ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸੰਨ 1604 ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਚਾਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀ ਬਾਣੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਧਰਮ-ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਵਿਚਰੇ ਅਨੇਕ ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ, ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਭੱਟ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਖਾਸ ਵਿਧੀ-ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਣ ਦੇ ਮਾਹਰ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਪਾਸੋਂ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਰਾਮਸਰ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਮਨਮੋਹਕ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਲਿਖਵਾਇਆ ਸੀ।

ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਸੰਕਲਨ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਬਹੁਤ ਕਠਿਨ ਅਤੇ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਗੰਭੀਰ ਗੱਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਵੇਲੇ ‘ਨਾਨਕ’ ਨਾਮ ਦੀ ਮੋਹਰ ਥੱਲੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੁਰਮਤਿ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵਾਸਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਸ੍ਰੋਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ- 1. ‘ਬੰਸਾਵਲੀਨਾਮਾ’ : ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਛਿੱਬਰ, 2. ‘ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ : ਸਰੂਪ ਦਾਸ ਭੱਲਾ, 3. ‘ਗੁਰਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ’ : ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ; ਤਿੰਨੇ ਹੀ ਇਸ ਮੱਤ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਿਥੀਚੰਦ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮਿਹਰਬਾਨ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵਾਂਗ ‘ਨਾਨਕ’ ਪਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਿਆਂ ਕੱਚੀ ਬਾਣੀ ਰਚਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਨਿਵੇਕਲਾ ਗ੍ਰੰਥ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਕ ਖਾਸ ਵਿਧੀ-ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਲਿਖਿਆ, ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਖਾਸ ਧਿਆਨ ਰੱਖਿਆ ਕਿ ਭਵਿੱਖ ਦੌਰਾਨ ਕੋਈ ਉਤਾਰਾ-ਕਰਤਾ ਉਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵਾਧੂ ਰਚਨਾ ਨਾ ਜੋੜ ਸਕੇ। ਇਸ ਬਾਬਤ ਡਾ. ਮਹਿੰਦਰ ਕੌਰ (ਗਿੱਲ) ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨ ਕਲਾ’ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਪੰਚਮ ਗੁਰੂ ਸੰਪਾਦਨ ਕਾਰਜ ਵਿਚ ਬੜੇ ਸੁਚੇਤ ਸਨ। ਬਾਣੀ ਅੰਕਿਤ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਰਚਨਹਾਰ, ਉਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਮਾਤਰਾ, ਰਾਗ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਚ ਰੂਪ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੀ ਅੰਕਿਤ ਮਾਤਰਾ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਕਿ ਇਕ ਬੰਦ ਵੀ ਅੱਗੇ-ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।. . . ਸਾਡੀ ਜਾਚੇ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਰਲਾ ਨਾ ਪੈਣ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦੀ ਅੰਕ ਗਿਣਤੀ ਹੈ ਜੋ ਪੰਚਮ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਅੰਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਾਲੋ-ਨਾਲ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ ਹੈ। ਅੰਕ-ਅੰਕਣ ਦਾ ਇਹ ਨੇਮ ਆਦਿ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ) ਵਿਚ ਅੰਕਿਤ ਸਭ ਰਾਗਾਂ ਦੇ ਪਦਿਆਂ ਅਤੇ ਪਤਰਿਆਂ ਉੱਪਰ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।” ਭਾਈ ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਜੀ ਐਮ. ਏ. ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਬੀੜਾਂ ਬਾਰੇ’ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੀੜ ਬੱਝਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੀ ਇਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਕਲੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਧੋਖੇ ਤੋਂ ਬਚਾਣ ਲਈ ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਅਸਲੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਇਕ ਬੀੜ ਵਿਚ ਦਰਜ ਕਰਨ ਦਾ ਉੱਦਮ ਕੀਤਾ।”

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਜੋ ਪਹਿਲੀ ਬੀੜ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਪਾਸੋਂ ਲਿਖਵਾਈ ਉਹ ਹੁਣ ਕਰਤਾਰਪੁਰ (ਜਲੰਧਰ) ਸੋਢੀਆਂ ਦੇ ਡੇਰੇ ਵਿਚ ਸੁਭਾਇਮਾਨ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਉੱਘੇ ਵਿਦਵਾਨ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਜੀ ਐਮ. ਏ. ਨੇ ਇਕ ਪੁਸਤਕ, ‘ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਬੀੜਾਂ ਬਾਰੇ: ਭੁੱਲਾਂ ਦੀ ਸੋਧਨ’ ਕੁਝ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕਰਤਾਰਪੁਰੀ ਬੀੜ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਉੱਪਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਕਿੰਤੂ-ਪਰੰਤੂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਸੀ। ਇਸ ਬਾਬਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਰਤਾਰਪੁਰ (ਜਲੰਧਰ) ਵਿਖੇ ਜਾ ਕੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਤ ਪਵਿੱਤਰ ਬੀੜ ਦੀ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਘੋਖ-ਪੜਤਾਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਇੱਕ ਦੂਜੀ ਪੁਸਤਕ, ‘ਕਰਤਾਰਪੁਰੀ ਬੀੜ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ’ ਲਿਖੀ ਜੋ ਕਿ ਸੰਨ 1968 ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਸੀ।

ਆਓ, ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਬੀੜਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਤਕਨੀਕੀ ਪਹਿਲੂਆਂ ’ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ:- ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਕਰਤਾ ਖ਼ੁਦ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਲਿਖ ਕੇ ਪੋਥੀ ਜਾਂ ਪੁਸਤਕ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਉਤਾਰਿਆਂ (ਨਕਲਾਂ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਪੈਂਦੀ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਸੀਲਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਖੁਸ਼ਖਤ ਲੇਖਣੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਾਰੀਗਰਾਂ (ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿਚ-ਕਾਤਬਾਂ) ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਲੇਖਣੀ ਜਾਂ ਕਾਤਬਗਿਰੀ ਦਾ ਚਲਣ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਮੁਸਲਿਮ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਤਕਰੀਬਨ ਦਸਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਾਕਮ ਅਤੇ ਮੁਲਾਣੇ ਮਾਹਰ ਕਾਤਬਾਂ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਮੰਗੇ ਪੈਸੇ ਅਦਾ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਸੋਂ ‘ਕੁਰਾਨ ਸ਼ਰੀਫ’ ਦੀਆਂ ਨਕਲਾਂ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ ਇਹ ਕਾਤਬ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਖੇਤਰੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਵੀ ਬਾਖੂਬੀ ਨਕਲ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਸਮਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਕਾਤਬਗਰੀ ਇਕ ਖ਼ਾਨਦਾਨੀ ਪੇਸ਼ਾ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਦਾਇਰਾ ਦੂਸਰੇ ਫਿਰਕਿਆਂ ਧਰਮਾਂ ਤਕ ਵੀ ਫ਼ੈਲ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।

ਗ੍ਰੰਥ ਜਾਂ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦਾ ਰਚੇਤਾ/ਲੇਖਕ ਉਸ ਬਾਬਤ ਲਿਖਤਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਨੇਪਰੇ ਚਾੜ੍ਹਣ ਲਈ ਕਾਗਜ਼, ਕਲਮ ਅਤੇ ਸਿਆਹੀ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਪੈਂਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕਾਗਜ਼ ਦੇ ਬਣਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਬਤ ਸ੍ਰੀ ਕੇ. ਬੀ. ਜੋਸ਼ੀ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਪੇਪਰ ਮੇਕਿੰਗ’ (ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾ ਸੰਨ 1939, ਵਰਧਾ, ਗੁਜਰਾਤ) ਵਿਚ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਗਜ਼ ਦੀ ਕਾਢ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਚੀਨ ਨੇ ਕੱਢੀ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਕਪਾਹ, ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਨਰਮ ਰੇਸ਼ੇ ਅਤੇ ਰੇਸ਼ਮ ਮਿਲਾ ਕੇ ਕਾਗਜ਼ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਚੀਨੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਇਸ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦਾ ਤਰੀਕਾ/ਫ਼ਾਰਮੂਲਾ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕੌਮਾਂ ਤੋਂ ਲੁਕਾ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਸਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਮੁਸਲਿਮ ਹਮਲਾਵਰ ਮੁਹੰਮਦ ਗਜ਼ਨਵੀ ਨੇ ਬੰਦੀ ਬਣਾ ਕੇ ਲਿਆਂਦੇ ਚੀਨੀ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਪਾਸੋਂ ਕਾਗਜ਼ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਿਆਲਕੋਟ ਵਿਚ ਦਸਤਕਾਰੀਆਂ ਲਗਵਾ ਕੇ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਕੁਦਰਤੀ ਝਰਨਿਆਂ (ਆਬਸ਼ਾਰਾਂ) ਦਾ ਪਾਣੀ ਬਹੁਤ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜੋ ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲ ਕਾਗਜ਼ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਰਕਾਰੀ ਕੰਮਾਂਕਾਰਾਂ, ਸ਼ਾਹੂਕਾਰਾਂ ਦੇ ਵਹੀ-ਖਾਤੇ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਲਿਖਣ ਲਈ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਬਹੁਤ ਮਹਿੰਗਾ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।

ਸਿਆਹੀ ਵੀ ਚੀਨੀ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਚੀਨੀ ਕਾਰੀਗਰ ਸਿਆਹੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਿੱਕਰ ਦੀ ਗੂੰਦ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਚਰਬੀ ਤੋਂ ਬਣੀ ਸੁਰੇਸ਼ ਵਰਤਦੇ ਸਨ ਪਰ ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ ਭਾਰਤੀ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਵਿਚ ਕਿੱਕਰ ਦੀ ਗੂੰਦ, ਦੇਸੀ ਜੜ੍ਹੀ ਬੂਟੀਆਂ (ਲਾਜਵਰਦਾ) ਅਤੇ ਸੋਨਾ ਮਿਲਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਸਿਆਹੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਪਰੰਪਰਿਕ ਵਿਧੀ ਪੁਰਾਤਨ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਕਈ ਬੀੜਾਂ ਵਿਚ “ਸਿਆਹੀ ਕੀ ਬਿਧਿ” ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕਰਨ ਦਾ ਸਿਰਫ ਇੱਕੋ ਇਕ ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਕਲਾ ਜਿਊਂਦੀ ਰਹੇ। ਕਾਗਜ਼ ਵਾਂਗ ਸਿਆਹੀ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮਹਿੰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।

ਕਾਗਜ਼ ਦੇ ਪੱਤਰਿਆਂ ਉੱਪਰ ਲਿਖਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਨੀਆਂ ਜਾਂ ਕਲਮਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕਲਮਾਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ/ਨਹਿਰਾਂ ਜਾਂ ਵਾਹਣਾਂ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਪਰ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਉੱਗੇ ਸਰਕੜੇ ਜਾਂ ਸਰਕੰਡੇ ਦੇ ਬਾਰੀਕ ਅਤੇ ਖੋਖਲੇ ਤਨੇਂ (ਕਾਨੀਆਂ) ਸੁਕਾ ਕੇ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਲੇਖਕ, ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਰੀਕ ਜਾਂ ਮੋਟੀ ਘੜ੍ਹ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੀੜ ਲਿਖਣ ਲਈ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਕਾਗਜ਼ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਬਹੁਤ ਮੁਲਾਇਮ ਅਤੇ ਉੱਚ ਦਰਜੇ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਕਾਗਜ਼ ਦਸਤਿਆਂ (ਦਸ+ਤਹਿਆਂ/ਦਸਤਾਅ:ਫ਼ਾਰਸੀ) ਵਿਚ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਮੁੱਠਿਆਂ ਵਿਚ ਅਤੇ ਵੱਖ- ਵੱਖ ਸਾਈਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਸੀ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਦਸਤੇ ਵਿਚ ਦਸ ਪੱਤਰੇ ਕਾਗਜ਼ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ ਕਾਗਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰ ਕਾਪੀਆਂ ਜਾਂ ਖਾਲੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਕਾਰਾਂ (Sizes) ਦੀਆਂ ਕੋਰੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਜਿਲਦਬੰਦ ਅਤੇ ਜਿਲਦ ਤੋਂ ਬਗ਼ੈਰ ਵੀ ਮਿਲਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ ਸਨ। (ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਗਜ਼ਾਂ ਦੇ ਦਸਤੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਸਨ) ਪਹਿਲਾਂ ਪੱਤਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਦੂਹਰਾ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਸੈਂਚੀਆਂ ਬਣਾ ਕੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਹਰ ਸੈਂਚੀ ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਪੰਨੇ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ) ਗਿਣਤੀ ਅੰਕ ਅਤੇ ਹਰ ਪੱਤਰੇ ਉੱਪਰ ਕ੍ਰਮ-ਅੰਕ ਲਗਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਕ੍ਰਮ-ਅੰਕ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਦੇ ਪੱਤਰਿਆਂ ਦੇ ਹਾਸ਼ੀਏ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਲਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਕ ਪੱਤਰੇ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਦੂਜਾ ਪਾਸਾ ਇੱਕ ਕ੍ਰਮ ਅੰਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ (ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਇੱਕ ਪੱਤਰੇ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ)। ਇਹ ਵਿਵਸਥਾ ਤਕਰੀਬਨ ਹਰ ਪੁਰਾਤਨ ਹੱਥ- ਲਿਖਤ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਾਲੀ ਬੀੜ ਦੇ ਪੱਤਰਿਆਂ ਉੱਪਰ ਵੀ ਅੰਕ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਜ ਹਨ। (ਕਈਆਂ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਬੀੜਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ-ਅੰਕ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਵਾਲੇ ਪੱਤਰਿਆਂ ਉੱਪਰ ਦਰਜ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ)।

ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮੂਲ ਪਾਠ ਲਿਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੇ ਕ੍ਰਮ-ਅੰਕਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਤਤਕਰਾ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਇਹੀ ਤਰੀਕਾ ਅਪਣਾਇਆ ਸੀ। (ਇਹ ਤਰੀਕਾ ਹੁਣ ਮਸ਼ੀਨੀ ਛਾਪੇਖਾਨੇ ਵਿਚ ਵੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ)। ਲਿਖਤ ਸੈਂਚੀਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਪੋਥੀਆਂ ਦੀ ਜਿਲਦਬੰਦੀ ਕਰਵਾ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਜਿਲਦਬੰਦੀ ਕਰਨ ਦਾ ਢੰਗ ਅਜੋਕੀ ਤਕਨੀਕ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਹਰੇਕ ਸੈਂਚੀ ਨੂੰ ਮੋਟੀ ਸੂਈ ਅਤੇ ਸੂਤੀ ਧਾਗੇ ਨਾਲ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਟਾਂਕ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਫਿਰ ਹਰੇਕ ਟਾਂਕ ਕੀਤੀ ਸੈਂਚੀ ਕ੍ਰਮ-ਅਨੁਸਾਰ ਜੋੜ ਕੇ ਇਕ ਦੂਜੀ ਦੇ ਟਾਂਕ ਜਾਂ ਟਾਂਕੇ ਇਕ ਹੋਰ ਮੋਟੇ ਧਾਗੇ ਨਾਲ ਗੰਢਾਂ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਜੂੜ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ (ਹਰ ਸੈਂਚੀ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਅਨੁਸਾਰ ਛੇਕ ਕਰ ਕੇ ਟਾਂਕੇ ਲਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ) ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਮੱਛੀ ਕੰਡਾ’ ਟਾਂਕੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ (ਸਾਰੀਆਂ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਬੀੜਾਂ ਨੂੰ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਟਾਂਕੇ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ) ਇਨ੍ਹਾਂ ਟਾਂਕਿਆਂ ਨੂੰ ਪੋਥੀ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ (ਉੱਪਰ-ਥੱਲੇ) ਕਾਗਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਦੋ ਸਖ਼ਤ ਡੰਡੀਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਅਤੇ ਗੂੰਦ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਕੁਝ ਮੋਟੇ ਖਾਲੀ ਪੱਤਰੇ ਜੋੜ ਕੇ ਬਾਹਰਲੇ ਪਾਸੇ ਇਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸੂਤੀ ਕੱਪੜਾ ਚਿਪਕਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੱਤੇ ਦੀ ਬਣੀ ਜਿਲਦ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਜਿਲਦਬੰਦੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਗ੍ਰੰਥ/ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਅਕਾਰ ਅਤੇ ਮੌਸਮ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਇਕ ਕਾਰੀਗਰ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਹਫਤਾ, ਪੰਦਰ੍ਹਾਂ ਦਿਨ ਜਾਂ ਮਹੀਨਾ ਵੀ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਜੋ ਬੀੜ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਪਾਸੋਂ ਲਿਖਵਾਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦੀ ਜਿਲਦਬੰਦੀ ਭਾਈ ਬੰਨੋ ਜੀ ਨਾਮਕ ਆਪਣੇ ਇਕ ਸਿੱਖ ਰਾਹੀਂ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਕਰਵਾਈ ਸੀ।

ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹਿੱਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਤ ਬੀੜ ਦੇ ਕਈ ਉਤਾਰੇ (ਨਕਲਾਂ) ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਕਰਵਾਏ। ਇਸ ਤੱਥ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਭਾਈ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਛਿੱਬਰ ਆਪਣੀ ਲਿਖਤ ‘ਬੰਸਾਵਲੀਨਾਮਾ ਦਸਾਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀਆਂ ਕਾ’ ਵਿਚ ਕਰਦਾ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਭਾਈ ਸੰਤ ਰਾਮ, ਹਰੀਆ, ਸੱਖਾ ਅਤੇ ਮਨਸਾ ਰਾਮ ਪਾਸੋਂ ਉਤਾਰੇ ਕਰਵਾਏ ਸਨ। ਇਹ ਉਤਾਰਾ-ਕਰਤਾ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦੇ ਮਾਹਰ ਕਾਤਬ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਵਿਚ ਜੋ ਉਤਾਰੇ ਕਰਵਾਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਆਪਣੇ ਕਰ-ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ‘ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ’ ਤਕ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਲਿਖ ਕੇ ਤਸਦੀਕ ਵੀ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਰਿਵਾਇਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਤਕ ਜਾਰੀ ਰਹੀ ਸੀ। ਅੱਜ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਕਰ-ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਤਸਦੀਕ ਕੀਤੀਆਂ ਕਈ ਬੀੜਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।

ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਬੀੜਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਜੋ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ (ਗੁਰੂ-ਕਾਲ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ) ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਰਹੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਉਤਾਰੇ (ਨਕਲਾਂ) ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਏ ਸਨ। ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਜੀ. ਬੀ. ਸਿੰਘ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਬੀੜਾਂ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਪਹਿਲੀ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਲਿਖੀ ਹੋਈ ‘ਆਦਿ ਬੀੜ’ ਇਸ ਬੀੜ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਉਤਾਰੇ ਨਕਲ-ਦਰ-ਨਕਲ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ। ਉਤਾਰਾ-ਕਰਤਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬੀੜ ਦੇ ਤਤਕਰੇ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਨਕਲ (ਉਤਾਰੇ) ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿਖੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ :

“ਜਪੁ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀਓ ਕੇ ਨਕਲੁ ਕਾ ਨਕਲੁ ਥਾ ਤਿਸਕਾ ਨਕਲੁ ਨਕਲੁ ਕਾ ਨਕਲੁ।”

(ਇਹ ਦੱਸਣ ਲਈ ਕਿ ਇਸ ਬੀੜ ਦੀ ਨਕਲ ਕਿਸੇ ਪਹਿਲੀ ਨਕਲ ਦੀ ਕਿੰਨਵੀਂ ਨਕਲ ਹੈ) ਉਤਾਰਾ-ਕਰਤਾ ਕਈ ਵਾਰ ਸੰਮਤ ਵੀ ਦਰਜ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਕਈ ਉਤਾਰਾ-ਕਰਤਾ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਅਤੇ ਪਤਾ ਵੀ ਲਿਖ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਹ ਅਮਲ ਖਾਰੀਆਂ ਬੀੜਾਂ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਕਰਤਾਰਪੁਰੀ ਬੀੜ ਦੇ ਉਤਾਰਿਆਂ (ਨਕਲਾਂ) ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰੀ ਸ਼ਾਖ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਦੂਸਰੀ ਸ਼ਾਖ ਦਾ ਨਾਮ ਖਾਰੀ ਬੀੜ ਜਾਂ ਭਾਈ ਬੰਨੋ ਵਾਲੀ ਸ਼ਾਖ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਤਾਰਿਆਂ (ਨਕਲਾਂ) ਵਿਚ ‘ਆਦਿ ਬੀੜ’ ਵਿਚ ਦਰਜ ਬਾਣੀਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਹੋਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬਾਣੀਆਂ ਸਮਝ ਕੇ ਬੰਨੋ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਕ ਵੱਖਰੀ ਸ਼ਾਖ ਤੋਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸ੍ਰੋਤ ਗ੍ਰੰਥ ਭਾਈ ਬੰਨੋ ਜੀ ਨੂੰ ਹੀ ਆਦਿ ਬੀੜ ਵਿਚ ਵਾਧੂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਰਤਾਰਪੁਰੀ ਬੀੜ ਦੇ ਮੂਲ ਪਾਠ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜੋ ਵਾਧੂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਰਜ ਕੀਤੀਆਂ, ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ: ਰਾਗ ਮਾਰੂ ਦੀ ਭਗਤ ਬਾਣੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਮੀਰਾਂ ਬਾਈ ਇਕ ਰਚਨਾ “ਮਨਹੁ ਹਮਾਰੋ ਬਾਧਿਓ ਰੀ ਮਾਈ. . .।” ਇਕ ਰਚਨਾ ਭਗਤ ਸੂਰਦਾਸ ਦੀ ਰਾਗ ਸਾਰੰਗ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਕ ਜੋੜ, ਕੁੱਲ ਅੰਕ ਜੋੜ ਵਿਚ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੱਥ ਤੋਂ ਇਹ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਅੱਗੋਂ ਨਕਲ-ਦਰ- ਨਕਲ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਕਿਤੇ ਸ਼ਬਦ ਜੋੜ ਨਹੀਂ ਬਦਲੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮੁੰਦਾਵਣੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ “ਜਿਤ ਦਰ ਲਖ ਮੁਹੰਮਦਾ. . ., ਬਾਇ ਆਤਸ਼ ਆਬ ਖਾਕ”, ਆਸਨ ਸਾਧ ਨਿਰਾਲਮ ਰਹੈ . . . ਅਤੇ “ਹਕੀਕਤ ਰਾਹ ਮੁਕਾਮ ਰਾਜੇ ਸ਼ਿਵਨਾਭ ਕੀ” ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਗਮਾਲਾ ਦਰਜ ਹੈ। ਕਈਆਂ ਬੀੜਾਂ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿਚ “ਸਿਆਹੀ ਕੀ ਬਿਧਿ” ਅਤੇ ਲਿਖਾਰੀ ਵੱਲੋਂ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਨਾਮ, ਪਤਾ ਅਤੇ ਮਿਤੀ ਵੀ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਖਾਰੀਆਂ ਬੀੜਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵੀ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਰਜ ਹੈ।

ਸੰਨ 1675 ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਾਲੀ ਬੀੜ ਦੇ ਉਤਾਰੇ ਨਾਲ ਮੇਲ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਦਰਜ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਹੋਰ ਵੀ ਉਤਾਰੇ ਆਪਣੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਵਿਚ ਕਰਵਾਏ ਸਨ। ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਵੱਲੋਂ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਤੋਂ ਬੀੜ ਮੰਗਵਾਉਣ ਅਤੇ ਸੋਢੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦੇਣ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸਾਖੀ ਮੰਨਣਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਛੱਡ ਕੇ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਆ ਟਿਕੇ ਸਨ, ਉਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਉਤਾਰੇ ਕਰਨ ਹਿੱਤ ਉੱਥੇ ਇਕ ਟਕਸਾਲ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦੇ ਮਾਹਰ ਲਿਖਾਰੀਆਂ/ਕਾਤਬਾਂ ਨੂੰ ਲਗਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ (ਸ਼ਹੀਦ)ਨੂੰ ਦੇ ਕੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਚਾਲੇ ਪਾ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਇਸ ਅਸਥਾਨ (ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ) ਨੂੰ ‘ਗੁਰੂ ਕੀ ਕਾਸ਼ੀ’ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਉੱਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ‘ਲਿਖਣਸਰ’ ਸੁਭਾਇਮਾਨ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇੱਥੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਉਤਾਰਿਆਂ (ਨਕਲਾਂ) ਨੂੰ ‘ਦਮਦਮੀ ਬੀੜਾਂ’ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ ਸੀ। ਇਹ ਬੀੜਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਵਿਚ ਉਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਖਾਰੀਆਂ ਬੀੜਾਂ ਵਿਚ ਆਈਆਂ ਫ਼ਾਲਤੂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਤਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਮਿਤੀ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਘੱਟ ਹੀ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਰਾਗਮਾਲਾ, ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੀ ਬੀੜ ਵਾਂਗ ਮੁੰਦਾਵਣੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਰਜ ਹੈ।
ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਵੇਲੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਹੜੱਪਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ (ਸੰਨ 1849) ਕੁਝ ਉੱਦਮੀਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰੈੱਸ ਛਾਪੇ ਦਾ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਨੂੰ ਫੈਲਾਉਣ ਖਾਤਰ ਲੁਧਿਆਣੇ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਪ੍ਰੈੱਸ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਸੰਨ 1857 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਤੇ 1880 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੱਥਰ ਛਾਪ (ਪਾਹਿਲਾਂ ਕਾਰੀਗਰ ਪੱਥਰ ਉੱਪਰ ਅੱਖਰ ਉਕੇਰਦਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ’ਤੇ ਸਿਆਹੀ ਲਗਾ ਕੇ ਕਾਗਜ਼ਾਂ ਤੇ ਠੱਪੇ ਲਗਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ) ਦੀ ਤਕਨੀਕ ਨਾਲ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਛਾਪ ਕੇ ਵੇਚਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਕਾਗਜ਼ ਘਟੀਆ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ਾਬੀ (ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ) ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਿਆਹੀ ਵੀ ਤੇਜ਼ਾਬੀ (ਜੋ ਅੱਜਕਲ ਅਖ਼ਬਾਰ ਛਾਪਣ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ) ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈਆਂ ਬੀੜਾਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਉਹ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਕੀਮਤ ਵਾਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਸੰਨ 1900 ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਲਿਥੋਗ੍ਰਾਫ਼ੀ ਦੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬੀੜਾਂ ਦੀ ਛਪਵਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਕਰਣ ਵਿਚ ਇਕ ਲੇਖਕ ਪਾਸੋਂ ਸਟੈਂਨਸਿਲਾਂ ਉੱਪਰ ਲਿਖਾਈ ਕਰਵਾ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਸ ਤੋਂ ਸ੍ਵੈਚਾਲਤ (ਅੁਟੋਮੳਟਚਿ) ਮਸ਼ੀਨ ਨਾਲ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਿੰਟ ਬਣਾ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਤਕਨੀਕ ਸਾਈਕਲੋ ਸਟਾਈਲ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ-ਜੁਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਕਨੀਕ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਬੀੜਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਕਈ ਥਾਈਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਪਈਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਗਜ਼ ਅਤੇ ਸਿਆਹੀ ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਇਹ ਟਿਕਾਊ ਨਹੀਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕਾਗਜ਼ ਹੱਥ ਲਗਾਇਆਂ ਭੁਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਛਪਵਾਈ ਦੀ ਤਕਨੀਕ ਬਹੁਤ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਾਂ ਵਜੋਂ ਛਾਪੀਆਂ ਜਾਣੀ ਵਾਲੀਆਂ ਬੀੜਾਂ ਉੱਪਰ ਉਹ ਇਹ ਸੂਚਨਾ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਕਿ- “ਇਹ (ਬੀੜ) ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਾਲੀ ਬੀੜ ਨਾਲ ਸੁਧਾਈ ਕਰ ਕੇ ਛਾਪੀ ਗਈ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਅਦਾਰਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਬੀੜਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛਾਪੇ ਅਤੇ ਲਗਾ-ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਵਿਚ ਭੇਦ ਅਤੇ ਫਰਕ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤੇ। ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਚਿੰਤਕ ਇਸ ਮਸਲੇ ਉੱਪਰ ਬਹੁਤ ਚਿੰਤਤ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਸ ਬਾਬਤ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਕੁਝ ਠੋਸ ਕਦਮ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਜਨਰਲ ਹਾਊਸ ਦੀ ਇਕੱਤਰਤਾ ਮਿਤੀ 10 ਮਾਰਚ, 1945 ਮੁਤਾਬਕ 27 ਫੱਗਣ, 476 ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਦਿਨ ਸਨਿੱਚਰਵਾਰ ਨੂੰ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ ਹਾਲ ਵਿਖੇ ਹੋਈ। ਉਸ ਵਕਤ ਜਥੇਦਾਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਨ। ਜਨਰਲ ਹਾਊਸ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਐਮ. ਐਲ. ਏ. ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਬੀੜਾਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਮਤਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਮਤਾ ਸਰਬ ਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਪਾਸ ਹੋ ਗਿਆ। (ਸ੍ਰੋਤ:
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗਜ਼ਟ, ਮਾਰਚ-ਅਪ੍ਰੈਲ 1945)

ਤਕਰੀਬਨ ਛੇ-ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਿਤੀ 12-05-52 ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਹਿਤ ਦੀ (ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰ) ਦੀ ਫ਼ੋਟੋ ਬਲਾਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਛਪਵਾਈ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਿਟਿੰਗ ਪ੍ਰੈੱਸ ਰਾਮਸਰ ਰੋਡ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। (ਸ੍ਰੋਤ: ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗਜ਼ਟ ਅਪ੍ਰੈਲ 1952) ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗਤ ਭੇਟਾ ਪੁਰ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਣ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਪਬਲਿਸ਼ਰ ਬਹੁਤ ਔਖੇ ਹੋਏ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਪਾਰ ਵਿਚ ਫਰਕ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਨੁਕਸ ਬਿੰਦੀਆਂ ਕੱਢਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਪਰੰਤੂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਹਾਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ ਅਤੇ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੀੜ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧ ਛਪਵਾਈ ਅਤੇ ਲੋੜੀਂਦੀ ਸੋਧ- ਸੁਧਾਈ ਲਈ ਗਿਆਨੀ ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ‘ਸੁਖੀ’ ਅਤੇ ਸੰਤ ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਭੇਜੇ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਕਰ-ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਲਿਖੀ ਬੀੜ ਦਾ ਸਾਧਾਰਨ ਪਾਠ ਅਰੰਭ ਕੱਤਕ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਨ 1951 ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਭੋਗ (ਤਕਰੀਬਨ ਸੱਤ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿਚ) 19 ਮਈ, 1952 ਨੂੰ ਪਾਇਆ। ਉਸ ਮੌਕੇ ਸੋਢੀ ਬੰਸ ਵਿੱਚੋਂ ਭਾਈ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਨੰਦ ਸਿੰਘ ਇੰਜੀਨੀਅਰ, ਗਿਆਨੀ ਨਰਾਇਣ ਸਿੰਘ ਮੈਨੇਜਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਥੰਮ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਹੋਰ ਪਤਵੰਤੇ ਸਿੱਖ ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ। (ਹਵਾਲਾ : ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗਜ਼ਟ, ਜੂਨ 1952)

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਪਬਲਿਸ਼ਰਾਂ ਨੇ ‘ਮੰਗਲਾਚਰਨ’ ਦੇ ਅਸਥਾਨ ਦਾ ਰੌਲਾ-ਰੱਪਾ ਪਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਤਰ੍ਹਾਂ-ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੁਲੇਖੇ ਪਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਅੰਤ੍ਰਿੰਗ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਵਿਚ ਇਕ ਮਤਾ (ਮਤਾ ਨੰ: 728 ਮਿਤੀ 6-5-55) ਪਾਸ ਕੀਤਾ। ਮਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਉੱਘੇ ਵਿਦਵਾਨ ਬਾਵਾ ਹਰਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ, ਸਿੱਖ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜ, ਕਾਦੀਆਂ, ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ, ਸ਼ਹੀਦ ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕਾਲਜ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਸ. ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ, ਸਕੱਤਰ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਾਲੀ ਬੀੜ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਕੇ ਮੰਗਲਾਚਰਨਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਲਿਖਤੀ ਰਾਇ ਦੇਣ ਦੀ ਡਿਊਟੀ ਲਗਾਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਾਲੀ ਬੀੜ ਵਿਚ ਮੰਗਲਾਚਰਨ ਨੂੰ ਰਾਗ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਨਾਲੋਂ ਹਰ ਥਾਂ ਪਹਿਲ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਅੰਤ੍ਰਿੰਗ ਕਮੇਟੀ ਆਪਣੇ ਮਤਾ ਨੰ: 338 ਮਿਤੀ 2-2-52 ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਪ੍ਰੈੱਸ ਵਿਚ ਬਲਾਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਛਾਪੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਬੀੜਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਾਲੀ ਬੀੜ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਗਲਾਚਰਣਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ ਅੱਜ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਾ ਸੰਸਥਾ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾ ਕਰਨ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਹੱਕ ਹਾਸਲ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਇਕ ਸਦੀ ਲੰਮੇ ਸੰਘਰਸ਼ਮਈ ਦੌਰ ਦੇ ਤਕਰੀਬਨ 70 ਸਾਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਲੇਖੇ ਲਾਉਣੇ ਪਏ। ਭਾਈ ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਖੋਜੀ ਸਾਡੇ ਲਈ ਇਸ ਗੱਲ ਵਾਸਤੇ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਕਿ ਕਿਹੜੀ ਬਾਣੀ, ਕਿਹੜੇ-ਕਿਹੜੇ ਸਤਿਗੁਰ ਜਾਂ ਭਗਤ ਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਹੀ ਸਰੂਪ ਕੀ ਹੈ? ਕਿਸੇ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਉਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵਾਧਾ-ਘਾਟਾ ਕਰਨ ਜਾਂ ਲਗ-ਕੰਨਾਂ ਬਦਲਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਇਸ ਅਸੂਲ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਪੰਥ ਦੀ ਨੀਂਹ ਪੁਰ ਕੁਹਾੜਾ ਮਾਰਦਾ ਹੈ।