ਇਕ ਵਾਰ ਕਰੋੜਸਿੰਘੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਯਮੁਨਾ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪਾਰਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਜਮਾਈ ਬੈਠੀਆਂ ਸਨ। ਇਕ-ਦਿਨ ਦੋ ਘੋੜਸਵਾਰ ਸਿੱਖ, ਜੋ ਕਿ ਕਰੋੜਸਿੰਘੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਲੜਾਕੂ ਸਨ, ਕਿਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚਾਰ ਬੰਦੂਕਧਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕ ਪਾਲਕੀ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲਿਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਵੇਖਿਆ, ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਉਹ ਸ਼ਾਹੀ ਸੈਨਾ ਦੇ ਫੌਜੀ ਲੱਗਦੇ ਸਨ। ਮੁਗ਼ਲ ਰਾਜਸ਼ਾਹੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਧੱਕੜ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹਿੰਦੂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰੀ ਉਧਾਲ ਕੇ ਲੈ ਜਾਣਾ ਇਕ ਆਮ ਗੱਲ ਸੀ। ਪਾਲਕੀ ਨੂੰ ਮੁਸਲਿਮ ਬੰਦੂਕਧਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਚੁੱਕੀ ਲਿਜਾਂਦਿਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਲਕੀ ਨੂੰ ਰੁਕਵਾ ਲਿਆ। ਚਾਰੇ ਬੰਦੂਕਧਾਰੀ ਆਪਣੇ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟ ਕੇ ਭੱਜ ਉੱਠੇ। ਜਦੋਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਪਾਲਕੀ ਸਵਾਰ ਨੂੰ ਅਵਾਜ਼ ਮਾਰੀ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਵਾਰ ਦੀ ਇਸਤਰੀ ਨੇ ਪਰਦਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਡਰ ਨਾਲ ਸਹਿਮ ਗਈ। ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਪੁੱਛਣ ’ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਸਰਧਾਨਾ ਜਾਗੀਰ ਦੇ ਮਾਲਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਜਰਨੈਲ ਮਿਸਟਰ ਵਾਲਟਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਜਵਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜ ਗਏ, ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀ ਸਨ। ਇਹ ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ ਸਿੱਖ ਘੋੜਸਵਾਰਾਂ ਨੇ ਬੜੀ ਮਿਹਨਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੇ ਚਾਰ ਸਿਪਾਹੀ ਲੱਭ ਲਿਆਂਦੇ ਅਤੇ ਉਸ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਸਰਧਾਨਾ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇਸ ਕਾਰਨਾਮੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨ ਹੋਈ ਕਿ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਗ਼ਲਸ਼ਾਹੀ ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਹਾਕਮ ਐਂਵੇ ਹੀ ਬਦਨਾਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਸਰਦਾਰ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਕਰੋੜਸਿੰਘੀਆ ਜਥੇ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਹਨ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਗਸ਼ਤ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸ ਇਸਤਰੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਕ ਸੈਨਿਕ ਨੂੰ ਚਾਰਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸਰਦਾਰ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਲਈ ਆਪਣੇ ਵੱਲੋਂ ਕੁਝ ਕੀਮਤੀ ਵਸਤਾਂ ਅਤੇ ਦੋ ਵਧੀਆ ਨਸਲ ਦੇ ਘੋੜੇ ਤੋਹਫ਼ੇ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦੇ ਕੇ ਤੋਰਿਆ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਜਗ੍ਹਾ ’ਤੇ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਿਆ।

ਜਦੋਂ ਤੈਅਸ਼ੁਦਾ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਉਹ ਇਸਤਰੀ ਸਰਦਾਰ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਤਾਂ ਅੱਗੋਂ ਖਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਸਵਾਗਤ ਲਈ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਫਤਿਹ ਗਜਾਈ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਭੈਣ ਜੀ’ ਕਹਿ ਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਇਸਤਰੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ’ ਕਹਿ ਕੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਸਰਦਾਰ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇਸ ਧਰਮ-ਭੈਣ ਦਾ ਨਾਮ ਬੇਗਮ ਸਮਰੂ ਸੀ।

ਕਰਨਲ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ (ਬਰਾੜ) ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਦਿ ਗਰੇਟ ਸਿੱਖ ਵਾਰੀਅਰ: ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ’ ਵਿਚ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੇਗ਼ਮ ਸਮਰੂ ਨੂੰ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਫਰਜ਼ਾਨਾ ਬੇਗ਼ਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਜੱਦਾਂ ਬਾਈ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਉੱਪਰ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਲੁੱਟ-ਮਾਰ ਮਚਾਈ, ਉਦੋਂ ਬੇਗ਼ਮ ਸਮਰੂ ਦੀ ਉਮਰ ਅੱਠ ਸਾਲ ਸੀ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਹੋਏ ਕਤਲ-ਓ-ਗਾਰਤ ਵੇਲੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਗੁਲ ਬਦਨ ਨਾਮ ਦੀ ਇਕ ਨਾਚੀ ਦੇ ਘਰ ਪਨਾਹ ਲਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ, ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਇ ਕਿਤੇ ਲੁਕ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਅਫ਼ਗਾਨੀ ਧਾੜਵੀਆਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਖ਼ੂਬ ਲੁੱਟਿਆ। ਅਜਿਹੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਰਈਸ ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਮਾਨ ਲਖਨਊ ਅਤੇ ਫੈਜ਼ਾਬਾਦ ਆਦਿ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵੱਲ ਹਿਜਰਤ ਕਰ ਗਏ ਸਨ। ਇਹ ਇਲਾਕੇ ਅਵਧ ਦੇ ਨਵਾਬ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਅੰਦਰ ਸਨ।

ਬੇਗ਼ਮ ਸਮਰੂ ਉੱਚੀ-ਲੰਮੀ ’ਤੇ ਸੋਹਣੇ ਰੰਗ-ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਲੜਕੀ ਸੀ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਬ੍ਰਾਜਿੰਦਰਨਾਥ ਬੈਨਰਜੀ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਬੇਗਮ ਸਮਰੂ’ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਇਕ ਨੌਜਵਾਨ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਇਕ ਲੜਕੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਉਸ ਨੂੰ ਬਦਨਾਮ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਉਦੋਂ ਘੜੀ ਗਈ ਜਦੋਂ ਇਕ ਅੰਗਰੇਜ਼, ਜਨਰਲ ਵਾਲਟਰ ਸੋਮਬਰ ਬੇਗ਼ਮ ਸਮਰੂ ਦਾ ਨਾਚ-ਗਾਣਾ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤੀ। ਉਦੋਂ ਜਨਰਲ ਵਾਲਟਰ ਆਗਰੇ ਵਿਖੇ ਆਪਣੀ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜੋ ਇਕ ਜਾਟ ਰਾਜੇ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੇਠ ਸੀ। ਗੁਲ ਬਦਨ ਨੇ ਬੇਗਮ ਸਮਰੂ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਜਨਰਲ ਵਾਲਟਰ ਨਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਵਕਤ ਬੇਗ਼ਮ ਸਮਰੂ ਦੀ ਮਾਂ ਮਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਸ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਨਰਲ ਵਾਲਟਰ ਉਸ ਨੂੰ ਆਗਰੇ ਲੈ ਗਿਆ।

ਉਸ ਨੇ ਬੇਗਮ ਸਮਰੂ ਨੂੰ ਆਗਰੇ ਵਿਖੇ ਸੈਨਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲਣ ਅਤੇ ਸਮਝਣ ਦੀ ਤਾਲੀਮ ਵੀ ਦਿਵਾਈ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਹ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਕੰਮ-ਕਾਜ ਨੂੰ ਜਾਣ ਗਈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵਾਲਟਰ ਨਾਲ ਹੱਥ ਵੰਡਾਉਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਕਈ ਲੜਾਈਆਂ ਦੇ ਮੁਹਾਜ ’ਤੇ ਵੀ ਗਈ। ਉਹ ਲੜਾਈ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਜਾਣ ਵੇਲੇ ਮਰਦਾਵੀਂ ਫੌਜੀ ਵਰਦੀ ਪਹਿਨਦੀ, ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਪੱਗੜੀ ਅਤੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਤਲਵਾਰ ਰੱਖਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਇਕ ਨਿਪੁੰਨ ਘੋੜਸਵਾਰ ਵੀ ਸੀ। ਛੇਤੀ ਹੀ ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਸ ਖਿੱਤੇ ਵਿਚ ਇਕ ਬਹਾਦਰ ਸੈਨਿਕ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜਾਣੀ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ।

ਇਕ ਵਾਰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹ ਆਲਮ ਦੂਜੇ ਨੇ ਜਨਰਲ ਵਾਲਟਰ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਬੇਗਮ ਸਮਰੂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਵਾਲਟਰ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਪਾਸੋਂ ਜਾਗੀਰ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਬੇਗਮ ਸਮਰੂ ਆਪਣੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਸਦਕਾ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਵਾਰ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਵਿਚ ਘੁਲ- ਮਿਲ ਗਈ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਰਾਣੀ ਨੇ ਵੀ ਜਾਗੀਰ ਦੀ ਮੰਗ ’ਤੇ ਆਪਣੀ ਹਮਾਇਤ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਆਖੀਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਯਮੁਨਾ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ’ਤੇ ਸਥਿਤ ਸਰਧਾਨਾ ਪਿੰਡ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਜਾਗੀਰ ਮੇਰਠ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਸਥਿਤ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਕੁਝ ਚਿਰ ਮਗਰੋਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਜਨਰਲ ਵਾਲਟਰ ਨੂੰ ਆਗਰੇ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਵੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਵਾਲਟਰ ਨੇ ਆਗਰੇ ਵਿਖੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਬੇਗਮ ਸਮਰੂ ਵਾਸਤੇ ਇਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਘਰ ਅਤੇ ਇਕ ਚਰਚ ਵੀ ਬਣਵਾਇਆ। ਸੰਨ 1778 ਵਿਚ ਜਨਰਲ ਵਾਲਟਰ ਸੰਖੇਪ ਬੀਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਰ ਗਿਆ, ਉਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਦੇ ਹੱਕ ਬਾਬਤ ਬੇਗਮ ਸਮਰੂ ਅਤੇ ਵਾਲਟਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਪੁੱਤਰ ਦਰਮਿਆਨ ਕਸ਼ਮਕਸ਼ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ, ਪਰ ਦਿੱਲੀ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਵਜ਼ੀਰ ਨਜ਼ਫ਼ ਖਾਨ ਨੇ ਸਾਰੀ ਜਾਇਦਾਦ ਅਤੇ ਸਰਧਾਨਾ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਬੇਗ਼ਮ ਸਮਰੂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਿਸਾਲ ਸੀ ਕਿ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਮੁਗ਼ਲੀਆ ਹਕੂਮਤ ਵੱਲੋਂ ਕਿਸੇ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਜਾਗੀਰ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਉਹ ਫੌਜ ਦੀ ਜਰਨੈਲ ਵੀ ਹੋਵੇ। 7 ਮਈ, 1781 ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਅਪਣਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਜੁਆਨਾ ਨੋਬਲਜ਼ ਸੋਂਬਰ ਜੇਬੁਨਿਸਾ ਬੇਗਮ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਹੁਣ ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਈਸਾਈ ਫੌਜੀ ਜਰਨੈਲ ਇਸਤਰੀ ਬਣ ਗਈ ਸੀ।

ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ ਜਰਨੈਲ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ, ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਅਤੇ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਖਾਲਸਾ ਦਲਾਂ ਨੇ ਸੰਨ 1783-84 ਵਿਚ ਇਕ ਸਾਂਝੀ ਫੌਜੀ ਮੁਹਿੰਮ ਤਹਿਤ ਦਿੱਲੀ ਫਤਿਹ ਕਰ ਲਈ, ਉਦੋਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹ ਆਲਮ ਦੂਜਾ ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਰ ਸਮੇਤ ਦਿੱਲੀ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿਤੇ ਲੁਕ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕਿਸੇ ਗੁਪਤ ਨਿਵਾਸ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਇਹ ਗੱਲ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਅਗਿਆਤਵਾਸ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਬੇਗਮ ਸਮਰੂ ਦੀ ਮਾਰਫ਼ਤ ਨੇ ਸਿੱਖ ਦਲਾਂ ਨਾਲ ਸੁਲਹ ਦੀ ਗੱਲ ਤੋਰੀ। ਆਖੀਰ ਇਕ ਅਹਿਦ ਅਨੁਸਾਰ ਖਾਲਸਾ ਦਲ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੱਤ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਮਰਯਾਦਾ ਬਹਾਲ ਕਰ ਕੇ ਵਾਪਸ ਪੰਜਾਬ ਆ ਗਏ। ਲਿਖਤੀ ਅਹਿਦਨਾਮੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਮਹਿਸੂਲ ਚੁੰਗੀ ਦੀ ਆਮਦਨ ਦੇ ਇੱਕ ਰੁਪਏ ਵਿੱਚੋਂ ਛੇ ਆਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖ-ਰਖਾਉ ਅਤੇ ਲੰਗਰਾਂ ਵਾਸਤੇ ਤੈਅ ਕੀਤੇ ਗਏ। (ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਉੁੱਤੇ ਸੰਨ 1803 ਵਿਚ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਵਿਵਸਥਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਕਈ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਜ਼ਬਰੀ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ।)

ਜਦੋਂ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਤੈਅਸ਼ੁਦਾ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਮੁਕਾ ਕੇ ਵਾਪਸ ਪੰਜਾਬ ਮੁੜਨ ਲੱਗੀਆਂ ਉਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਸਹਿਤ ਵਿਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬੇਗਮ ਸਮਰੂ ਵੀ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸੀ।

ਇਕ ਵਾਰ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ) ਦਾ ਜਰਨੈਲ ਫਰੈਂਕਸ ਰੇਸਟਿੰਗਸ ਜਦੋਂ ਦਿੱਲੀ ਆਇਆ ਤਾਂ ਉਹ ਬੇਗਮ ਸਮਰੂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲ ਅਤੇ ਸਮਝ ਲੈਂਦੀ ਸੀ। ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਬੇਗਮ ਸਮਰੂ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਂਕ ਵਿਚ ਹਵੇਲੀ ਉਸਾਰਨ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਜਿਸ ਉੱਪਰ ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਘਰ ਤਾਮੀਰ ਕਰਵਾਇਆ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਹਵੇਲੀ-ਨੁਮਾ ਘਰ ਅੱਜ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਸੰਨ 1836 ਵਿਚ ਬੇਗਮ ਸਮਰੂ ਇਸ ਫਾਨੀ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਨੂੰ ਆਗਰੇ ਦੇ ਉਸੇ ਚਰਚ ਵਿਚ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਤਾਮੀਰ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ।

ਭਾਵੇਂ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹ ਆਲਮ ਦੂਜੇ ਵੱਲੋਂ ਜਾਗੀਰ ਦੇ ਹੱਕ ਦੇਣ ਬਦਲੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸਿੱਖ ਦਲਾਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਉੱਪਰ ਖਾਸ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖਣ ਵਾਸਤੇ ਹਦਾਇਤਾਂ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੂਝ- ਬੂਝ ਸਦਕਾ ਖਾਲਸਾ ਦਲਾਂ ਨਾਲ ਇਕ ਵੀ ਲੜਾਈ ਨਹੀਂ ਲੜੀ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਜੇਤੂ ਸਿੱਖ ਜਰਨੈਲ ਸਰਦਾਰ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਹਾਰੇ ਹੋਏ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਸੁਲਹ-ਸਫਾਈ ਕਰਵਾਉਣ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋਈ ਸੀ।