ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿਚ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ਆਪਣੇ ਲੰਮੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਿਸਲਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਇਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਅਫਗਾਨ ਧਾੜਵੀ ਅਹਿਮਦਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਆਏ ਦਿਨ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ’ਤੇ ਤਿੱਖੇ ਹਮਲੇ ਕਰ ਕੇ ਲੁੱਟਮਾਰ ਵਿਚ ਰੁੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇੱਧਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਤਾਕਤਾਂ (ਮੁਗ਼ਲ ਅਤੇ ਅਫਗਾਨੀ ਧਾੜਵੀ) ਨਾਲ ਦੋ-ਦੋ ਹੱਥ ਕਰਨੇ ਪੈ ਰਹੇ ਸਨ। ਅਰਦਾਸ ਉਪਰੰਤ ਜੰਗ ਦਾ ਬਿਗਲ ਅਤੇ ਨਗਾਰਿਆਂ ਤੇ ਚੋਟ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹੀ ਲਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਐਸੇ ਧਰਮੀ ਯੋਧਿਆਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਈ ਵਾਰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਸਿਰਧੜ ਦੀ ਬਾਜ਼ੀ ਲਗਾ ਕੇ ਲੜਦੇ ਸਨ।

ਸੰਨ 1761 ਵਿਚ ਮਿਸਲ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਾਲੀਏ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਅਹਿਮਦਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਾਣੀਪਤ ਦੀ ਤੀਸਰੀ ਵੱਡੀ ਜੰਗ ਵਿਚ ਮਰਾਠਾ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਤਹਿਸਨਹਿਸ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਕਈ ਹਜ਼ਾਰ ਲੜਕੀਆਂ ਨੂੰ ਬੰਦੀ ਬਣਾ ਕੇ ਵਾਪਸ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਪਰਤ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਲੜਾਕੂ ਜਥਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁੱਕਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਕ ਤੇਜ਼ ਤਰਾਰ ਹਮਲਾ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਲੁੱਟਮਾਰ ਦਾ ਮਾਲ ਖੋਹ ਲਿਆ ਅਤੇ ਬੰਦੀ ਬਣਾਈਆਂ ਲੜਕੀਆਂ ਛੁਡਾ ਕੇ ਹਰਨ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਝੜਪ ਦੌਰਾਨ ਜਿੱਥੇ ਕਈ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਉੱਥੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀਆਂ ਵਿਚ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਿਤਾ ਸਰਦਾਰ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਅਕਾਲੀ ਵੀ ਸੀ। ਗੰਭੀਰ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਾਂਗਰ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਇਕ ਪਿੰਡ ਦੇਹਲਾ ਸੀਹਾਂ (ਮੌਜੂਦਾ ਨਾਮ) ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ। ਪਰ ਉਹ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਦੀ ਤਾਬ ਨਾ ਸਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕੁਝ ਚਿਰ ਬਾਅਦ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਉਮਰ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਸੀ ਪਰ ਆਪਣੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਰਦਾਰ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਬੱਚੇ ਦਾ ਹੱਥ ਅਕਾਲੀ ਬਾਬਾ ਨੈਣਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਗਏ।

ਅਕਾਲੀ ਬਾਬਾ ਨੈਣਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਵਹੀਰ ਵਿਚ ਹੀ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜਵਾਨ ਹੋਇਆ। ਧਾਰਮਿਕ ਵਿੱਦਿਆ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸ਼ਸਤਰ ਵਿੱਦਿਆ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਿਕ ਵਸਤੂਆਂ ਜਿਵੇਂ— ਧਨ, ਦੌਲਤ, ਜ਼ਮੀਨ ਆਦਿ ਸਭ ਕੁਝ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਮਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਇਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਇਸ ਮਿਸਲ ਦੀ ਵਹੀਰ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਵਿਚਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਕੁਰਹਿਤਾਂ ਬਾਬਤ ਪਤਾ ਲੱਗਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦਿਆਂ ਮਿਸਲ ਵੱਲੋਂ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨੇ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਧਾਰਮਿਕ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤਾ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਵੀ ਕਰਵਾਈ, ਲੰਗਰ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਪਰਕਰਮਾ ਵਿਚ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਵੇਰੇ ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਧ-ਚੜ ਕੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।

ਇਸ ਸਮੇਂ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਮਿਸਲਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਭੰਗੀਆਂ ਦੀ ਮਿਸਲ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਾਕਤਵਰ ਸੀ ਜਿਸ ਪਾਸ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ‘ਕਿਲਾ ਭੰਗੀਆਂ’ ਸੀ। ਉਸ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਨਸ਼ੀਨ ‘ਮਾਈ ਸੁੱਖਾਂ’ ਆਪਣੇ ਕੁਝ ਕੁ ਸੌ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨਾਲ ਰਹਿ ਰਹੀ ' ਸੀ। ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦਾ ਇਕ ਵੱਡਾ ਇਲਾਕਾ ਇਸ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਹੇਠ ਸੀ। ਇਧਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ‘ਮਿਸਲ ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆ’ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤਾਕਤ ਦਿਨੋਂ ਦਿਨ ਵੱਧਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਸੰਨ 1805 ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਭੰਗੀਆਂ ਦੁਆਲੇ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਇਸ ਦਾ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣਾ ਅਕਾਲੀ ਜਥਾ ਲੈ ਕੇ ਦੋਹਾਂ ਤਾਕਤਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਡਟ ਗਿਆ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਖ਼ੂਨੀ ਟਕਰਾਅ ਟਲ ਗਿਆ। ‘ਮਾਈ ਸੁੱਖਾਂ’ ਵੱਲੋਂ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵਿਚੋਲੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਉਂਦਿਆਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰ ਕੇ ਇੱਕ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਤਹਿਤ ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਆਪਣਾ ਅਧਿਕਾਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੇਠ ਆ ਗਿਆ। ਭੰਗੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਵਾਰਸਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਜਾਗੀਰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੰਥ ਜਜ਼ਬੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਨ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮਿਸਲ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਾਲੀ ਦੇ ਨਾਮ ਇਕ ਜਗੀਰ ਵੀ ਲੁਆ ਦਿੱਤੀ।

ਇਕ ਵਾਰ ਸੰਨ 1807-08 ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਸੂਰ ਨੂੰ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਲੈ ਲਿਆ। ਇਕ ਮਹੀਨਾ ਲੜਾਈ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ ਪਰ ਕੁਤਬਦੀਨ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਨਾ ਸਕਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਜਥਾ ਲੈ ਕੇ ਆਉਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਫਰਵਰੀ 1807-08 ਈ. ਵਿਚ ਅਕਾਲੀ ਫੌਜ ਨੇ ਕਸੂਰ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੰਧ ਨੂੰ ਬਾਰੂਦ ਨਾਲ ਤੋੜ ਕੇ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਏ। ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾ ਸੀਨਾ-ਬ-ਸੀਨਾ ਲੜਾਈ ਕਰਦੀ ਅਤੇ ‘ਬੋਲੇ ਸੋ ਨਿਹਾਲ' ਦੇ ਜੈਕਾਰੇ ਗਜਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਸਵੇਰ ਹੋਣ ਤਕ ਕਿਲ੍ਹੇ ’ਤੇ ਕਾਬਜ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਜਿੱਤ ਕਰਕੇ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹੋਰ ਨੇੜੇ ਆ ਗਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਲਤਾਨ, ਪਿਸ਼ਾਵਰ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਸਰਹੱਦੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਫੌਜੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹੋ ਕੇ ਲੜਨ ਦਾ ਮਾਣ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਨਾਂ ਤਨਖਾਹ ਲਈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮਾਣ ਭੱਤੇ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਜਦੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫੌਜ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ “ਅਨਿਯਮਤ ਫੌਜ” ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੰਦੇ ਉਸ ਦੀ ਤਾਰੀਫ “ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਵਨਾ” ਵਾਲੀ ਲਿਖ ਕੇ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਉਸ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ‘ਡੇਅਰ ਡੈਵਿਲਜ਼’ (ਨਿਧੜਕ ਯੋਧੇ) ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਸੰਨ 1818 ਤਕ ਮੁਲਤਾਨ ਅਜੇ ਅਫਗਾਨਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਹੇਠ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕਈ ਵਾਰ ਉਸ ਉੱਪਰ ਹਮਲੇ ਕਰ ਚੁਕੇ ਸੀ ਪਰ ਕਾਮਯਾਬੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮੁਲਤਾਨ ਮੁਹਿੰਮ ਦਾ ਮੋਹਰੀ ਥਾਪ ਕੇ ਰਵਾਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਸਰਦਾਰ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 25000 ਨਿਯਮਤ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਫੌਜੀ ਜਰਨੈਲ ਸਰਦਾਰ ਦਲ ਸਿੰਘ, ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ, ਧੰਨਾ ਸਿੰਘ ਮਲਵਈ ਅਤੇ ਦੀਵਾਨ ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਆਦਿ ਭਾਰੀ ਤੋਪਖਾਨੇ, ਘੋੜਸਵਾਰ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਜਵਾਨਾਂ ਨਾਲ ਰਵਾਨਾ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਵਾਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫੌਜ ਮੁਲਤਾਨ ਕਿਲ੍ਹੇ ’ਤੇ ਕਾਬਜ ਹੋਣ ਵਿਚ ਸਫਲ ਹੋ ਗਈ। ਸਰਦਾਰ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਿੱਤ ਦੀ ਜੋ ਰਿਪੋਰਟ ਲਾਹੌਰ ਭੇਜੀ ਉਸ ਵਿਚ ਇਹ ਹੀ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਇਹ ਫਤਿਹ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਦਲੇਰੀ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਦਾ ਫ਼ਲ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਜੇਤੂ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਲਾਹੌਰ ਸ਼ਹਿਰ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਈਆਂ ਉਦੋਂ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਕਾਲੀ ਫੌਜ ਜਿੱਤ ਦੇ ਨਗਾਰੇ ਅਤੇ ਨਰਸਿੰ ਵਜਾਉਂਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸੀ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਖਾਲਸਾ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ “ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦਾ ਰਾਖਾ” ਹੋਣ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਇਸ ਸੂਰਬੀਰ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਗਾਥਾ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜ਼ਿਕਰ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਅਧੂਰੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘਟਨਾ ਦਸੰਬਰ 1808 ਅਤੇ 1809 ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ (ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ) ਵੱਲੋਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਇਕ ਦੂਤ ਮਿਸਟਰ ਮੈਟਕਾਫ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਉੱਪਰ ‘ਮਿੱਤਰਤਾ ਦੀ ਸੰਧੀ’ ਉੱਪਰ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਤੁਰਦਾ ਕਦੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਅਤੇ ਕਦੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਕੱਟ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਇਸ ਸੰਧੀ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਦਰਿਆ ਜਮਨਾ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਤਕਰੀਬਨ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਫੁਲਕੀਆ ਰਿਆਸਤ (ਪਟਿਆਲਾ), ਮੇਰਠ, ਗਾਜ਼ੀਆਬਾਦ, ਮੁਰਾਦਾਬਾਦ, ਸਹਾਰਨਪੁਰ ਆਦਿ ਦੇ ਜਮਨਾ ਦਰਿਆ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਫਤਿਹ ਕੀਤੇ ਸਨ ਪਰ ਮੁਕੰਮਲ ਕਬਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਉੱਪਰ ਆਪਣੀ ਬਾਲਾਦਸਤੀ (ਜ਼ਰਬਦਸਤੀ) ਕਰਨ ਲਈ ਜੰਗੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਵਿਚ ਰੁੱਝੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਪਰ ਇਧਰ ਸੰਨ 1806 ਵਿਚ ਹੀ ਫੁਲਕੀਆ ਸਰਦਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਖ਼ੁਦ ਅਧੀਨਗੀ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੈੱਡਕਵਾਰਟਰ ਕਲਕੱਤੇ ਵਿਖੇ ਪੰਜਾਬ ਉੱਪਰ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਸਲਾਹਾਂ ਦੇ ਆਏ ਸਨ। ਫੁਲਕੀਆ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੇ ਇਸ ਕਦਮ ਨਾਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਬਲ ਮਿਲ ਗਿਆ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫੌਜੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸੰਧੀ ਕਰਨੀ ਸਹੀ ਸਮਝੀ ਸੀ। ਮੈਟਕਾਫ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਲਿਖਣ ਵਾਲਾ ਉਸ ਦਾ ਇਕ ਦੋਸਤ ਜਾਹਨ ਵਿਲਿਅਮ ਕਾਈ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਲਾਈਫ ਆਫ ਮੈਟਕਾਫ' ਦੇ ਪੰਨੇ 289-90 ਉੱਪਰ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਮੈਟਕਾਫ ਸੰਧੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ’ਤੇ ਸਹਿਮਤੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਠਹਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਦੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਇਕ ਡੂੰਘੇ ਸੰਕਟ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਪਿਆ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲਾਹੌਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਬਾਹਰ ਧਰਨਾ ਲਗਾ ਕੇ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਇਹ ਮੰਗ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ‘ਮੋਰਾਂ’ ਨਾਮ ਦੀ ਮੁਸਲਿਮ ਲੜਕੀ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ। ਇਧਰ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵੀ ਇਹੋ ਹੀ ਸਥਿਤੀ ਸੀ। ਅਖੀਰ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਪੰਜ ਤਿਆਰ-ਬਰ-ਤਿਆਰ ਖਾਲਸਾ ਸਿੰਘਾਂ ਤੋਂ ਇਕ ਪਰਵਾਨਾ ਦਸਤਖਤ ਕਰਵਾ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ’ਤੇ ਪੇਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿਤ ਦੀ ਭੁੱਲ ਮੰਨਣ ਵਾਸਤੇ ਕਿਹਾ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਝਿਜਕ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਪੇਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਂ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੂੰ ਰਹਿਤ ਵਿਚ ਹੋਈ ਭੁੱਲ ਬਾਬਤ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਇਆ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਖੜੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਭੁੱਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਈ ਅਤੇ ਕੋਰੜੇ ਖਾਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਪਿੱਠ ਨੰਗੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬਹੁਤ ਭਾਵੁਕ ਸੀ ਪਰ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ ਖਾਲਸਈ ਰਹੁ-ਰੀਤਾਂ ਦਾ ਸਿਰ ਉੱਚਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਗਤ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਨ ’ਤੇ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨੇ ਕੋਰੜਿਆਂ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਮੁਆਫ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਮੁਤਾਬਿਕ ਮੋਰਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਵਾਸਤੇ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਕੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਪਠਾਨਕੋਟ ਵਿਖੇ ਗੁਜ਼ਾਰੀ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦਾ ਜਰਨੈਲ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਐਸੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਕਾਇਮ ਕਰ ਗਿਆ ਕਿ ਖਾਲਸੇ ਦੀਆਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਣਦੇਖੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਣਗੀਆਂ।