸਤਾਦ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਕ ਹਜ਼ਰਤ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਤੇ ਦੂਜੇ ਮੁਹੰਮਦ ਅਫਜ਼ਲ ਬਿਹਾਰੀ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸਾਂਈਂ ਜੀ ਵੱਲ ਇੱਜ਼ਤ ਤੇ ਮਾਣ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਸਨ।”

ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਆਪਣੀ ਸ੍ਵੈ-ਜੀਵਨੀ “ਤੋਜ਼ਿਕ-ਏ-ਜਹਾਂਗੀਰੀ” ਵਿਚ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, “ਮੈਂ ਸਾਂਈਂ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਦੀ ਵਿਦਵਤਾ-ਭਰਪੂਰ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਬਾਰੇ ਸੁਣਿਆ ਸੀ। ਮੇਰੀ ਦਿਲੀ ਤਮੰਨਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਂ।” ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਬੇਟੇ ਸ਼ਾਹਜਹਾਨ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਸਾਂਈਂ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਜੀ ਲਈ ਸਤਿਕਾਰ ਸੀ। ਉਹ ਕਈ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵੀ ਗਿਆ।

ਅਬਦੁਲ ਹਮੀਦ ਲਾਹੌਰ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ “ਹਜ਼ਰਤ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਜੀ ਇਕ ਚੰਗੇ ਤੇ ਅਜੋਕੇ ਦਰਵੇਸ਼ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਹਜਹਾਨ ਲਾਹੌਰ ਆਇਆ ਤਾਂ ਉਹ ਹਜ਼ਰਤ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਜੀ ਕੋਈ ਪੈਸਾ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਇਕ ਗੁਲਦਸਤਾ ਤੇ ਇਕ ਚਿੱਟੀ ਪਗੜੀ ਭੇਟ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀ ਤੇ ਆਪਣਾ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ।”

ਭਾਈ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ (ਛਿੱਬਰ) ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਜਗ ਅਵੱਲ ਫਕੀਰ।
ਭਈ ਮਰੀਦ ਤਾਕੇ ਅਵੱਲ ਫਕੀਰ।
ਆਰਫ ਕਾਮਲ ਕਸਬ ਕੀ ਖਾਨ।
ਮਹਾਂ ਤਿਆਗੀ ਬਡੇ ਸੁਜਾਨ।

ਸਾਂਈਂ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਜੀ ਵਰਦਾ ਤੁਲਵਜ਼ਦੀ (ਅਦ੍ਵੈਤਵਾਦੀ) ਸੂਫੀ ਸਨ। ਉਹ ਕੀਰਤਨ ਸੁਣਨ ਦੇ ਸ਼ੌਕੀਨ ਸਨ। ਮੀਆਂ ਜੀ ਨੇ ਸੂਫੀਆਂ ਤੇ ਆਲਮਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖਿਆਲ ਵਿਚ ਸ਼ਰੀਅਤ, ਤਰੀਕਤ, ਹਕੀਕਤ ਤੇ ਮਾਰਫਤ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇੱਕ ਸਨ, ਜਿਹੜੇ ਰੱਬ ਨਾਲ ਬੰਦਿਆਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਾਂਈਂ ਜੀ ਦੇ ਕਈ ਚੇਲੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਚੋਂ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹਨ : ਮੀਆਂ ਨੱਥਾ ਜਾਹੌਰੀ, ਖਵਾਜਾ ਬਿਹਾਰੀ, ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ। ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਸੰਭਾਲੀ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਾਂਈਂ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਦਸਤਾਰ ਭੇਜੀ ਸੀ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਈ ਸੀ।

ਬੇਗਮ ਨੂਰਜਹਾਂ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਪੱਕੀ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸਿੱਧੀ-ਸਾਦੀ ਸੀ। ਸਾਂਈਂ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਜੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸ਼ਿਸ਼ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਕਰੜੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਮੁਰੀਦ ਸਨ। ਸਾਂਈਂ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੁਰੀਦਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਲਗਾਵ ਸੀ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਰੀਦ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਦੋਸਤ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਸਾਂਈਂ ਜੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਸਾਕਾ ਟਲ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਕ ਨਾ ਸੁਣੀ ਗਈ। ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਸਿਰਤਾਜ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਾਂਈਂ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਜੀ ਨੂੰ ਰੱਬ ਦੇ ਭਾਣੇ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਲਈ ਕਿਹਾ।

ਸਾਂਈਂ ਜੀ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨਾਲ ਸੁਖਾਵੇਂ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਭਰੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਤੇ ਫਿਰ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਬੰਦ ਕੀਤੇ ਜਾਣਾ ਸੁਣ ਕੇ ਬਹੁਤ ਦੁਖ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਪੀਰਾਂ-ਫਕੀਰਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਜਾ ਕੇ ਮਿਲੇ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਅਜ਼ਮਤ ਦੱਸੀ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ‘ਅਲਾਹ’ ਦਾ ਨੂਰ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਸਾਂਈਂ ਜੀ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।

ਸਾਂਈਂ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਜੀ ਨੇ ਨਿਕਾਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਵਾਇਆ। ਸਾਂਈਂ ਜੀ ਨੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹਦਾਇਤ ਕੀਤੀ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਆਲਮਗੰਜ ਵਿਖੇ ਦਫਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਜਿੱਥੇ ਮੇਰੇ ਯਾਰ ਅਰਥਾਤ ਮੁਰੀਦ ਦਫਨ ਹਨ। ਬੇਗਮ ਨੂਰਜਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਵਿਚ ਪੀਰ ਜੀ ਦਾ ਮਕਬਰਾ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਮਕਬਰਾ ਹਾਸਮਪੁਰੇ, ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਮਕਬਰੇ ’ਤੇ ਹਰ ਸਾਲ ਮੇਲਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਦੇਸ਼ਾਂ-ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਆ ਕੇ ਆਪਣੀ ਅਕੀਦਤ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁਗਾਤਾਂ (ਬਖ਼ਸਿਸ਼ਾਂ) ਨਾਲ ਝੋਲੀਆਂ ਭਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਸਾਂਈਂ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਜੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਜੋ ਮਜ਼ਹਬ ਦੀ ਸਾਰ ਤੇ ਅਸਲੀ ਰੂਪ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ। ਉਹ ਰੱਬ ਦੇ ਬੰਦਿਆਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਸਨ ਕਰਦੇ। ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿਚ ਸਾਂਈਂ ਜੀ ਦੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਪੇਂਟਿੰਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਨਾਲ ਅਟੁੱਟ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਯਾਦ ਤਾਜ਼ਾ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਸਾਂਈਂ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਤੇ ਸਥਾਨ ਸਦਾ ਆਦਰਯੋਗ ਰਹੇਗਾ। ਇਹ ਇਕ ਜ਼ਿੰਦਾ ਜਾਵੀਦ ਹਕੀਕਤ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਤੇ ਸਾਂਈਂ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਜੀ ਮਨੁੱਖੀ-ਭਾਈਚਾਰੇ, ਮਨੁੱਖੀ-ਏਕਤਾ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਂਝ ਦੇ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਸਨ। ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਪਾਕ ਤੇ ਸਾਫ ਸੀ। ਇਹ ਸਾਂਝ ਦੋਹਾਂ ਫਿਰਕਿਆਂ ਨੂੰ ਅਮਨ-ਸ਼ਾਂਤੀ, ਭਾਈਚਾਰੇ ਅਤੇ ਤਰੱਕੀ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀ ਰਹੇਗੀ।

ਸਹਾਇਕ ਸਮੱਗਰੀ:-

1. ਸੱਚਖੰਡ ਪੱਤਰ; ਅਗਸਤ-ਸਤੰਬਰ 1993, ਸਫਾ 50
2. ਆਰਨਾਲਡ ਟਾਨਬੀ: ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਧਰਮ, ਸਫਾ 159
3. ਮੁਹੰਮਦ ਅਫਸਲ ਖਾਂ, ਸੰਪ: ਪੰਜ ਦਰਿਆ, ਲਾਹੌਰ, ਜੂਨ 1966, ਸਫਾ 7
4. Dr. Ganda Singh MS: Sikh-E-Punjab collection, Punjabi University, Patiala, P-139
5. Sohan Lal: Umdat-ut-twarikh, Arya press, lahore, 1885, Book-1, P.28-29.
6. Giani Gian Singh, Twarikh Guru Khalsa, Wazir Hind Press, Sri Amritsar, 1896, part-1, P-96
7. ਸ਼ਕੀਕਤ-ਉਲ-ਔਲੀਆ, ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ।
8. ਅਬਦੁਲ ਹਮੀਦ ਲਹੌਰੀ, ਸ਼ਾਹ ਨਾਮਾ।
9. Dr.Harbans Singh: Editor ‘The Encyclopaedia of Sikhism, Volume Two, Page 239.