ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਇਲਹਾਮੀ ਧਰਮ ਹੈ। ਇਲਹਾਮੀ ਧਰਮ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਸੁਤੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੂੰ ਪਰਮ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਹਜ਼ੂਰ ਜੋ ਸੱਚ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਅ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸੇ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਿਆਨਿਆ ਤੇ ਉਹ ਹੀ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਬਾਣੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਤਕ ਪਹੁੰਚਿਆ:

ਹਉ ਆਪਹੁ ਬੋਲਿ ਨ ਜਾਣਦਾ ਮੈ ਕਹਿਆ ਸਭੁ ਹੁਕਮਾਉ ਜੀੳ॥ (ਪੰਨਾ 763)

ਬਾਣੀ ਜੀਵਨ-ਦਾਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਪੜਿਆਂ, ਸੁਣਿਆਂ, ਵਿਚਾਰਿਆਂ, ਮੰਨਿਆਂ, ਮਾਣਿਆਂ, ਧਿਆਇਆਂ, ਕਮਾਇਆਂ ਤੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵਸਾਇਆਂ ਸਰਬ-ਦਾਤਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਅੰਦਰ ਵੱਸੀ ਹੋਈ ਬਾਣੀ ਨਿੱਤਾਪ੍ਰਤੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਕੰਮਾਂ-ਕਾਜਾਂ, ਬਚਨਾਂ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁਚੱਜੀ ਸੇਧ ਦੇ ਕੇ ਜੀਵਨ ਸਫਲ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ, ਰੰਗ-ਨਸਲ ਦੇ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠਣਾ, ਘਰ ਆਏ ਮਹਿਮਾਨ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ, ਖ਼ਾਤਰ-ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ, ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਗੱਲ ਕਰਨਾ, ਮਿੱਠੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨਾ, ਆਪਣੇ ਗੁੱਸੇ ’ਤੇ ਸਦਾ ਕਾਬੂ ਰੱਖਣਾ, ਹਰੇਕ ਨਾਲ ਸਲੀਕੇ ਨਾਲ ਵਿਹਾਰ ਕਰਨਾ ਹੀ ਸਿੱਖ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵਿਵਹਾਰਕ ਜੀਵਨ ਜੀਉਣ ਲਈ ਪੱਕਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ।

“ਸਕਲ ਧਰਮ ਮੈ ਗ੍ਰਿਹਸਤੁ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ”॥

ਕਈ ਭਾਰਤੀ ਮਤਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਿਚ ਪਰਵਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਜੰਜਾਲ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਇਆ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿਚ ਫਸ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਧਾਂ ਦੇ ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਿ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਪਾਰ ਉਤਰਿਆ ਜਾਵੇ, ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਫੁਰਮਾਇਆ ਕਿ ‘ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਉੱਗਿਆ ਕੰਵਲ ਫੁੱਲ ਪਾਣੀ ਨਾਲੋਂ ਨਿਰਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਨਦੀ ਵਿਚ ਮੁਰਗਾਬੀ ਦੇ ਖੰਭ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਭਿੱਜਦੇ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਗੁਰੂ-ਸ਼ਬਦ’ ਨਾਲ ਸੁਰਤਿ ਜੋੜ ਕੇ, ਨਾਮ ਜਪਿਆਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ-ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਜਾ ਸਕੀਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਜੈਸੇ ਜਲ ਮਹਿ ਕਮਲੁ ਨਿਰਾਲਮੁ ਮੁਰਗਾਈ ਨੈ ਸਾਣੇ॥
ਸੁਰਤਿ ਸਬਦਿ ਭਵ ਸਾਗਰੁ ਤਰੀਐ ਨਾਨਕ ਨਾਮੁ ਵਖਾਣੇ॥ (ਪੰਨਾ 938)

ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਪਰਵਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਜਿਊਂਦਿਆਂ, ਸੰਸਾਰਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਲਾਭ ਤੇ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਿਆਂ ਨਿਰਲੇਪ ਰਹਿਣ ਵਿਚ ਹੈ:

ਨਾਨਕ ਸਤਿਗੁਰਿ ਭੇਟਿਐ ਪੂਰੀ ਹੋਵੈ ਜੁਗਤਿ॥
ਹਸੰਦਿਆ ਖੇਲੰਦਿਆ ਪੈਨੰਦਿਆ ਖਾਵੰਦਿਆ ਵਿਚੇ ਹੋਵੈ ਮੁਕਤਿ॥ (ਪੰਨਾ 522)

ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਸਾਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਮੁੱਢ, ਵਿਕਾਸ ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ, ਇਸਤਰੀ-ਮਰਦ ਦੇ ਮੇਲ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਮਲ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਬਨਸਪਤੀ ਵਿਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਖਰੀ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਰਯਾਦਾ ਹੈ। ਸੱਭਿਆਤਾਵਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਵਿਆਹ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੋ ਰੂਹਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਬੰਧਨ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਆਹ ਦੋ ਸਰੀਰਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਦੋ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਹੈ। ਵਿਆਹ ਬਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਜੱਗੀ) ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ-ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਸਫਾ 482 ’ਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, “ਮਾਨਵ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਕੁ ਮਹਤੱਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ‘ਵਿਵਾਹ’ ਇਕ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਪਰਵਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਵਾਰਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੀ ਸਮਾਜ ਸਿਰਜਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ/ਜੂਨ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਤੇ ਸਵੀਕ੍ਰਿਤ ਵਿਧੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਦੰਪਤਿਕ ਸੰਬੰਧ ਹੀ ‘ਵਿਵਾਹ’ ਹੈ।”

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਰਦ ਨਾਲੋਂ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਦਰਜਾ ਨੀਵਾਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਤੁਲਸੀਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ:

ਢੋਰ, ਗੁਆਰ, ਸ਼ੂਦਰ, ਪਸ਼ੂ, ਨਾਰੀ।
ਯੇਹ ਪਾਂਚਉ ਤਾੜਨ ਕੇ ਅਧਿਕਾਰੀ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਘਟੀਆ ਸਮਝੇ ਜਾਣ ਦੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਕੀਤੀ। ਸਾਇੰਸ ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਅਹਿਮ ਰੋਲ ਹੈ। ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਚੰਗੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਅਤੇ ਚੰਗੇਰੇ ਸੁਭਾਅ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ-ਮਰਦ ਦਾ ਸਾਥ ਤੇ ਸੰਪਰਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਨਰ ਤੇ ਨਾਰੀ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਬਣਾਏ ਹਨ। ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਵੱਖਰੀਆਂ-ਵੱਖਰੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ ਹਨ। ਚਾਲ-ਢਾਲ, ਜੋਰ-ਤੋਰ, ਬੋਲ-ਤੋਲ, ਨਰਮੀ-ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਮੇਲ-ਮਿਲਾਪ ਇਹ ਸਾਰੇ ਪੜਾਅ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਦੋਹਾਂ ਸੁਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਿਆਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸੰਪੂਰਨ ਚਿੱਤਰ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸਤਰੀ-ਮਰਦ ਦੇ ਸੰਗਮ ਦੀ ਅਵੱਸ਼ਕਤਾ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪੱਤਰੇ ਵੀ ਸਾਖੀ ਭਰਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ, ਪੀਰਾਂ, ਪੈਗ਼ੰਬਰਾਂ, ਅਵਤਾਰਾਂ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਸਿਆਣਿਆਂ ਨੇ ਇਹੀ ਜੀਵਨ ਰਾਹ ਅਪਣਾਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਧਰਮ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਧਰਮ ਸਮਝ ਕੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ।

ਮਨੁੱਖ ਦੇਹ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੀ ਅਮੋਲਾਕ ਦਾਤ ਹੈ ਅਤੇ ਅਦਭੁਤ ਕਲਾਮਈ ਸਿਰਜਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਵਿਚ ਅਣਗਹਿਲੀ ਜੀਵਨ ਭਰ ਲਈ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਇਕਾਈ ਜਾਂ ਅੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਰੋਏ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਨਰੋਆ ਸਮਾਜ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੋ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਫਰਜ਼ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਰੋਆ ਤੇ ਤੰਦਰੁਸਤ ਰੱਖੇ। ਚਿੰਤਾ, ਈਰਖਾ, ਕ੍ਰੋਧ ਤੇ ਵੈਰ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਕਈ ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਨੇਕ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖਿਆਲਾਂ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਰਾਬਿੰਦਰ ਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਸੁੰਦਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਗੱਲ ਆਖੀ ਹੈ- “We have no right to neglect our body we did not create them selves” ਵਿਆਹੀ ਹੋਈ ਇਸਤਰੀ ਹੀ ‘ਸੁਹਾਗਣ’ ਬਣਨ ਦਾ ਗੌਰਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਮਾਜਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਖੀ ਵਿਚ ਹਰ ਸੰਸਕਾਰ ਤੇ ਮਰਯਾਦਾ ਵਿਚ ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਅਰਦਾਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।

ਪ੍ਰੇਮਾ-ਭਗਤੀ ਦੇ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਸਾਧਕਾਂ ਨੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰੀਤਮ ਮਿੱਥ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਦਾ ਆਰੋਪਣ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮ-ਸੰਬੰਧ ਨੂੰ ਵੈਧ (ਜਾਇਜ਼) ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਵਿੱਚੋਂ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਲੰਘਾਇਆ ਹੈ। ਆਸਾ ਰਾਗ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸੰਸਾਰਿਕ ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਰੀਤਾਂ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਕ ਵਿਆਹ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਰਜ ਵਿਚ ਢਾਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ:

