ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਬਹੁਤ ਵਿਗੜ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਕਈ ਕਾਰਨ ਸਨ। ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਨਾਦਰਸ਼ਾਹ ਦਾ ਹਮਲਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੋਂ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਹਮਲੇ ਸਨ। 1752 ਈ. ਵਿਚ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਸੂਬੇ ਲਾਹੌਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸੂਬਾ ਮੁਲਤਾਨ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਸੂਬੇ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ (ਸਰਹਿੰਦ ਆਦਿ ਦੇ ਇਲਾਕੇ) ਕਾਬਲ ਦੇ ਅਫਗਾਨ ਸਾਮਰਾਜ ਨਾਲ ਜੋੜ ਲਏ ਸਨ। ਪਰ ਇਹ ਰਾਜਸੀ ਸਥਿਤੀ ਛੇਤੀ ਹੀ ਬਦਲ ਗਈ। ਮਰਹੱਟਿਆਂ ਤੇ ਅਫਗਾਨਾਂ ਦਾ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਮਰਹੱਟਿਆਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਅਤੇ ਫੇਰ ਅਫਗਾਨਾਂ ਨੇ ਮਰਹੱਟਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀਪਤ ਦੀ ਤੀਜੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਭਾਂਜ ਦਿੱਤੀ। ਫੇਰ ਅਫਗਾਨਾਂ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ’ਤੇ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਇਸੇ ਰਾਜਸੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਵਿਚ ਉਜੜ ਗਏ। ਮਿਸਾਲ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮੁਲਤਾਨ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਹਿਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 1752-1771 ਈ. ਤਕ ਇਹ ਅਫਗਾਨਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਿਹਾ ਤੇ ਫੇਰ 1771-1779 ਤਕ ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ ਅਧੀਨ, 1779-1818 ਈ. ਤਕ ਫੇਰ ਅਫਗਾਨਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਮੁਲਤਾਨ ਸੰਮਿਲਤ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਦੀ ਸਿਲਕ ਦੀ ਸਨਅਤ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਤਬਾਹ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਸਿਲਕ ਦੀ ਸਨਅਤ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਪਰਾਲੇ ਕੀਤੇ।1 ਇਹ ਹੀ ਹਾਲ ਦੂਜੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦਾ ਸੀ।

ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਾਲ ਵਿਚ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਵਧਣ ਦੇ ਕਈ ਕਾਰਨ ਸਨ। ਜਿਥੇ ਕਿਧਰੇ ਨਵੇਂ ਕਿਲ੍ਹੇ ਬਣਦੇ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਚੰਗਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ, ਉਥੋਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਆਬਾਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਫਿਲੌਰ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਿਆ ਤੇ ਇਥੇ ਨਗਰ ਆਬਾਦ ਹੋ ਗਿਆ। ਕਈ ਵਾਰ ਹੋਰ ਕਾਰਨ ਵੀ ਇਸ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਟਕ ਨਗਰ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਵਿਚ ਇਕ ਵੱਡੀ ਸ਼ਾਹਰਾਹ ’ਤੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। ਵਜ਼ੀਰਾਬਾਦ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ) ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਵਧਣ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਨ। ਵਪਾਰ ਤੇ ਸਨਅਤ ਦੀ ਉਨਤੀ ਕਰਕੇ ਨਗਰਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਅਬਾਦੀ ਦੇ ਵਾਧੇ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਕਾਰਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸਨਅਤ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਸੀ। ਨਿਮਨਲਿਖਤ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ:-

ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਨਗਰ - ਵਜ਼ੀਰਾਬਾਦ

ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦਾ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲੇ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਇਕ ਮੀਲ ’ਤੇ ਦਰਿਆ ਚਨਾਬ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਅਸਥਿਤ ਵਜ਼ੀਰਾਬਾਦ ਨਗਰ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ2 (ਹਕੀਮ ਇਲਮਉਦੀਨ), ਜੋ ਸ਼ਾਹਜਹਾਨ ਦੇ ਵੇਲੇ ਇਕ ਉੱਘਾ ਅਮੀਰ ਸੀ, ਨੇ ਆਬਾਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਹ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਜਰਨੈਲੀ ਸੜਕ ’ਤੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪਰਗਨੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਨਗਰ ਬਣ ਗਿਆ।3 ਪਰ ਇਹ ਸਤਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿਚ ਰਾਜਸੀ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਉਜੜ ਗਿਆ ਸੀ। 1809 ਈ. ਵਿਚ ਇਹ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋਇਆ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਹੋਣ ਲੱਗਾ। ਦਸੰਬਰ 1829 ਈ. ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਟੇਲੀਅਨ ਜਰਨੈਲ ਅਵੀਤਬੇਲਾ ਨੂੰ ਵਜ਼ੀਰਾਬਾਦ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਨੀਯਤ ਕੀਤਾ,4 ਜਿਸ ਨੇ ਵਜ਼ੀਰਾਬਾਦ ਨਗਰ ਦੀ ਵਿਉਂਤਬੰਦੀ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇਕ ਨਵੀਂ ਕਿਸਮ ਦਾ ਨਗਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਐਡਵਰਨ ਲਿਨਕਿਨ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਗਜ਼ਟੀਅਰ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿਖਦਾ ਹੈ-

“ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਵੀਤਬੇਲਾ ਨੇ ਵਜ਼ੀਰਾਬਾਦ ਦੀ ਵਿਉਂਤਬੰਦੀ ਕੀਤੀ ਨਗਰ ਇਕ ਸਮਬਾਹੀ ਸ਼ਕਲ (ਪੈਰਲੋਗਰਾਮ) ਦਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਪੱਕੀ ਫਸੀਲ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਵਿਚ ਇਕ ਸਿੱਧਾ ਅਤੇ ਚੌੜਾ ਬਜ਼ਾਰ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਇਕ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਸਿਰੇ ਤਕ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਤੇ ਛੋਟੇ ਬਜ਼ਾਰ ਵੀ ਚੌੜੇ ਅਤੇ ਸਿੱਧੇ ਸਨ। ਸਾਰੇ ਨਗਰ ਵਿਚ ਆਮ ਨਗਰਾਂ ਵਾਂਗੂੰ ਤੰਗ ਬਾਜ਼ਾਰ ਤੇ ਤੰਗ ਗਲੀਆਂ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਸੀ।”5 ਵੁਲਫ ਵਜ਼ੀਰਾਬਾਦ 1832 ਈ. ਵਿਚ ਆਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, “ਉਹ (ਅਵੀਤਬੇਲਾ) ਵਜ਼ੀਰਾਬਾਦ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸੁਧਾਰਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਸਫ਼ਾ ਰੱਖੇ ਹਨ।”6 1830 ਈ. ਵਿਚ ਵਿਲੀਅਮ ਬਾਰ ਨੇ ਲਿਖਿਆ, “ਅਸੀਂ ਇਕ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਥੱਲਿਓਂ ਲੰਘੇ... ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਸੀਂ ਲੰਘੇ ਉਹ ਚੌੜੀਆਂ ਅਤੇ ਸਫ਼ਾ ਸਨ। ਮਕਾਨ ਵੀ ਚੰਗੇ ਬਣੇ ਸਨ।”7 ਵਜ਼ੀਰਾਬਾਦ ਵਿਚ ਬਾਗਾਂ ਬਾਰੇ ਗਨੇਸ਼ਦਾਸ ਵਡਹੇਰਾ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, “ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਉੱਘੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੇ ਵਜ਼ੀਰਾਬਾਦ ਦੇ ਬਾਹਰ ਵਾਲੇ ਬਾਗ ਤੇ ਫਲਦਾਰ ਬੂਟੇ ਲਗਵਾਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਰਪਾ ਰਾਮ ਚੋਪੜੇ ਦਾ ਬਾਗ ਜੋ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਦੀਵਾਨ ਠਾਕਰ ਦਾਸ ਚੋਪੜਾ ਜੋ ਰਾਜਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਜੰਮੂ ਵਾਲੇ ਕੋਲ ਨੌਕਰ ਸੀ, ਦਾ ਬਾਗ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਸ਼ਨ ਕੌਰ ਬਾਨੀਏ ਦਾ ਬਾਗ, ਭਾਣਸ਼ਾਹ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਲੋਰਿੰਦੀਸ਼ਾਹ ਦਾ ਬਾਗ, ਸ. ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਸਿੰਘ ਜਮਾਂਦਾਰ ਦਾ ਬਾਗ ਅਤੇ ਸ. ਉੱਤਮ ਸਿੰਘ ਛਾਛੀ ਦਾ ਬਾਗ ਬਹੁਤ ਅੱਛੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਹਨ। ਵਜ਼ੀਰਾਬਾਦ ਦੀ ਸਰਾਂ ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਆ ਕੇ ਠਹਿਰਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਬਹੁਤ ਖੂਬਸੂਰਤ ਥਾਂ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਸੁੰਦਰ ਬਾਗ ਹੈ ਤੇ ਇਕ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ ਬੁਰਜ ਹੈ।”8

