ਬਹੁਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਅਕਸਰ ਹੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਨੂੰ ਸੂਫੀਵਾਦ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦੇਖਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਬਿਲਕੁਲ ਗਲਤ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਗਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਸੂਫੀਵਾਦ ਜਾਂ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿੱਚੋਂ ਉਪਜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਹੁਣ ਕੋਈ ਵਜੂਦ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਣਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਇਕ ਸਤਰ ਮਾਤਰ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਵੇਖਣਾ ਇਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਗਲਤੀ ਹੈ। ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਸਤਿਵਾਦੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਲੋਕਾਈ ਅਤੇ ਭੋਇਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸੱਚ ਦੀ ਤਰਜ਼ਮਾਨੀ ਕਰਦੀ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਜਿਹੀ ਸੋਚ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਆਖਿਰ ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਮਾਹੌਲ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਚੜਿਆ ਸੋਧਣਿ ਧਰਤਿ ਲੁਕਾਈ ਜਿਹਾ ਮਹਾਨ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਲਈ ਅੱਗੇ ਲਿਆਂਦਾ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਆਪਣਾ ਘਰ-ਬਾਰ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਅਤੇ ਸਨੇਹੀ ਛੱਡ ਕੇ ਘਰੋਂ ਪੈਦਲ ਹੀ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਗਮਨ (ਸੰਨ 1469) ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ, ਧਾਰਮਿਕ ਮੰਡਲ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਿਰਬਾਹ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਆਗਮਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀਆਂ ਉੱਪਰ ਨਿਰਭਰ ਸੀ। ਪਹਾੜ, ਨਦੀਆਂ, ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਮਾਰੂਥਲ ਕੁਦਰਤੀ ਸਰਹੱਦਾਂ ਸਨ। ਸੰਨ 1469 ਤੋਂ ਤਕਰੀਬਨ ਪੰਜ ਸੌ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਮੁਸਲਮਾਨ ਧਰਮ ਦਾ ਨਾਮ-ਓ-ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬਰਮ੍ਹਾ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕੰਨਿਆਕੁਮਾਰੀ ਤਕ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਸੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤਾਕਤ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੰਦੂ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਸੀ। ਅਠਵੀਂ ਸਦੀਂ (ਸੰਨ 712) ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ’ਤੇ ਪਹਿਲਾ ਵੱਡਾ ਹਮਲਾ ਸਿਰਫ ਸਤਾਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾ ਮੁਹੰਮਦ ਬਿਨ ਕਾਸਮ ਵੱਲੋਂ ਸੰਨ 712 ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਪਾਸ ਛੇ ਹਜ਼ਾਰ ਘੋੜ-ਸਵਾਰ ਲੜਾਕੇ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਊਠ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਫੌਜੀ ਸਾਮਾਨ ਲੱਦਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਚਾਚੇ ਖ਼ਲੀਫ਼ਾ ਉਮੈਦ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਿੰਧ ਘਾਟੀ ਵਿਚ ਇਸਲਾਮ ਨੂੰ ਫੈਲਾਉਣ ਲਈ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇ ਕੇ ਰਵਾਨਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਹਮਲਾ ਕਿਲ੍ਹੇਨੁਮਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇਬਲ ਉੱਪਰ ਸੀ, ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। ਸਧਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਤਲਏ-ਆਮ ਕੀਤਾ, ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ ਲੁੱਟ ਲਏ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਵਜੋਂ ਉੱਥੇ ਇਕ ਮਸਜ਼ਿਦ ਤਾਮੀਰ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੀ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਮਸਜ਼ਿਦ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿਚ ਜੋ ਅਰਬਾਂ ਦੁਆਰਾਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਉਸ ਵਿਚ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਮਹਿਮੂਦ ਗਜ਼ਨਵੀ, ਮੁਹੰਮਦ ਗੌਰੀ ਆਦਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਰਬੀ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਮਹਿਮੂਦ ਗਜ਼ਨਵੀ ਨੇ ਲਗਾਤਾਰ ਤੀਹ ਸਾਲ ਦਰਿਆ ਸਿੰਧ ਤੋਂ ਗੰਗਾ ਦਰਿਆ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟਿਆ ਅਤੇ ਇਤਨੇ ਹੀ ਸਾਲ ਮੁਹੰਮਦ ਗੌਰੀ ਨੇ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਸੰਨ 1184 ਵਿਚ ਮੁਹੰਮਦ ਗੌਰੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਸਿਆਲਕੋਟ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਲੁੱਟੇ, ਤਬਾਹ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਹਕੂਮਤ ਵੀ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੇਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ (ਸੰਨ 1206) ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ (ਸੰਨ 1526) ਤਕ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸੁਲਤਾਨਾਂ ਦਾ ਤਕਰੀਬਨ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸਾਲ ਰਾਜ-ਭਾਗ ਕਾਇਮ ਰਿਹਾ, ਜੋ ਕਿ ਮੁਗ਼ਲ ਹਮਲਾਵਰ ਬਾਬਰ ਨੇ ਖ਼ਤਮ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਲੰਮੇ ਅਰਸੇ ਦੌਰਾਨ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਉੱਪਰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ੁਲਮ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਬਾਕੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਰਾਜਿਆਂ-ਮਹਾਰਾਜਿਆਂ ਜਾਂ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਲੁਟੇਰਿਆਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਕਦੇ ਕੋਈ ਅਵਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਉਠਾਈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਆਗਮਨ ਵੇਲੇ ਭਾਵੇਂ ਮੁਗ਼ਲਸ਼ਾਹੀ ਦਾ ਰਾਜ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਵੀ ਤਾਂ ਮੁਸਲਿਮ ਕੱਟੜ-ਪੰਥੀ ਸਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਾਹੀ ਦੀ ਗੱਲ ਇੱਕ ਸੁਪਨੇ ਮਾਤਰ ਹੀ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਕੱਟੜ ਮਜ਼ਹਬੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਰਾਜਸ਼ਾਹੀ ਵਾਲੀ ਧਿਰ ਆਪਣੇ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਹੀ ਪੱਖ ਪੂਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਬਾਬਤ ਲਗਾਤਾਰ ਸੋਚਦੀ ਅਤੇ ਇਸ ਪਾਸੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਧਿਆਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਮੱਧਕਾਲ ਦਾ ਇਕ ਲਿਖਾਰੀ ਬਰਨੀ ‘ਫ਼ਤਵਾ-ਏਜਹਾਂਦਾਰੀ' ਵਿਚ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ, “ਮੂਰਤੀ-ਪੂਜਕ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਮੁਕੰਮਲ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਿਟਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।” ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ਿਰ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਹਬੀਬ-ਉੱਲਾ-ਨਿਜ਼ਾਮੀ ਅਤੇ ਕੁਰੈਸ਼ੀ ਵਰਗੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਗੱਲਤ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੁਲਤਾਨਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨਾਲ ਚੰਗਾ ਵਿਵਹਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਅਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ। ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਰਾਏ, ‘ਰਾਜਾ’, ‘ਠਾਕੁਰ’, ‘ਸ਼ਾਹ’, ‘ਮਹਿਤਾ’ ਆਦਿ ਸਨਮਾਨਜਨਕ ਪਦਾਂ ਨਾਲ ਨਵਾਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਉੱਚ ਅਹੁਦਿਆਂ 'ਤੇ ਵੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕ ਹਕੂਮਤ ਝੋਲੀ-ਚੁੱਕ ਗ਼ੁਲਾਮ ਸਨ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਹਿੰਦੂ ਪਰਜਾ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸੁਲਤਾਨ ਅਲਤਮਸ਼ ਦੇ ਰਾਜ ਭਾਗ ਸਮੇਂ (ਸੰਨ 1234-40 ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ) ਦੀ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਬਰਨੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਵਾਰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਕੁਝ ਮੁਸਲਮਾਨ ਚਿੰਤਕ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਸੁਲਤਾਨ ਅਲਤਮਸ਼ ਕੋਲ ਗਏ ਅਤੇ ਤਜਵੀਜ਼ ਰੱਖੀ ਕਿ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ‘ਕਾਫਿਰ' ਗਰਦਾਨ ਕੇ ਜਾਂ ਤਾਂ ਕਤਲ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਸੁਲਤਾਨ ਅਲਤਮਸ਼ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਿਜ਼ਾਮ-ਉਲ-ਮੁਲਕ (Home Minister) ਜੂਨੈਦੀ ਨੂੰ ਇਸ ਮੰਗ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਭਾਰਤ ਤਾਂ ਅਜੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਅਰਸਾ ਹੀ ਪਹਿਲਾਂ ਮੁਸਲਿਮ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਹੱਥ ਆਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਇੱਥੇ ਆਟੇ ਵਿਚ ਲੂਣ ਬਰਾਬਰ ਹਨ। ਅਗਰ ਮੁਸਲਿਮ ਚਿੰਤਕਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਮੰਨ ਕੇ ਹਿੰਦੂ ਜਨਤਾ ਉੱਪਰ ਮੁਸਲਿਮ ਸਰਕਾਰੀ ਅਮਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦੇਈਏ ਤਾਂ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਇਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਘੱਟ-ਗਿਣਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਾਸਤੇ ਨਜਿੱਠਣਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਕੁਝ ਅਰਸੇ ਬਾਅਦ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਕਸਬਿਆਂ ਵਿਚ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਹੁਤ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਹੋ ਜਾਣਗੇ ਉਦੋਂ ਇਹ ਸਕੀਮ ਲਾਗੂ ਕਰਨੀ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕੇਗੀ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਜਾਂ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲੈਣ ਜਾਂ ਮੌਤ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਤਾਰਾ ਚੰਦ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਸੁਲਤਾਨਾਂ ਨੇ ਇਹ ਮੰਨ ਲਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਾਂ ਹੁਣ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਘਰ ਮੰਨ ਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸੁਲਤਾਨ ਕੁਤਬ-ਉ-ਦੀਨ ਐਬਕ ਵੇਲੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਇਸ ਕਰਕੇ ਕੁਝ ਨਰਮੀ ਆ ਗਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜ ਦੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਵੇਰਵੇ, ਮਾਲ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਅਤੇ ਵਿੱਤੀ ਮਾਮਲੇ ਆਦਿ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੂ ਖੱਤਰੀ ਸਨ। ਫਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਤੁਗਲਕ ਦੇ ਮਾਲੀ ਮਹਿਕਮੇ ਦਾ ਇੱਕ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਜਹਾਨ ਮਕਬੂਲ ਹਿੰਦੂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਿਛੋਕੜ ਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜਾ ਟੋਡਰ ਮੱਲ ਵਰਗੇ ਖੱਤਰੀ ਹਿੰਦੂ ਵਜ਼ੀਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਦਾ ਲੋਹਾ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਕਬਰ ਪਾਸੋਂ ਮਨਵਾਇਆ ਸੀ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਲੇਨ ਪੂਲ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸਿਓਂ ਤੰਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਦੁਗਣਾ ਟੈਕਸ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮੱਝਾਂ, ਗਾਵਾਂ ਅਤੇ ਬੱਕਰੀਆਂ ਉੱਪਰ ਵੀ ਟੈਕਸ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਸ ਤੱਥ ਦੇ ਜ਼ਿਕਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਗਊ ਬਿਰਾਹਮਣ ਕਉ ਕਰੁ ਲਾਵਹੁ ਗੋਬਰਿ ਤਰਣੁ ਨ ਜਾਈ ਅਨੁਸਾਰ ਹਿੰਦੂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਅਮੀਰ ਮੁਸਲਿਮ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਘਰੇਲੂ ਕੰਮਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਸੰਨ 1469 ਈ. ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੋਇਆ ਉਦੋਂ ਲੋਧੀ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਸਿਕੰਦਰ ਲੋਧੀ (1418 ਤੋਂ 1517) ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਜਨਤਾ ਨਾਲ ਘੋਰ ਅਨਿਆਂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਾਕਮਾਂ ਦੀ ਜ਼ੋਰ-ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਹੱਥੋਂ ਅਧੋਗਤੀ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਹੋਣੀ ਮੰਨ ਕੇ ਤਨੋਂ-ਮਨੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਧੀਕੀ ਵਿਰੁੱਧ ਬੋਲਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਸਤੇ ਪਾਪ ਸੀ। ਇਸਲਾਮ ਦੀਆਂ ਰਹੁ-ਰੀਤਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਕਈ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਆ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਤੰਤਰ-ਮੰਤਰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਫੂਕਾਂ ਮਾਰਨੀਆਂ, ਕੁਰਾਨ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਦੀਆਂ ਆਇਤਾਂ ਨੂੰ ਤਵੀਤ 'ਚ ਮੜ੍ਹ ਕੇ ਗਲ਼ੇ ਵਿਚ ਪਾਉਣਾ, ਮੜ੍ਹੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮਿੰਨਤਾਂ ਅਤੇ ਕਈ ਸਥਾਨਕ ਪੀਰ ਖਾਨਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮਿੰਨਤਾਂ ਆਦਿ ਜੋ ਮੂਲ ਇਸਲਾਮਿਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਖਾਂਦੀਆਂ। ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਬਾਬਰ ਨੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਉਦੋਂ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਨਜ਼ਮੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਪਾਸੋਂ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਤਾਵੀਤ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਾਸ ਇਸ ਕਰਕੇ ਰੱਖ ਲਏ ਸਨ ਕਿ ਸੰਭਾਵੀ ਹਮਲੇ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਾਲ ਵੀ ਵਿੰਗਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਹਮਲਾਵਰ ਤੁਰਕ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਪਰ ਮੌਕਾ ਆਉਣ 'ਤੇ ਸਾਰੇ ਤੰਤਰ-ਮੰਤਰ ਅਤੇ ਤਾਵੀਤ ਬੇਕਾਰ ਸਾਬਤ ਹੋਏ। ਬਾਬਰ ਨੇ ਸੰਨ 1526 ਈ. ਵਿਚ ਪਾਣੀਪਤ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਇਬਰਾਹੀਮ ਲੋਧੀ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਤਖਤ ਉੱਪਰ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਕੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਮੁਗ਼ਲ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਬਰ ਨੇ ਸੰਨ 1524 ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਉੱਪਰ ਇਕ ਭਿਅੰਕਰ ਫੌਜੀ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਕੰਬ ਉੱਠਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਹਮਲੇ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਵੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਕੈਦਖਾਨੇ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਹੈ: ਖੁਰਾਸਾਨ ਖਸਮਾਨਾ ਕੀਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੁ ਡਰਾਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹੋਈ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਦਾ ਖੂਬ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਹਿੰਦੂ ਜਾਂ ਮੁਸਲਿਮ ਰਹਿਬਰ ਨੇ ਲੋਕਾਈ ਲਈ ਹਾਅ ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਾਰਿਆ। ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਜਾਗੀਰਦਾਰੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਵਾਹੀਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮਾਲੀ ਹਾਲਤ