ਕਰਿ ਕਿਰਪਾ ਅਪਨੈ ਘਰਿ ਆਇਆ ਤਾ ਮਿਲਿ ਸਖੀਆ ਕਾਜੁ ਰਚਾਇਆ॥
ਖੇਲੁ ਦੇਖਿ ਮਨਿ ਅਨਦੁ ਭਇਆ ਸਹੁ ਵੀਆਹਣ ਆਇਆ॥1॥
ਗਾਵਹੁ ਗਾਵਹੁ ਕਾਮਣੀ ਬਿਬੇਕ ਬੀਚਾਰੁ॥
ਹਮਰੈ ਘਰਿ ਆਇਆ ਜਗਜੀਵਨੁ ਭਤਾਰੁ॥1॥ਰਹਾਉ॥
ਗੁਰੂ ਦੁਆਰੈ ਹਮਰਾ ਵੀਆਹੁ ਜਿ ਹੋਆ ਜਾਂ ਸਹੁ ਮਿਲਿਆ ਤਾਂ ਜਾਨਿਆ

ਤਿਹੁ ਲੋਕਾ ਮਹਿ ਸਬਦੁ ਰਵਿਆ ਹੈ ਆਪੁ ਗਇਆ ਮਨੁ ਮਾਨਿਆ॥2॥ (ਪੰਨਾ 351)

ਗਉੜੀ ਰਾਗ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਤਿਸੰਗ ਦੇ ਮੇਲ ਨੂੰ ‘ਸਾਹਾ’ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵੱਲੋਂ ਉਪਰਾਮਾਤ ਨੂੰ ‘ਵਿਆਹ’ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਆਹ ਸੰਬੰਧ ਤੋਂ ਸੱਚ ਰੂਪ ਸੰਤਾਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਦੱਸੀ ਹੈ:

ਸਾਹਾ ਸੰਜੋਗੁ ਵੀਆਹੁ ਵਿਜੋਗੁ॥
ਸਚੁ ਸੰਤਤਿ ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਜੋਗੁ॥ (ਪੰਨਾ 152)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸਿਰੀ ਰਾਗ ਵਿਚ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਅਧਿਆਤਮੀ ਵਿਆਹ ਨਾਲ ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਅੰਧਕਾਰ ਕੱਟਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰੁ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦੱਤ ਗਿਆਨ ਨੇ ਸਾਰਾ ਵਾਤਾਵਰਨ ਰੋਸ਼ਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ:

ਵੀਆਹੁ ਹੋਆ ਮੇਰੇ ਬਾਬੁਲਾ ਗੁਰਮੁਖੇ ਹਰਿ ਪਾਇਆ॥
ਅਗਿਆਨੁ ਅੰਧੇਰਾ ਕਟਿਆ ਗੁਰ ਗਿਆਨੁ ਪ੍ਰਚੰਡੁ ਬਲਾਇਆ॥ (ਪੰਨਾ 78)

ਸਿੱਖੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਚਾਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੰਸਕਾਰ ਹਨ--ਜਨਮ ਤੇ ਨਾਮ ਸੰਸਕਾਰ, ਅਨੰਦ ਸੰਸਕਾਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸੰਸਕਾਰ ਤੇ ਮ੍ਰਿਤਕ ਸੰਸਕਾਰ। ‘ਲਾਵਾਂ’ ਵਾਲੀ ਪਾਵਨ ਬਾਣੀ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਅਨੰਦ ਸੰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਵਿਚ ਵਿਆਹ ਨੂੰ ‘ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਭਾਗ ਲਾਵਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਚੌਥੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਚਾਰ ਲਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਚਲਾਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਪਉੜੀਆਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਆਤਮਾ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਪਵਿੱਤਰ ਸਫ਼ਰ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਆਤਮਾ ਦੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਮਿਲਨ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਚਾਰ ਲਾਵਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੰਨਾ 773 ’ਤੇ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹਨ। ਇਹ ਲਾਵਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਅਤੇ ਗਾ ਕੇ ਵਿਆਹ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਘਰ ਦੇ ਲੋਕ-ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲਾੜਾ-ਲਾੜੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਅਨੰਦ ਵਿਆਹ ਦੋ ਰੂਹਾਂ ਦਾ ਮੇਲ ਹੈ। ਮਰਦ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ ਵਿਚ ਆਪਸੀ ਨਿਰਭਰਤਾ ਦਾ ਰੂਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਵਿਚ ਇਹ ਸੱਚੀ-ਸਾਂਝੀਵਾਲਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਆਧਾਰ ਰੂਹਾਨੀ, ਅਧਿਆਤਮਕ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕੇਵਲ ਲਾੜੀ ਅਤੇ ਲਾੜੇ ਦਾ ਮਿਲਣ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਦੋ ਪਰਵਾਰਾਂ ਦਾ ਮਿਲਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿਚ ਵਿਆਹ ਇਕ ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਸਦਾਚਾਰਕ ਜ਼ਰੂਰਤ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਜਿਹਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਵਹਾਰ ਹੈ ਜਿਸ ’ਤੇ ਆਤਮਿਕ ਪਾਣ ਚੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਆਪਣੀਆਂ ਸੁਨਹਿਰੀ ਰਵਾਇਤਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।