ਸਟੈਨਬੈਕ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, “ਨਿਰਮਾਣ ਕਲਾ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਵਜ਼ੀਰਾਬਾਦ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਭ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਇਹ ਜਰਨੈਲ ਅਵੀਤਬੇਲਾ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਚੌੜੀਆਂ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਬਹੁਤ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਹਨ।”9

ਵਜ਼ੀਰਾਬਾਦ ਬੇੜੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦਰਿਆ ਚਨਾਬ ਦੇ ਕੰਢੇ ’ਤੇ ਉੱਘੀ ਵਪਾਰ ਦੀ ਇਕ ਮੰਡੀ ਸੀ। ਜਿੱਥੇ ਦਰਿਆ ਚਨਾਬ ਦਰਿਆ ਜਿਹਲਮ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਖਨੂਰ ਜੋ ਜਾਹੂ ਵਿਚ ਹੈ ਤਕ ਇਸ ਵਿਚ ਬੇੜੀਆਂ ਚਲਦੀਆਂ ਸਨ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਵਪਾਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਜੰਮੂ ਵਾਲੇ ਪਾਸਿਓਂ ਲੱਕੜੀ, ਖੰਡ, ਘਿਉ, ਕਣਕ, ਮੋਟਾ ਕੱਪੜਾ, ਭੇਡਾਂ ਦੀਆਂ ਖੱਲਾਂ ਮੁਲਤਾਨ ਭੇਜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ ਜਿਥੋਂ ਫੇਰ ਡੇਰਾ ਗਾਜ਼ੀ ਖਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਕਾਬਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ।10 ਵਜ਼ੀਰਾਬਾਦ ਸਨਅਤ ਦਾ ਵੀ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। ਜਨਰਲ ਅਵੀਤਬੇਲਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਥੇ ਸ਼ਨੀਲ ਬਣਨੀ ਅਰੰਭ ਹੋਈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੱਪੜਾ ਵੀ ਬਣਦਾ ਸੀ।11

ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਇਹ ਪੁਨਰ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਸ਼ਹਿਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਇੰਨਾ ਪਸੰਦ ਕੀਤਾ ਕਿ ਵਜ਼ੀਰਾਬਾਦ ਨੂੰ ਹੀ ਸਾਰੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਸਿਆਲਕੋਟ, ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਅਤੇ ਕੁਝ ਇਲਾਕੇ ਲਾਹੌਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਫੇਰ 1852 ਈ. ਵਿਚ ਵਜ਼ੀਰਾਬਾਦ ਗੁਜ਼ਰਾਂਵਾਲੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।12

ਗੁਜ਼ਰਾਂਵਾਲਾ ਪ੍ਰਫੁਲਤ ਨਗਰ

ਜਰਨੈਲੀ ਸੜਕ ’ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ 42 ਮੀਲ ਪੱਛਮ-ਉੱਤਰ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਅਸਥਿਤ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲੇ ਦਾ ਪ੍ਰਫੁਲਤ ਨਗਰ ਸੀ। ਗੁਜਰਾਂਵਾਲੇ ਦੀ ਹੋਂਦ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੇਣ ਹੈ। ਅਕਬਰ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਆਇਨੀ ਅਕਬਰੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਇਲਾਕਾ ਜਿਸ ਵਿਚ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਆਬਾਦ ਹੋਇਆ, ਏਮਨਾਬਾਦ ਦੇ ਪਰਗਨੇ ਵਿਚ ਸੀ ਤੇ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲੇ ਦਾ ਨਾਂ ਲਿਖਤ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਸ਼ਿਕਾਰ ਖੇਡਦਾ ਹੋਇਆ ਕਈ ਦਿਨ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਨੇ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲੇ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦਾ ਪਿੰਡ ਘਰਜਾਖ ਤਾਂ ਤੋਜ਼ਕਿ ਜਹਾਂਗੀਰੀ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ”13 ਪਰ ਉਹ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲੇ ਦਾ ਕਥਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਵੇਲੇ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲੇ ਦਾ ਨਗਰ ਆਬਾਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਾਦਾ ਸ. ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਹ ਨਗਰ ਆਬਾਦ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਖਿਆਲੀ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਪੁਰਾਣੇ ਪਿੰਡ ਖਾਨਪੁਰ ਸਾਂਸੀ ਕੋਲ ਖੂਹ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦਾ ਪਿੰਡ ਆਬਾਦ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਖੂਹ ਨੂੰ ਗੁਜਰਾਂ ਦਾ ਖੂਹ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਗੁਜਰਾਂ ਦਾ ਖੂਹ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਪੈ ਗਿਆ।14 ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸ. ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਈਅਦ ਨਗਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀ ਇਥੇ ਆ ਕੇ ਆਬਾਦ ਹੋਏ।15 ਸ਼ੁਕਰਚਕੀਆ ਮਿਸਲ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਨਗਰ ਵਪਾਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਲਾਹੌਰ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਭਾਵ 1799 ਈ. ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇਥੇ ਹੀ ਰਹੇ ਹਨ। ਫੇਰ ਇਹ ਨਗਰ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵੇ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ।

ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵੇ ਨੇ ਇਸ ਨਗਰ ਦੀ ਉਨਤੀ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯਤਨ ਕੀਤੇ। ਉਸ ਨੇ ਬਾਗ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਬਣਵਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਕ ਬਾਰਾਂਦਰੀ ਬਣਵਾਈ। ਉਹ ਇਥੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਯਾਤਰੂਆਂ ਦਾ ਸੁਆਗਤ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਬਾਰਾਂਦਰੀ ਬਾਰੇ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਡਿਸਟ੍ਰਿਕਟ ਗਜ਼ਟੀਅਰ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, “ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਰਾਂਦਰੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਸਿੱਖ ਨਿਰਮਾਣ ਕਲਾ ਦਾ ਇਕ ਚੰਗਾ ਨਮੂਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਖੁਸ਼ਗਵਾਰ ਅਸਥਾਨ ਹੈ।”16 ਬਾਰਾਂਦਰੀ ਬਾਰੇ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਬਾਰ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, “ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅਸਥਾਨ ਹੈ ਜੋ ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਮੰਜ਼ਲਾਂ ਹਨ। ਹਰ ਇਕ ਮੰਜ਼ਲ ਵਿਚ 16 ਫੁਟ ਲੰਮੇ ਅਤੇ ਚੌੜੇ ਕਮਰੇ ਹਨ। ਹੇਠਲੀ ਮੰਜ਼ਲ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਮਰਿਆਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਬਰਾਂਡਾ ਹੈ। ਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਗਰਮੀ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚ ਠੰਡੇ ਕਮਰੇ ਹਨ। ਅੰਦਰ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਵੱਡੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ’ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਫੁਆਰੇ ਹਨ। ਉੱਤੇ ਚਬੂਤਰੇ ਦੇ ਕੋਨਿਆਂ ’ਤੇ ਬੈਠਣ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਖੂਬਸੂਰਤ ਥਾਵਾਂ ਬਣੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਸਿਲਕ ਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਸ਼ਾਲਾਂ ਵਿਛਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਜੀ ਅਤੇ ਤੀਜੀ ਮੰਜ਼ਲ ’ਤੇ ਵੀ ਬੈਠਣ ਦੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਬਣੀਆਂ ਹਨ।”17 ਬਾਰਾਂਦਰੀ ਦੀ ਇਕ ਕੰਧ ’ਤੇ ਜਮਰੌਦ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੀ ਵੱਡੀ ਕਲਮੀ ਤਸਵੀਰ ਬਣੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਤਸਵੀਰ 12 ਫੁੱਟ ਲੰਮੀ ਅਤੇ 6 ਫੁੱਟ ਉੱਚੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੈ– ਇਕ ਵਿਚ ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵੇ ਦੀ ਫੌਜ ਲੜ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਅਕਬਰ ਖਾਂ ਦੀ ਫੌਜ।”18