ਬਹੁਤ ਖਰਾਬ ਸੀ। ਰਾਜਾ, ਸੁਲਤਾਨ ਜਾਂ ਸ਼ਾਸਕ ਕੋਈ ਵੀ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਪਾਸੋਂ ਮਾਮਲਾ ਪਹਿਲੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਪੁਰਾਣੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਹੀ ਵਸੂਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਮਾਮਲਾ ਨਾ ਤਾਰਨ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਜ਼ਮੀਨ ਵਾਹੁਣ ਦੇ ਹੱਕ ਖੋਹ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਦਰਿਆ ਸਿੰਧ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦਰਿਆ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਮੁਸਲਿਮ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਦਾ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤਕ ਸ਼ਿਕਾਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਰ ਹਲ਼ਵਾਹਕਾਂ ਜਾਂ ਕਿਰਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਥੇ ਸਰਕਾਰੀ ਧਾਰਮਿਕ ਜ਼ਬਰ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ, ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਤ ਦੀ ਲੁੱਟ ਵੀ ਬਾ-ਦਸਤੂਰ ਜਾਰੀ ਰਹੀ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਬਖਸ਼ੀਸ਼ ਸਿੰਘ (ਨਿੱਜਰ) ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ “Punjab Under the Sultanj ਵਿਚ ਸਇਅਰ-ਉਲ-ਅਰਫੀਨ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਮਾਮਲਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਜੋ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕੰਮਾਂ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਿਕਤਾ ਵੱਲ ਘੱਟ ਹੀ ਧਿਆਨ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਾਹੀਕਾਰ ਜੱਟ ਸਨ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਦਾ ਪੱਧਰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸੀ। ਇਸੇ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀਆਂ ਦੂਜੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਧੰਦਿਆਂ ਨਾਲ ਮੁੱਢ ਕਦੀਮ ਤੋਂ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਗੁਜ਼ਰ-ਬਸਰ ਕਰਦੇ ਚਲੇ ਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਹਰ ਧੰਦਾ ਜਾਂ ਕੰਮ-ਕਾਰ ਜਾਤ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ।

ਹਿੰਦੂ ਸਮਾਜ ਦਾ ਤਾਣਾ-ਬਾਣਾ ਵਰਨ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿਚ ਜਕੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਾਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦੂਸਰੇ ਵਰਨਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਪੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰਨ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਮਨਾਹੀ ਸੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੱਤਰੀ ਦੂਸਰੇ ਵਰਨ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਕੰਮ ਬਾਕੀ ਤਿੰਨਾਂ ਵਰਨਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨਾਲ ਲੜਨਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਕ ਬਣਨਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਕ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਘਟਨਾ ਵਿਚ ਇਸ ਤੱਥ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਹਿੰਦੂ ਰਾਜਾ ਜੈਪਾਲ (ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂਸ਼ਾਹੀ ਦਾ ਅਖੀਰਲਾ ਰਾਜਾ) ਨੇ ਆਪਣੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਕਹਿਣ ’ਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਹਮਲਾਵਰ ਸ਼ਬੁਕਤੀਗੀਨ ਤੋਂ ਹਾਰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਰਾਜ-ਭਾਗ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਦੇ ਬਦਲੇ ਨਜ਼ਰਾਨੇ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੋਟੀ ਰਕਮ ਅਦਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਮੁੱਕਰ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅਫ਼ਸਰ ਕੈਦ ਕਰ ਲਏ ਸਨ ਤਾਂ ਮੁਸਲਿਮ ਹਮਲਾਵਰ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਰਾਜ-ਭਾਗ ਤਹਿਸ-ਨਹਿਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪਰ ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਰਾਜਾ ਜੈਪਾਲ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਖੱਤਰੀ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸੰਧੀ ਉੱਪਰ ਅਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ।

ਖੱਤਰੀਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੀਜੇ ਨੰਬਰ ’ਤੇ ਵੈਸ਼ ਜਾਤੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਖੱਤਰੀ ਜਾਤਾਂ ਤੋਂ ਨੀਵਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਈਮਾਨਦਾਰ ਅਤੇ ਹੱਠ-ਧਰਮੀ ਲੋਕ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਮਾਲ-ਡੰਗਰ ਪਾਲਣਾ ਅਤੇ ਸਾਂਭਣਾ, ਦੁਕਾਨਦਾਰੀ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਾਰੀਗਰੀ ਆਦਿ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਇਸ ਜਾਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਦਾਇਰਾ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੀ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਹੀ ਵਰਨ ਇਸ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਕਰਮ ਦੇ ਕੰਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਲੈ ਕੇ ਕਰਨੇ ਪੈਂਦੇ ਸਨ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਮਾਜ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਲੁੱਟ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ਼ ਘੜ ਕੇ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿ-ਨਛੱਤਰਾਂ ਦੇ ਵਹਿਮ-ਭਰਮ ਪਾ ਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਜੋ ਹੁਣ ਤਕ ਜਾਰੀ ਹੈ।

ਹਿੰਦੂ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਵਾਂ ਵਰਗ ਸ਼ੂਦਰ ਜਾਤੀ ਦੇ ਲੋਕ ਸਨ। ਬਾਕੀ ਤਿੰਨਾਂ ਹੀ ਵਰਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਵਰਨ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਗ਼ੁਲਾਮਾਂ ਵਾਲਾ ਵਿਵਹਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਹ ਹਿੰਦੂ ਧਾਰਮਿਕ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਗ਼ੁਲਾਮ ਤਾਂ ਸਨ, ਪਰ ਵੇਦ, ਸਮਰਿਤੀਆਂ ਜਾਂ ਗੀਤਾ ਦਾ ਪਾਠ ਨਾ ਹੀ ਸੁਣ ਸਕਦੇ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਚਾਰ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਅਲਬਰੂਨੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵੈਸ਼ ਜਾਂ ਸ਼ੂਦਰ ਵੇਦ ਉਚਾਰਨ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਤਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਸ ਨੂੰ ਪਕੜ ਕੇ ਰਾਜੇ ਪਾਸ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਅਤੇ ਸਜ਼ਾ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਕੱਟ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।

ਹਿੰਦੂਆਂ ਵਾਂਗ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਵੀ ਊਚ-ਨੀਚ ਦਾ ਵਰਤਾਰਾ ਬਹੁਤ ਸੀ। ਕਾਜ਼ੀ, ਸ਼ੇਖ, ਖੋਜੇ (ਖੁਸਰੇ) ਅਤੇ ਅਰਾਈਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਖਾਨ, ਮਲਿਕ, ਅਮੀਰ, ਸਿਪਾਹ ਆਦਿ ਮੁਸਲਿਮ ਜਾਤਾਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਅਹੁਦੇਦਾਰੀਆਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਬਾਕੀ ਮੁਸਲਿਮ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਗ਼ੁਲਾਮ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਮੁਸਲਿਮ ਸਮਾਜ ‘ਉੱਚੇ’ ਅਤੇ ‘ਨੀਵੇਂ’ ਖਾਨਦਾਨਾਂ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿਚ ਬੱਝਾ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸਤਰੀ ਤਾਂ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਪੁਰਸ਼ ਦੀ ਗ਼ੁਲਾਮ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਮੁਸਲਿਮ ਧਰਮ ਵੀ ਕਿਸੇ ਗੱਲੋਂ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮੁਸਲਿਮ ਹਮਲਿਆਂ ਸਮੇਂ ਜੋ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੁਰਮਾਇਆ ਹੈ:

ਜਿਨ ਸਿਰਿ ਸੋਹਨਿ ਪਟੀਆ ਮਾਂਗੀ ਪਾਇ ਸੰਧੂਰੁ॥

ਸੇ ਸਿਰ ਕਾਤੀ ਮੁੰਨੀਅਨਿ ਗਲ ਵਿਚਿ ਆਵੈ ਧੂੜਿ॥
ਮਹਲਾ ਅੰਦਰਿ ਹੋਦੀਆ ਹੁਣਿ ਬਹਣਿ ਨ ਮਿਲਨਿ ਹਦੂਰਿ॥ (ਪੰਨਾ 417)

ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸ਼ਤਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਉੱਪਰ ‘ਜੌਹਰ’, ‘ਸਤੀ’ ਅਤੇ ‘ਬਾਲ ਵਿਆਹ’ ਜਿਹੇ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਵਿਧੀ-ਵਿਧਾਨ ਠੋਸੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਹਿੰਦੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁਕਮ ਅਦੂਲੀ ਕਰਨ ਦਾ ਸਾਹਸ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰੱਖਦਾ। ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਕੂਮਤਾਂ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚਿਰ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਹਿੰਦੂ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਕਈ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਆ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ। ਬਾਲ-ਵਿਆਹ, ਲੰਮਾਂ ਘੁੰਢ ਕੱਢਣਾ, ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਾਵਾਂ ਫੇਰੇ ਆਦਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਸਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਮੁਸਲਿਮ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਤੀਰਾ ਬਹੁਤ ਮਾੜਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਿਖਾਈ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਸੀ।

ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਲੋਕ (ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ) ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇਕ ਅਜੀਬੋ-ਗਰੀਬ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਵਿਚਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਹਿਣ ਸਹਿਣ ਦੇ ਢੰਗਾਂ (ਪਹਿਰਾਵਾ), ਖਾਣ-ਪੀਣ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਨਿਰਬਾਹ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕੰਮ ਵੀ ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਹਿੰਦੂਆਂ ਵਾਸਤੇ ਗਾਂ ਦਾ ਮਾਸ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਾਸਤੇ ਸੂਅਰ ਦਾ ਮਾਸ ਹਰਾਮ ਸੀ, ਪਰ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਖ਼ੂਨ ਦੀ ਕੀਮਤ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਹਿੰਦੂਆਂ ਵਾਸਤੇ ਥੋਮ (ਲੱਸਣ) ਅਤੇ ਗੰਢੇ (ਪਿਆਜ਼) ਸਾਲ ਦੇ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਖਾਣੇ ਪਾਪ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ (ਇਹ ਪ੍ਰਥਾ ਹੁਣ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੈ) ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਹਿੰਦੂ ਸਮਾਜ ਮਾਸ ਖਾਣ ਜਾਂ ਨਾ ਖਾਣ ਦੇ ਝਗੜਿਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਰੁੱਝਿਆ ਪਿਆ ਸੀ। ਮਾਸੁ ਮਾਸੁ ਕਰਿ ਮੂਰਖੁ ਝਗੜੇ ਗਿਆਨੁ ਧਿਆਨੁ ਨਹੀ ਜਾਣੈ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਹਕੂਮਤ ਇਸਲਾਮਿਕ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ (ਇਸਲਾਮਿਕ ਸ਼ਰ੍ਹਾ) ਉੱਪਰ ਚਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਸ਼ਾਸਕ ਤਾਂ ‘ਰਿਸ਼ਵਤਖੋਰੀ’ ਹੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਰਗ) ਵੀ ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਮੁਸਲਿਮ ਰਾਜਸ਼ਾਹੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਾਜ ਆਪ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤੀਆਂ ਦੇ ਖ਼ੂਨ-ਪਸੀਨੇ ਦੀ ਕਮਾਈ ਨੂੰ ਤਰ੍ਹਾਂ-ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਢੰਗ ਤਰੀਕੇ ਅਪਣਾਅ ਕੇ ਹੜਪ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਅਤੇ ਮਲਿਕ ਭਾਗੋ ਦੀ ਘਟਨਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਾਤ ਦਾ ਆਇਨਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਉਪਰੋਕਤ ਤੱਥਾਂ ਦੇ ਕਈ ਹਵਾਲੇ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਨਵੇਂ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਵੀਂ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਸੋਚ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ ਨਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਧਾਰਮਿਕ ਜਾਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਹਸਤੀ ਨੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਂਕਲਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਖ਼ੁਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹਰ ਇਕ ਸ਼ੈਅ ਨੂੰ ਤਰਕ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਪਰਖਿਆ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਸਾਹਮਣੇ ਇਕ ਨਵੀਂ ਸੋਚ (ਸਿੱਖ ਧਰਮ) ਰੱਖੀ ਜਿਸ ਦਾ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਉਹ ਇਕ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਹੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਓਟ ਅਤੇ ਆਸਰੇ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।