ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਕਈ ਇਨਕਲਾਬ ਆਏ ਰਾਜ ਪਲਟੇ ਅਤੇ ਗ਼ਦਰ ਮੱਚੇ, ਪਰ ਇਹ ਸਾਰੇ ਰਾਤੋ-ਰਾਤ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਅਤੇ ਵਾਪਰਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਭਾਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਨ, ਪਰ ਉਹ ਸਮੇਂ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਹਾਲਾਤ ਦੀ ਉਪਜ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਸੀ ਰਾਜ ਪਲਟੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਾਂ ਸਟੇਟ-ਹੈੱਡ ਦੂਸਰੇ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਤਖ਼ਤ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰੇ ਜਾਂ ਇਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਜੁੰਡਲੀ ਦੂਜੀ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਰਾਜ ਸੱਤਾ ਖੋਹ ਲਵੇ ਜਾਂ ਕੋਈ ਫੌਜੀ ਜਰਨੈਲ ਜਾਂ ਜੁੰਡਲੀ ਰਾਜ ਸੱਤਾ ਉੱਪਰ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਵੇ ਆਦਿ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਕਦੇ ਵੀ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਿਰਫ ਰਾਜ-ਸ਼ਕਤੀ ਉੱਪਰ ਕਬਜ਼ਾਧਾਰੀ, ਰਾਜ ਦੇ ਕੁਝ ਸਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ ਅਹਿਲਕਾਰ ਬਦਲਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਗ਼ੁਲਾਮ ਇਕਾਈਆਂ ਦੇ ਕਾਬਜ਼ ਧੜੇ ਜਾਂ ਵਿਅਕਤੀ ਬਦਲਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਹੇਠ ਲੋਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਰਥਿਕ, ਧਾਰਮਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਵਾਤਾਵਰਨ ਪਹਿਲੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੱਬੇ-ਕੁਚਲੇ ਲੋਕਾਂ, ਕਿਰਸਾਨਾਂ, ਕਿਰਤੀਆਂ, ਨੌਕਰੀਪੇਸ਼ਾ, ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਆਦਿ ਦੇ ਜਨਜੀਵਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਬਦਲਾਅ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ (ਜੇਕਰ ਹੋਵੇ) ਜਾਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਢਾਂਚੇ ਵਿਚ ਕੋਈ ਤਬਦੀਲੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਪਰ ਇਨਕਲਾਬ ਨਾਲ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਉੱਪਰ ਸਿੱਧਾ ਅਸਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿੱਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਰਾਜਸੀ ਸੱਤਾ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਮ ਲੋਕ ਤਨੋਂ-ਮਨੋਂ ਇਸ ਵਿਚ ਵੱਧ-ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਲੋਕ-ਵਿਦਰੋਹਾਂ ਦੀ ਵਾਗਡੋਰ ਲੋਕ-ਪੱਖੀ ਨਾਇਕਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲੜਿਆ ਗਿਆ ਸੰਘਰਸ਼ ਲੋਕ-ਇਨਕਲਾਬ ਅਖਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਉਸ ਦੇ ਨਾਇਕਾਂ, ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਉੱਪਰ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਨਕਲਾਬ ਉਹੀ ਕਾਮਯਾਬ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਅਤੇ ਲਾਮਬੰਦ ਹੋ ਕੇ ਇਕ ਤੈਅ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਤਹਿਤ ਲੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਸੰਗਠਿਤ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਦਿਸ਼ਾਹੀਣ ਵਿਦਰੋਹ ਕਦੇ ਕਾਮਯਾਬ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਕਤ ਦੀਆਂ ਹਕੂਮਤਾਂ ਥੋੜੀ ਜਿਹੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਹੀ ਕੁਚਲ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਤੀ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਬੀਜ ਉਤਨੀ ਦੇਰ ਵੱਧ-ਫੁੱਲ ਕੇ ਬੂਟੇ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਜਦੋਂ ਤਕ ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਹਰੋਂ ਅਨੁਕੂਲ ਵਾਤਾਵਰਣ ਹਾਸਿਲ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ ਆਂਡੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੀਵਨ ਛੁਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਗਰ ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਹਰੋਂ ਅਨੁਕੂਲ ਮਾਹੌਲ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਹੀ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਨਕਲਾਬ ਦੇ ਬੀਜ ਨੂੰ ਪੁੰਗਰਣ ਵਾਸਤੇ ਬਾਹਰੀ ਸਾਜਗਾਰ ਮਾਹੌਲ ਅਤੇ ਮਦਦ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਇਨਕਲਾਬੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਬੀਜ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਸਾਜਗਾਰ ਮਾਹੌਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜੋ ਸੰਨ 1699 ਈ. ਨੂੰ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੁੰਗਰਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਅਮਲੀ ਜਾਮਾ ਪਹਿਨਾਇਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਵਕਤ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਹਾਲਾਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਲੋੜ ਪੈਣ ’ਤੇ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਅਸਰ ਦੀ ਅਜਮਾਇਸ਼ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਣਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜਾਂ ਨਾਲ ਲੜੇ ਗਏ ਯੁੱਧ, ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ ਦੀ ਜੰਗ ਅਤੇ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ (ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ) ਵਿਖੇ ਮਾਝੇ ਦੇ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੁਗ਼ਲ ਸੈਨਾ ਨਾਲ ਅੰਤਲੇ ਸੁਆਸਾਂ ਤਕ ਲੜਨਾ ਆਦਿ ਉਪਰੋਕਤ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਦੇ ਪੁਖਤਾ ਸਬੂਤ ਹਨ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਤਾਕਤ ਉੱਪਰ ਪੂਰਨ ਭਰੋਸਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਅਜੇ ਹਕੂਮਤ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਟੱਕਰ ਨਹੀਂ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਦਾ ਰਸਤਾ ਅਪਣਾਇਆ ਸੀ, ਇਸੇ ਨੀਤੀ ਤਹਿਤ ਗੁਰੂ ' ਸਾਹਿਬ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ ਸਨ। ਪਰ ਜਦੋਂ 20 ਮਾਰਚ, 1707 ਈ. ਨੂੰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ, ਉਦੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਜੇ ਬਘੌਰ (ਰਾਜਸਥਾਨ) ਹੀ ਅੱਪੜੇ ਸਨ। ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਗੱਦੀ-ਨਸ਼ੀਨ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਤੋਰਣ ਲਈ, ਉਸ ਦੇ ਮਗਰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਮੇਲ ਆਗਰੇ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਭਾਵੇਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਦੇ ਸਵਾਲ ਉੱਪਰ ਉਸ ਨੇ ਟਾਲਮਟੋਲ ਦੀ ਨੀਤੀ ਹੀ ਅਪਣਾਈ ਸੀ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ' ਦੇ ਪੰਨਾ ਨੰ: 6 ਉੱਪਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਧਉਲ ਦੀ ਸੰਗਤ ਦੇ ਨਾਉਂ ਪਹਿਲੀ ਕੱਤਕ ਸੰਮਤ 1764 (2 ਅਕਤੂਬਰ, 1707) ਦੇ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਹੋ ਰਹੀ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਸਿਰੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾਣ ਦੀ ਆਸ ਬੱਝ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਛੇਤੀ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪੈਣਗੇ। ਕੁਝ ਇੰਝ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿਲੂਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਅਨੰਦਪੁਰ (ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ) ਦੀ ਨਗਰੀ ਸੀ, ਪਹੁੰਚਣ ਪੁਰ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈ ਜਾਣ ਦਾ ਖਿਆਲ ਸੀ, ਇਸੇ ਲਈ ਇਸ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ, “ਅਸੀਂ ਭੀ ਥੋੜੇ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਨੌ ਆਵਤੇ ਹਾਂ, ਸ੍ਰਬਤ ਖਾਲਸੇ ਕੋ ਮੇਰਾ ਹੁਕਮ ਹੈ ਆਪਸ ਮੇਂ ਮੇਲ ਕਰਣਾ ਜਦ ਅਸੀ ਕਹਲੂਰ ਆਵਤੇ ਤਦਿ ਸ੍ਰਬਤ ਖਾਲਸੇ ਹਥੀਆਰ ਬਨਿ ਕੇ ਹਜ਼ੂਰ ਆਵਣਾ ਜੋ ਆਵੈਗਾ ਸੋ ਨਿਹਾਲ ਹੋਵੈਗਾ॥” ਇਸ ਤੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਜ਼ਾਹਿਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਭਵਿੱਖਤ ਰਣਨੀਤੀ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿਚ ਸਨ। ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਰਮਿਆਨ ਨਾਂਦੇੜ ਵਿਖੇ ਗੱਲਬਾਤ ਦਾ ਦੌਰ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਤਾਂ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਉੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੀ ਗੋਦਾਵਰੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਪਰ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਬੈਰਾਗੀ ਦਾ ਡੇਰਾ ਵੀ ਸਥਿਤ ਸੀ ਜੋ ਉੱਥੇ ਪਿਛਲੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਥੇ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਨਾਂਦੇੜ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਉਸ ਦੇ ਅਣਗਣਿਤ ਦਰਸ਼ਨ-ਅਭਿਲਾਖੀ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਉਹ ਰਿਧੀਆਂਸਿਧੀਆਂ, ਜਾਦੂ-ਟੂਣਿਆਂ ਅਤੇ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ-ਦਰਦ ਆਦਿ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਗੁਰਬਾਣੀ, ਪ੍ਰਭੁ ਦੇ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ, ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅਨਮੋਲ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਦੀਨਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਰਾਹ ਪਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਹਰ ਪ੍ਰਾਣੀ ਲਈ ਲੰਗਰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਸੰਗਤ ਊਚ-ਨੀਚ ਦੇ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਇੱਕੋ ਪੰਗਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੰਗਰ ਛਕਦੀ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਬਿਬੇਕ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਗੋਦਾਵਰੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਪਰ ਦੋ ਵਿਰੋਧੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪੰਥ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ। ਇਕ ਪਾਸੇ ਦੀਨ-ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਬੇਮੁਖ ਹੋ ਕੇ ਵੈਰਾਗਮਈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਲਈ ਜਿਊਣ ਵਾਲੇ ਸਾਧੂ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਿਆਂ ਸਰਬੱਤ ਦਾ ਭਲਾ ਮੰਗਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਇਕ ਦੂਸਰੇ ਦੇ ਕੰਮ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖ। ਇਕ ਪਾਸੇ ਦਾਨ-ਪੁੰਨ ਦੇ ਨਾਮ, ਪੁਰ ਮੰਗ ਕੇ ਡੰਗ ਟਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਧੂ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਕਿਰਤ ਅਤੇ ਵੰਡ-ਛਕਣ ਦੇ ਅਸੂਲਾਂ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖ। ਇਕ ਪਾਸੇ ਧਾਰਮਿਕ ਜ਼ੁਲਮ ਅਤੇ ਬੇਇਨਸਾਫੀ ਹੁੰਦੀ ਵੇਖ ਕੇ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਵੇਲਾ ਲੰਘਾਉਣ ਵਾਲੇ ਬੈਰਾਗੀ ਸਾਧੂ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਜ਼ਾਲਮ ਅਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਨਾਲ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਟੱਕਰਾਂ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖ। ਇਕ ਪਾਸੇ ਹਿਰਨੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮਰਦਿਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਦੀਨ-ਦੁਨੀਆ ਛੱਡ ਬੈਰਾਗੀ ਬਣ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਧਰਮ ਦੀ ਆਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਨ ਖਾਤਰ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਸਰਬੰਸ ਵਾਰ ਕੇ ਅਜੇ ਵੀ ਸੰਘਰਸ਼ਸ਼ੀਲ ਧਰਮੀ ਯੋਧਾ। ਇਸ ਲਈ ਉੱਥੇ ਦੋ ਪਰਸਪਰ ਵਿਰੋਧੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਦਾ ਆਹਮੋ-ਸਾਹਮਣਾ ਹੋਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਘੋੜੇ ’ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਬੈਰਾਗੀ ਦੇ ਡੇਰੇ ਪੁਰ ਗਏ ਸਨ। ਇਹ ਕਦਮ ਮਹਾਨ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਹਿੱਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ ਦੀ ਔਖੀ ਅਤੇ ਲੰਬੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਮਿਸ਼ਨ ਤਹਿਤ ਹਿੰਦੂ ਤੀਰਥਾਂ, ਮੱਠਾਂ ਅਤੇ ਮੱਕਾ ਸ਼ਰੀਫ ਦੀ ਜ਼ਿਆਰਤ ਵੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਣ ਦਿਵਸ ਦੇ ਮੌਕੇ ਕੁਰਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿਖੇ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਣ ਬਾਬਤ ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਿਆ ਸੀ। ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਰਤਾਰਾ ਕਰਦਿਆਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਬੈਰਾਗੀ ਸਾਧੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਮੰਤਰਾਂ, ਫੂਕਾਂ ਅਤੇ ਜਾਦੂਸ੍ਰੀ ਟੂਣਿਆਂ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਤਹਿਸ-ਨਹਿਸ ਕਰਨ ਅਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦੇ ਹੱਲ ਕਰਨ ਦਾ ਭਰਮ ਤੋੜਿਆ ਸੀ। ਵੈਸ਼ਨੋ ਸਾਧੂਆਂ ਦੇ ਡੇਰੇ ’ਤੇ ਘਟੀ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਜ਼ਰੂਰ ਕੰਬਾ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣਗੇ। ਦੁਨੀਆ ਛੱਡ ਚੁੱਕੇ ਅਤੇ ਜੰਤਰਾਂ-ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਇਕ ਸੰਦੇਸ਼ ਸੀ ਕਿ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ ਤਾਂ ਧਰਮ ਦੀ ਆੜ ਵਿਚ ਜ਼ੁਲਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਸਕਣਗੇ। ਇਹ ਉਹ ਵਕਤ ਸੀ ਜਦੋਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਜੁਝਾਰੂ ਯੋਧੇ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ, ਨਾ ਕਿ ਜਾਦੂ-ਟੂਣੇ ਅਤੇ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਇਸ ਤੱਥ ਦਾ ਵੀ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ, ਪੀਰਾਂ-ਫਕੀਰਾਂ ਦੇ ਧਾਗੇ-ਤਵੀਤ ਅਤੇ ਫੂਕਾਂ; ਮਹਿਮੂਦ ਗਜ਼ਨਵੀ ਅਤੇ ਬਾਬਰ ਜਿਹੇ ਜ਼ਾਲਮ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਤੋਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਨੂੰ ਬਚਾ ਨਹੀਂ ਸਕੇ ਸਨ। ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਦੀਆਂ ਥੋਥੀਆਂ ਦਲੀਲਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਹਕੀਕੀ ਬਿਬੇਕ ਅੱਗੇ ਬੌਣੀਆਂ ਸਾਬਿਤ ਹੋਈਆਂ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚਰਨੀਂ ਢਹਿ ਪਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵਿਦਵਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦਾ ਹੀ ਕਮਾਲ ਸੀ ਕਿ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਨੂੰ ਦਸਤੂਰ-ਉਲ-ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਤਹਿਤ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਖਾਹਿਸ਼ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਕੱਟੜ ਅਤੇ ਹੰਕਾਰੀ ਮੁਸਲਿਮ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖ ਕੇ ਭੇਜਿਆ ਪੱਤਰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਕਾਇਲ ਵੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜ਼ਾਹਿਰ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਸੇ ਦਿਨ ਹੀ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਨੇ ਬੈਰਾਗੀ ਡੇਰਾ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਖੰਡੇ-ਬਾਟੇ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਇਆ ਅਤੇ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਬੈਰਾਗੀ, ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਖਾਲਸਈ ਰਹੁ-ਰੀਤਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰ ਮਰਯਾਦਾ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਇਆ, ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀਰੇ ਦੀ ਪਰਖ ਜੌਹਰੀ ਹੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਾਰਖੂ ਅੱਖ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਵਿਚ ਲੁਕੀ ਜੁਝਾਰੂ ਅਤੇ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਬਿਰਤੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਨਜ਼ਰੇ ਹੀ ਪਰਖ ਲਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਥਾਪੜੇ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੇ ਸੋਨੇ ’ਤੇ ਸੁਹਾਗੇ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਜਥੇਦਾਰ ਥਾਪ ਕੇ, ਸਿੱਖ ਇਨਕਲਾਬ ਲਈ ਲੜਨ ਵਾਸਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਕੁਝ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਰਵਾਨਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭੱਥੇ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜ ਤੀਰ, ਨਗਾਰਾ, ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਨਾਮ ਪੁਰ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੇ। ਅਸੀਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਜਥੇਦਾਰੀ ਹੇਠ ਖਾਲਸੇ ਨੇ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਲੜ ਕੇ ਸਤਲੁਜ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਸਥਿਤ ਮਜ਼ਬੂਤ ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਤਹਿਤ-ਨਹਿਸ ਕਰ ਕੇ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਯੋਜਨਾਬੰਦ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੱਬੇਕੁਚਲੇ, ਅਖੌਤੀ ਨੀਚ ਜਾਤਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਜੱਟਾਂ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰਾਂ ਨੇ ਸਿਰਫ ਰਿਵਾਇਤੀ ਹਥਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਕਿਰਸਾਣੀ ਸੰਦਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਜਨਮ ਸਿੱਧ ਬਹਾਦਰ ਅਖਵਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੁਗ਼ਲ ਅਤੇ ਪਠਾਨ ਕੌਮਾਂ ਨੂੰ ਕਰਾਰੀ ਹਾਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੜਾਕੂ ਪੁਣੇ ਦਾ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣਾ ਹੰਕਾਰ ਤੋੜਿਆ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਿੱਖ ਇਨਕਲਾਬ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਈ ਗਈ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਤੱਥ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਦੇ ਵੀ ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਸ. ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਸਿੱਖ ਇਨਕਲਾਬ’ ਅਨੁਸਾਰ, “ਜੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖ ਗੁਰੀਲਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਤਾਂ ਏਨੀ ਲੰਬੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਜਦੋ-ਜਹਿਦ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਜਾਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ।"