ਬੈਰਨ ਚਾਰਲਸ ਹਿਊਗਲ ਨੇ ਬਾਰਾਂਦਰੀ ਦੇ ਬਾਗ ਦੀ ਬਹੁਤ ਉਸਤਤਿ ਕੀਤੀ ਹੈ, “ਬਾਗ ਬਾਰਾਂਦਰੀ ਦੇ ਕਮਰਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵਧੇਰੇ ਸੁੰਦਰ ਹੈ। ਜੋ ਮੈਂ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਵੇਖਿਆ ਹੈ। ਰੁੱਖ ਸੰਤਰਿਆਂ ਨਾਲ ਲੱਦੇ ਪਏ ਹਨ। ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋਂ ਰੁੱਖ ਮੰਗਵਾਏ ਹਨ ਜੋ ਇਸ ਧਰਤੀ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਫੁਲਤ ਹੋਏ ਹਨ। ਸੁੰਦਰ ਫੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਬੜੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਬਾਗ ਦੇ ਭਾਂਤ-ਭਾਂਤ ਦੇ ਰੁੱਖ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਮੋਂਹਦੇ ਹਨ।”19

ਜਨਰਲ ਅਵੀਤਬੇਲਾ ਨੇ ਮਾਲਟੇ ਦਾ ਰੁੱਖ ਮਾਲਟਾ ਟਾਪੂ ਤੋਂ ਲਿਆ ਕੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇਥੇ ਹੀ ਲਾਇਆ। ਫੇਰ ਇਹ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੋ ਗਏ। ਮਾਲਟੇ ਤੋਂ ਆਉਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਮਾਲਟਾ ਹੀ ਪੈ ਗਿਆ।20

ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਫੁਲਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਸਮੇਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਉੱਘੇ ਆਦਮੀ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ, ਮਿਸਰ ਦੀਵਾਨ ਚੰਦ (ਗੋਂਦਲਾਵਾਲਾ), ਸਾਵਨ ਮੱਲ (ਅਕਾਲਗੜ੍ਹ ਦਾ), ਦੀਵਾਨ ਧਨਪਤ ਰਾਏ ਸੋਦਰੇ ਦਾ, ਸ. ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਰਾਮ ਨਗਰ ਦਾ ਆਦਿਕ।21

ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਵਪਾਰ ਤੇ ਸਨਅਤ ਦੀ ਪ੍ਰਫੁਲਤਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਪ੍ਰਫੁਲਤਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਫੁਲਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਮਿਸਲਦਾਰ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਕਰ ਵਸੂਲ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਣ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਇਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਧੀਨ ਆ ਗਿਆ। ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗਰਮੀਆਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਇਆ। ਉਹ ਆਪ ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਇਥੇ ਹੀ ਰਿਹਾ ਕਰਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਰੌਣਕ ਵਧੀ। ਉਹ ਯੂਰਪੀਨ ਯਾਤਰੂਆਂ ਦਾ ਇਸੇ ਨਗਰ ਵਿਚ ਸੁਆਗਤ ਕਰਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨਗਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਤਾ ਮਿਲੀ।

ਬਾਗ (ਰਾਮ ਬਾਗ) ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਬਣਾਇਆ। ਉਸ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਵਸੇਬੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਟੜੇ ਆਬਾਦ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਹੁਣ ਤਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹਨ। ਇਹ ਕੱਟੜੇ ਹਨ:

1. ਕਟੜਾ ਭਾਈ ਸੰਤ ਸਿੰਘ : ਭਾਈ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ’ਤੇ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

2. ਢਾਬ ਭਾਈ ਵਸਤੀ ਰਾਮ : ਭਾਈ ਵਸਤੀ ਰਾਮ ਇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਲਾਹੌਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਾਹਰ ਸੀ, ਇਸ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਮ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਸਨ।

3. ਕਟੜਾ ਕੰਵਰ ਖੜਕ ਸਿੰਘ : ਇਸ ਨੂੰ ਕਟੜਾ ਨਕਈਆ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਾਤਾ ਨਕਈ ਮਿਸਲ ਵਿੱਚੋਂ ਸੀ।

4. ਕਟੜਾ ਮੋਤੀ ਰਾਮ : ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜਰਨੈਲ ਮੁਹਕਮ ਚੰਦ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ।

5. ਕਟੜਾ ਹਕੀਮਾਂ : ਇਹ ਕਟੜਾ ਫਕੀਰ ਅਜ਼ੀਜ਼ਉਦਦੀਨ ਨੇ ਆਬਾਦ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜੋ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦਾ ਇਕ ਉੱਘਾ ਦਰਬਾਰੀ ਸੀ।

6. ਕਟੜਾ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ : ਇਹ ਸਰਦਾਰ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲੇ ਦਾ ਪਿਤਾ ਸੀ- ਇਸ ਦੀ ਪੋਤੀ ਨਾਲ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੋਤਰਾ ਕੰਵਰ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਵਿਆਹਿਆ ਸੀ।

7. ਕਟੜਾ ਕਰਮ ਸਿੰਘ : ਇਹ ਸ. ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ ਰੰਘੜ ਨੰਗਲ ਦਾ ਸੀ, ਇਹ ਉੱਘਾ ਦਰਬਾਰੀ ਸੀ।

8. ਕਟੜਾ ਮਿੱਤ ਸਿੰਘ ਪਧਾਨੀਆ : ਸ. ਮਿੱਤ ਸਿੰਘ ਪਧਾਨੀਆ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇਕ ਉੱਘਾ ਜਰਨੈਲ ਸੀ। ਵਿਸਥਾਰ ਲਈ ਵੇਖੋ ਚੀਫਸ ਐਂਡ ਫੈਮੇਲੀਜ਼ ਆਫ ਨੋਟ, ਜਿਲਦ ਪਹਿਲੀ, 1940, ਪੰਨਾ 378-80.

9. ਕਟੜਾ ਕੰਵਰ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ : ਕੰਵਰ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਰਾਣੀ ਸਦਾ ਕੌਰ ਦਾ ਦੋਹਤਰਾ ਸੀ ਤੇ ਰਾਣੀ ਮਹਿਤਾਬ ਕੌਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ।

10. ਕਟੜਾ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਕਾਲਿਆਂਵਾਲਾ : ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਕੋਲ ਕਾਲੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸ. ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦਾ ਇਕ ਉੱਘਾ ਜਰਨੈਲ ਸੀ।

11. ਕਟੜਾ ਗਰਬਾ ਸਿੰਘ : ਸ. ਗਰਬਾ ਸਿੰਘ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦਾ ਇਕ ਜਰਨੈਲ ਸੀ ਜੋ ਨੌਸ਼ਹਿਰੇ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਿਆ।

ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਬਾਗ

ਗਨੇਸ਼ ਦਾਸ ਵਡਹੇਰਾ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਚਾਰ ਬਾਗਿ ਪੰਜਾਬ’ ਵਿਚ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਨਿਮਨਲਿਖਤ ਬਾਗ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮੌਜੂਦ ਸਨ- ਬਾਗ ਗੁਰੂ, ਬਾਗ ਅਕਾਲੀਆਂ, ਬਾਗ ਸ. ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਕਾਲਿਆਂ ਵਾਲਾ, ਬਾਗ ਬੇਲੀ ਰਾਮ, ਬਾਗ ਸ. ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ, ਬਾਗ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਗਿਆਨੀ, ਬਾਗ ਜਮਾਂਦਾਰ ਖੁਸ਼ਾਲ ਸਿੰਘ, ਬਾਗ ਸਮਦੂ ਕਸ਼ਮੀਰੀ-ਸਮਦੂ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਇਕ ਉੱਘਾ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਬਾਗ ਚਾਟੀਵਿੰਡ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਕੋਲ ਸੀ। ਰਾਮ ਬਾਗ ਕੋਲ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਣੀ ਗੁਲ ਬਹਾਰ ਬੇਗਮ ਦਾ ਬਾਗ ਸੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ਾਨ-ਸ਼ੌਕਤ ਵਾਲਾ ਰਾਮ ਬਾਗ ਸੀ, ਜਿਥੇ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਠਹਿਰਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ।22 ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਉਨਤੀ ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਿਲਚਸਪੀ ਵਿਖਾਈ ਹੈ। ਵੀ.ਜੈਕਮਾਂਡ ਲਿਖਦਾ ਹੈ- “ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਮੇਰੇ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਕ ਲੱਖ ਤੋਂ ਦੋ ਲੱਖ ਦੇ ਵਿਚ ਹੈ। ਮੈਂ ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਸ਼ਹਿਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਵੇਖੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰੌਣਕ ਹੈ। ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਨਤੀ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਮੈਂ ਵੇਖੇ ਹਨ।23 ਇਕ ਹੋਰ ਸਮਕਾਲੀ ਸ੍ਰੀ ਗਨੇਸ਼ ਦਾਸ ਵਡਹੇਰਾ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, ਅੱਜ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜਿੱਡਾ ਕੋਈ ਸ਼ਹਿਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਭ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਸੌਦਾਗਰ ਇਥੇ ਆ ਕੇ ਆਬਾਦ ਹੋਏ ਹਨ। ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਖੱਤਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆ ਕੇ ਵੱਸ ਗਏ ਹਨ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰ ਬਹੁਤ ਅਮੀਰ ਹਨ।”24 ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੂੰ ਵਪਾਰ ਦਾ ਇਕ ਵੱਡਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਇਆ। ਇਹ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਦੌਲਤ ਇਥੇ ਇਕੱਤਰ ਹੋਈ ਜਾਪਦੀ ਹੈ... ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰੌਣਕ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਹਰ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਕਿਰਤਾਂ ਪਈਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਵੇਚਣ ਵਾਸਤੇ ਰੱਖੀਆਂ ਹਨ।”25

ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸ਼ਾਲ ਦੀ ਸਨਅਤ ਤੇ ਵਪਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। 1833 ਈ. ਵਿਚ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਚ ਕਾਲ ਪਿਆ ਤਾਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ਼ਾਲਾਂ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੇ ਕੇ ਆਬਾਦ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਕਾਰੀਗਰ ਆਪਣੇ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਲੈ ਆਏ ਤੇ ਫੌਜੀਆਂ ਵਾਸਤੇ ਮੋਟੇ ਕੰਬਲ ਜੋ ਫੌਜੀ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਵਰਤਦੇ ਸਨ, ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਲਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਅਰੰਭ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਨਅਤਾਂ ਵਾਸਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਆਦਰਸ਼ਕ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਕਾਂਗੜਾ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੋਵੇਂ ਇਲਾਕੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਨ ਤੇ ਇਥੋਂ ਸ਼ਾਲਾਂ ਅਤੇ ਕੰਬਲਾਂ ਲਈ ਉਨ ਬਹੁਤਾਤ ਵਿਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਆਮ ਆਉਣ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਖਪਤ ਦਾ ਚੰਗਾ ਸਾਧਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਪਣੇ ਅਧੀਨ ਹੋਰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ।