ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮੁਸਲਿਮ ਧਾੜਵੀਆਂ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਮੁਗਲੀਆ ਹਕੂਮਤ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਘਰਸ਼ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਸਥਿਰਤਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਮੀਰ ਮੰਨੂ ਅਤੇ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਕਦੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਅਤੇ ਕਦੇ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਧਾੜਵੀ ਅਹਿਮਦਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਥੱਲੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਜਬਰ ਅਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਲੜਾਕੂ ਜਥੇ, ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਅਤੇ ਤਰੁਣਾ ਦਲਾਂ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਜਥੇਬੰਦ ਹੋ ਕੇ ਹਕੂਮਤ ਵਿਰੁੱਧ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਛਾਪਾਮਾਰ ਲੜਾਈਆਂ ਲੜ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਕਤ ਦੀ ਮੁਸਲਿਮ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਨੀਂਦ ਖਰਾਬ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿਚ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਲਕੀਰ ਵੀ ਖਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਖਿੱਤੇ ਦੇ ਆਬਾਦ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖ” ਨਾਮ ਦੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਵਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ ਸੀ। ਆਮ 66 ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਊਣ ਦਾ ਹੱਕ ਕੇਵਲ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਸੀ। ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ਅਗਰ ਹਿੰਦੂਆਂ ਜਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਕਿਸੇ ਸਿੱਖ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਹਿੰਦੂਆਂ ਵਾਸਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣਨਾ ਜਾਂ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਤੈਅ ਸੀ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਲਿਹਾਜ਼ ਵਰਤਦਿਆਂ ਕੋਰੜਿਆਂ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਹਕੂਮਤ ਵੱਲੋਂ ਹਰ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਮੁਖਬਰ ਛੱਡੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਲੁਕੇ ਛਿਪੇ ਸਿੱਖ ਬਾਬਤ ਸੂਹਾਂ ਦੇਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਅਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਜਥੇ ਅਕਸਰ ਦਿਨ ਢਲਣ ’ਤੇ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਅਤੇ ਪਹੁ ਫੁੱਟਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਆਪਣੀਆਂ ਲੁਕਣਗਾਹਾਂ ਵੱਲ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਹੌਲ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਦੇ ਵੀ ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਮੁਗ਼ਲਸ਼ਾਹੀ ਅਤੇ ਅਫਗਾਨ ਲੁਟੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਹਰ ਹਾਲ ਆਪਣਾ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਸੀ।

ਉਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਮੰਜ਼ਰ ’ਤੇ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਮੌਕਾ ਵੀ ਆਇਆ ਜਦੋਂ ਇਸਦੀ ਵਾਗਡੋਰ ਮੁਗਲਾਨੀ ਬੇਗਮ ਨਾਮ ਦੀ ਇਕ ਤੁਰਕ ਇਸਤਰੀ ਹੱਥ ਆ ਗਈ। ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਮੀਰ ਮੰਨੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ। ਮੀਰ ਮੰਨੂ ਦੀ ਮੌਤ ਨਵੰਬਰ 1753 ਈ. ਵਿਚ ਅਚਾਨਕ ਰਹੱਸਮਈ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮੀਰ ਮੰਨੂ ਦਾ ਇਕ ਘਰੇਲੂ ਤੁਰਕ ਨੌਕਰ ਮਿਸਕੀਨ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ “ਤਜ਼ਕਰਾ-ਏ-ਮਿਸਕੀਨ” ਵਿਚ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦੋਂ ਫੌਜ ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ ਖਵਾਜ਼ਾ ਮਿਰਜ਼ਾ ਕੁਝ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਸਿਰ ਮੀਰ ਮੰਨੂ ਅੱਗੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਅਚਾਨਕ ਉਸੇ ਸ਼ਾਮ ਉਸਦੀ ਤਬੀਅਤ ਖਰਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਬਾਅਦ ਤੜਫ-ਤੜਫ ਕੇ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁਗਲਾਨੀ ਬੇਗਮ ਦੇ ਦੋ ਸਾਲਾ ਲੜਕੇ ਮੁਹੰਮਦ ਅਮੀਨ ਖਾਨ ਨੂੰ ਅਹਿਮਦਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਹਾਕਮ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਗ਼ਲਾਨੀ ਬੇਗਮ ਹੱਥ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸੱਤਾ ਆ ਗਈ ਸੀ।

ਉਸ ਨੇ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬੈਠਦਿਆਂ ਹੀ ਸਿੱਖਾਂ ਉੱਪਰ ਫੌਜੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਮਾਝੇ ਦੇ ਸਿੱਖ ਛਾਪਾਮਾਰ ਦਸਤਿਆਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਜਮਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਬੇਗਮ ਨੇ ਕਾਸਿਮ ਖਾਨ ਨਾਮ ਦੇ ਇਕ ਤੁਰਕ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਦਾ ਜਰਨੈਲ ਥਾਪ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਜਮਾਂਦਾਰ ਸੀ। ਉਸ ਪਾਸ ਪੱਟੀ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚੋਂ ਮਾਮਲਾ ਉਗਰਾਹੁਣ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਵੀ ਸਨ। ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਲੜਨ ਲਈ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਘੋੜਸਵਾਰ ਫੌਜੀ, ਪੈਦਲ ਫੌਜੀ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਮੁਗਲਾਨੀ ਬੇਗਮ ਦੇ ਘਰੇਲੂ ਨੌਕਰ ਮਿਸਕੀਨ ਦੀ ਪੁਸਤਕ, “ਤਜ਼ਕਰਾ-ਏ-ਤਹਮਸ” ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਇਕ ਫੌਜੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਬਾਬਤ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਜੋ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸਿੱਖ ਲੜਾਕੂਆਂ ਅਤੇ ਕਾਸਿਮ ਖਾਨ ਦੀ ਫੌਜ ਦਰਮਿਆਨ ਹੋਇਆ। ਭਾਰੀ ਲਾਮ-ਲਸ਼ਕਰ ਨਾਲ ਲੈਸ ਕਾਸਿਮ ਖਾਨ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਦੋ ਕੁ ਕੋਹ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਕੋਟ ਲਖਪਤ ਰਾਇ ਦੇ ਬਾਗ ਵਿਚ ਛਾਉਣੀ ਬਣਾ ਲਈ। ਸਵੇਰ ਵੇਲੇ ਉਹ ਫੌਜੀਆਂ ਦੀ ਨਫਰੀ ਅਤੇ ਅਸਲਾ ਵੇਖਦਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਢਲਦਿਆਂ ਹੀ ਸ਼ਰਾਬ, ਮੁਜਰੇ ਨਾਚ ਗਾਣੇ ਅਤੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦਾ ਦੌਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ। ਤਕਰੀਬਨ ਹਰ ਫੌਜੀ ਨੂੰ ਦੋ-ਦੋ ਮੋਹਰਾਂ ਦਿੰਦਾ ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਐਸ਼ ਕਰ ਸਕੇ। ਉੱਧਰ ਸਿੱਖ ਲੜਾਕੂਆਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਮੌਕਿਆਂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਕ ਰਾਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੀ ਛਾਉਣੀ ਨੂੰ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨ੍ਹੇਰੇ ਵਿਚ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਸ਼ਰਾਬ ਵਿਚ ਮਸਤ ਹੋਏ ਕਾਸਿਮ ਖਾਨ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਬਾਬਤ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਢਾਲ ਬਣਾ ਕੇ ਲੁਕ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸਦੇ ਕਈ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਮਿਸਕੀਨ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਮਾਰ-ਧਾੜ ਕਰਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਛਾਉਣੀ ਦੇ ਨੇੜਿਓਂ ਲਲਕਾਰੇ ਅਤੇ ਜੈਕਾਰੇ ਮਾਰਦੇ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਰਾਤ ਬੜੀ ਬੇਚੈਨੀ ਨਾਲ ਕੱਟੀ ਸੀ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਨੇ ਪੱਟੀ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਰਾਹ ਵਿਚ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੇ ਇਕ ਪਿੰਡ “ਦਮੋਦਰਣ” (ਜੋ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਬਾਰਾਂ ਕੁ ਕੋਹ ਦੂਰ ਸੀ। ਦੀ ਜੂਹ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਡੇਰੇ ਲਗਾ ਲਏ। ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ (ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ) ਨੇ ਡਰਦਿਆਂ ਡਰਦਿਆਂ ਕਾਸਿਮ ਖਾਨ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਫੌਜ ਦੀ ਬਹੁਤ ਆਓ ਭਗਤ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਫੌਜ ਵੱਲੋਂ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਰੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਜੂੜ ਕੇ ਕੇ ਪੈਲੀਆਂ ਵਿਚ ਲੰਮੇ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਫੌਜੀਆਂ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਹਰ ਘਰ-ਘਾਟ ਲੁੱਟ ਕੇ ਸਾੜ ਜਾਂ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ। ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਤਕਰੀਬਨ ਇਕ ਮਹੀਨਾ ਬੰਧਕ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੈੜੇ ਕੰਮ ਕਰਵਾਏ। ਕਾਸਿਮ ਖਾਨ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸਿੱਖ ਲੜਾਕੂਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਸਿੱਖ ਲੜਾਕੂ ਵੀ ਚੈਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੈਠੇ, ਉਹ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਤੜਕਸਾਰ ਅਤੇ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੇ ਕੈਂਪ ਤੇ ਅਚਾਨਕ ਹਮਲੇ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰ ਕੇ ਭੱਜ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।

ਇਕ ਦਿਨ ਕਾਸਿਮ ਖਾਨ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਮੁਖਬਰ ਨੇ ਉੱਥੋਂ ਕੁਝ ਕੋਹ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਕਿਸੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਲੜਾਕੂਆਂ ਦੇ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਫੌਰਨ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਅਲੀਮ ਬੇਗ ਖਾਨ ਨੂੰ ਇਕ ਹਜ਼ਾਰ ਤੇਜ਼ ਤਰਾਰ ਘੋੜਸਵਾਰ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਫੌਜੀ ਦੇ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਕੀਤਾ। ਅਜੇ ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜਾਂ ਉਕਤ ਟਿਕਾਣੇ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿਚ ਹੀ ਮਾਰਚ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਕਿ ਸਾਹਮਣਿਓਂ ਅਚਾਨਕ ਸਿੱਖ ਘੋੜਸਵਾਰ ਲੜਾਕੂਆਂ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹੱਥੋਂ-ਹੱਥ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਮਾਰ ਖਾ ਕੇ ਅਲੀਮ ਬੇਗ ਖਾਨ ਮੈਦਾਨ ਛੱਡ ਕੇ ਜਿੱਧਰ ਰਾਹ ਮਿਲਿਆ ਉੱਧਰ ਭੱਜ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੇਜ਼ ਤਰਾਰ ਝੜਪ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਲੜਾਕੂਆਂ ਹੱਥੋਂ 300 ਪੈਦਲ ਤੁਰਕ ਫੌਜੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਇਸ ਕਰਾਰੀ ਹਾਰ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਕਾਸਿਮ ਖਾਨ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਤਾਂ ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਤੋਂ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨਾਲ ਉੱਧਰ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਮਿਸਕੀਨ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਕੁਝ ਘੋੜਸਵਾਰ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਮਗਰ ਚੱਲ ਪਿਆ ਅਤੇ ਅਜੇ ਉਹ ਦੋ ਕੋਹ ਦੂਰ ਹੀ ਗਿਆ ਤਾਂ ਇਕ ਅਜੀਬ ਮੰਜ਼ਰ ਵੇਖ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਕਾਸਿਮ ਖਾਨ ਤੇ ਉਸਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਵਾਪਸ ਭੱਜੀਆਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਤਿੰਨ ਘੋੜਸਵਾਰ ਸਿੱਖ ਲੜਾਕੂਆਂ ਨੇ ਅੱਗੇ ਲਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਕ ਕੋਹ ਤਕ ਤਾਂ ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਖਿਲਰੀਆਂ ਪਈਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਮਿਸਕੀਨ ਵੀ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਬਚਾ ਕੇ ਵਾਪਸ ਦੌੜ ਆਇਆ ਸੀ।

ਕਾਸਿਮ ਖਾਨ ਨਮੋਸ਼ੀ ਦਾ ਮਾਰਿਆ ਲਾਹੌਰ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਦਰਿਆ ਰਾਵੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ’ਤੇ ਆਪਣੀ ਬਚੀ-ਖੁਚੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਰੁਕ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਉਸ ਨੇ ਕੁਝ ਵਿਚੋਲੇ ਪਾ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਗੰਢਣ ਦੀ ਸਕੀਮ ਬਣਾਈ। ਉਸਦਾ ਮਕਸਦ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਸੂਬੇਦਾਰੀ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਕੁਝ ਰਸੂਖਦਾਰ ਚੌਧਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਖੜਾਕੂ ਸਿੱਖ ਜਥਿਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨੀ ' ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਜਥੇ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਮੰਨ ਗਏ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮੋਹਰਾਂ, ਬੰਦੂਕਾਂ, ਤੀਰ-ਕਮਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੰਗੀ ਸਾਜ-ਓ-ਸਾਮਾਨ ਲੈ ਕੇ, ਇਕ ਦਿਨ ਅਚਾਨਕ ਹਰਣ ਹੋ ਗਏ। ਇਹ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸਿੱਖ ਜਥਿਆਂ ਦੀ ਇਕ ਚਾਲ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਉਹ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਿੱਖ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਜਥਿਆਂ ਦੀਆਂ ਵੱਧਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਮੁਗ਼ਲੀਆ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਮੋਮਿਨ ਖਾਨ ਨਾਮ ਦੇ ਇਕ ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜੀ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਥਾਪ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਕ ਉਜ਼ਬੇਕ ਜਰਨੈਲ ਖਵਾਜਾ ਮਿਰਜਾ ਨੂੰ ਉਸਦਾ ਫ਼ੌਜਦਾਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਕ ਦਿਨ ਮੁਗਲਾਨੀ ਬੇਗਮ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਉਸਦੇ ਪੰਜ-ਛੇ ਹਜ਼ਾਰ ਪੂਰਬੀ (ਭਈਏ) ਫੌਜੀ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਲੜੇ ਪਰ ਛੇਤੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚੋਂ ਜਾਨਾਂ ਬਚਾ ਕੇ ਭੱਜ ਗਏ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਸੰਨ 1754 ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਹੀ ਦੌਰ ਵਿਚ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਅਹਿਮਦਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਇਕ ਜਰਨੈਲ ਖਵਾਜਾ ਅਬਦੁੱਲਾ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਥਾਪ ਦਿੱਤਾ। ਖਵਾਜਾ ਮਿਰਜ਼ਾ ਅਬਦੁੱਲਾ ਨੇ ਸਿੱਖ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਜਥਿਆਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਲਾਹੌਰ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕੀ ਰੱਖਿਆ ਪਰ ਲਾਹੌਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਚਾਰਦੀਵਾਰੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬੰਦ ਕਰ ਕੇ ਵਸਨੀਕਾਂ (ਹਿੰਦੂਆਂ, ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ) ਪਾਸੋਂ ਸੋਨਾ, ਚਾਂਦੀ, ਨਕਦੀ, ਤਾਂਬੇ ਅਤੇ ਪਿੱਤਲ ਦੇ ਭਾਂਡੇ, ਕੀਮਤੀ ਕੱਪੜੇ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਤਕ ਜਬਰੀ ਖੋਹ ਲਿਆ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਸੰਨ 1755 ਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਲਾਹੌਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਇਹ ਅਖਾਣ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, “ਹਕੂਮਤ ਨਵਾਬ ਅਬਦੁੱਲਾ ਨਾਂ ਚੱਕੀ ਰਹੀ ਨਾ ਚੁੱਲਾ।” ਤਕਰੀਬਨ ਦੋ ਸਾਲ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਰੋਲੇ ਰੱਪੇ ਦੌਰਾਨ ਜਨਵਰੀ 1757 ਨੂੰ ਅਹਿਮਦਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਭਾਰੀ ਲਾਮ ਲਸ਼ਕਰ ਨਾਲ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ 28 ਫਰਵਰੀ, 1757 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਉੱਪਰ ਹਮਲਾ ਕਰ ਕੇ ਹਰ ਅਮੀਰ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨੂੰ ਲੁੱਟਿਆ ਅਤੇ ਕਤਲਓ-ਗਾਰਤ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਬੁਲ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਆਉਂਦਿਆਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰੋਕਿਆ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਲੁੱਟਮਾਰ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਲੈ ਕੇ ਵਾਪਸ ਪਰਤ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਦੋਂ ਸਿੱਖ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਜਥਿਆਂ ਨੇ ਗੁਰੀਲਾ ਹਮਲੇ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਤੋਂ ਲੁੱਟ ਦਾ ਮਾਲ ਖੋਹਿਆ ਅਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਹਿੰਦੂ ਬਹੁ-ਬੇਟੀਆਂ ਵੀ ਛਡਵਾਈਆਂ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇਸ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਨੇ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਲਮਬੰਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਇਕ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਤਹਿਤ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਠੂ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਬੋਲਬਾਲ ਵਾਲੇ ਇਸ ਦੌਰ ਨੂੰ ਅਣਗੌਲਿਆ ਕੀਤਾ ਹੈ।