ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਥੱਲਿਓਂ ਕੱਢਣ ਲਈ ਸਰਦਾਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਬਗ਼ਾਵਤ ਜਥੇਬੰਦ ਕਰਨ ਵਿਚ ਜੋ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ, ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਬੰਦਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਮੁਸਲਮ ਬਹੁ-ਸੰਮਤੀ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਜਿਸ ‘ਫ਼ਿਰਕੂ ਉਲਾਰ’ ਦੀ ਨੀਤੀ ਉੱਤੇ ਅਮਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਸ ਦਾ ਮੰਤਵ ਭਾਰਤ ਦੀ ਇਸ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਰਹੱਦ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ ਵਾਲੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਵਾਸਤੇ ਪੱਕਿਆਂ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਅਮੀਰ ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਂ ਨਾਲ ਗੱਠਜੋੜ ਕਰ ਕੇ ਸਰਦਾਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਇਸ ਮੰਦੇ ਮਨਸੂਬੇ ਨੂੰ ਅਸਫਲ ਕਰਨ ਦਾ ਦਲੇਰ ਜਤਨ ਕੀਤਾ।

ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਠੀਕ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਉਣ ਲਈ ਕਿ ਸਰਦਾਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ‘ਪਾੜੋ ਤੇ ਰਾਜ ਕਰੋ’ ਦੀ ਨੀਤੀ ਦਾ ਅਸਰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕਿੰਨਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹੀਂਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰੇ ਵਿਚ ਵਰਤ ਰਹੀ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰੀਏ ਜਦ ਸੱਯਦ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਜਹਾਦ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਇਲਾਕੇ ਤੋਂ ਕੁਝ ਕੱਟੜ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੱਯਦ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਬਰੇਲਵੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਇਥੇ ਆਏ ਸਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਥਾਨਕ ਪਠਾਣਾਂ ਦੇ ਮਜ਼੍ਹਬੀ ਜੋਸ਼ ਨੂੰ ਭੜਕਾ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਯੁੱਧ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਪਹਿਲਾ ਯੁੱਧ ਜਾਂ ਜਹਾਦ 1823 ਈ. ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਦ ਸੱਯਦ ਅਹਿਮਦ ਦਾ ਭਤੀਜਾ ਅਹਿਮਦ ਅਲੀ ਸ਼ਾਹ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚੋਂ ਆਪਣੇ ਚੇਲਿਆਂ ਦਾ ਇਕ ਭਾਰੀ ਲਸ਼ਕਰ ਭਰਤੀ ਕਰ ਕੇ ਹਜ਼ਾਰੇ ਆਇਆ। ਇਥੇ ਲੱਗਭਗ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਆਦਮੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਨੂਨੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰਲ ਗਏ। ਇਸ ਜਹਾਦ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਕ ਭਾਰੀ ਸਮੱਸਿਆ ਖੜ੍ਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵੇ ਨੇ ਅਹਿਮਦ ਅਲੀ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਹਾਰ ਦਿੱਤੀ ਤੇ 1830 ਈ. ਵਿਚ ਬਾਲਾਕੋਟ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਸੱਯਦ ਅਹਿਮਦ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ, ਤਾਂ ਇਹ ਲਹਿਰ ਬਹੁਤ ਹੱਦ ਤਕ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਨਾ ਤਾਂ ਪਿਸ਼ਾਵਰੀ ਪਠਾਣਾਂ ਵਾਂਗ ਮਰਦਊਪੁਣੇ ਦਾ ਗੁਣ ਸੀ ਤੇ ਨਾ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਤੇ ਜਿਹਲਮ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਾਂਗ ਇਹ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦੇ ਆਸ਼ਕ ਸਨ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਅਮੋੜ ਤੇ ਕਾਹਲਾ ਸੀ ਤੇ ਇਹ ਛੇਤੀ ਭੜਕ ਉਠਦੇ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਥੋੜ੍ਹੀ-ਬਹੁਤ ਗੜਬੜ ਲਗਾਤਾਰ ਜਾਰੀ ਰਹੀ। ਪਹਿਲੇ ਅੰਗਰੇਜ਼-ਸਿੱਖ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰੇ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਹੋਇਆ ਤੇ 1846-47 ਈ. ਵਿਚ ਜੇਮਜ਼ ਐਬਟ ਉਸ ਦੀ ਨਵੀਂ ਰਿਆਸਤ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਉਲੀਕਣ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰੇ ਦੇ ਪਠਾਣਾਂ ਦੇ ਅਮੋੜ ਤੇ ਭੜਕੀਲੇ ਸੁਭਾਅ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਹੀ ਹਜ਼ਾਰੇ ਦੀ ਥਾਂ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਇਲਾਕਾ ਲੈਣਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਐੱਚ.ਡੀ. ਵਾਟਸਨ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ “ਨਵੰਬਰ 1846 ਈ. ਵਿਚ ਜਦ ਕੈਪਟਨ ਜੇਮਜ਼ ਐਬਟ ਹਸਨ ਅਬਦਾਲ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੱਦ-ਬੰਦੀ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਹਰੀਪੁਰ ਦੇ ਕਬਾਇਲੀਆਂ ਦਾ ਇਕ ਡੈਪੂਟੇਸ਼ਨ ਉਹਦੇ ਕੋਲ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਇਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਕੋਲ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ ਜਾਏ। ਕੈਪਟਨ ਐਬਟ ਨੇ ਇਸ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਹੀ ਹਜ਼ਾਰੇ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਬਾਇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਤਬਦੀਲੀ ਲਈ ਰੌਲਾ ਪਾਉਣ। ਸੋ ਜਦੋਂ ਸਰਦਾਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰੇ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਨਿਯਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਕੈਪਟਨ ਐਬਟ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਅਸਿਸਟੈਂਟ ਥਾਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰੇ ਦੇ ਕਬਾਇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਚੁੱਕਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲ ਗਿਆ।

ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਾਰਵਾਈ ਕਿਸੇ ਗੁਪਤ ਸਦ-ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਹੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਸਰਦਾਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਕੋਈ ਅੱਲ੍ਹੜ ਗੱਭਰੂ ਨਹੀਂ; ਸਗੋਂ ਹੰਢਿਆ ਵਰਤਿਆ, ਚੋਖੀ ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਵਾਲਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਤੇ ਲਾਹੌਰ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਮੂਹਰਲੇ ਦਰਬਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੀ। ਸੋ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਹਜ਼ਾਰੇ ਵਿਚ ਇਸ ਨਵੇਂ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀਆਂ ਉਲਝਣਾਂ ਨੂੰ ਤਾੜ ਗਿਆ। ਜਦ ਉਸ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰੇ ਦੀ ਗਵਰਨਰੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਤਾਂ ਇਸ ਦੀ ਤਹਿ ਵਿਚ ਭਾਰੀ ਸ਼ਰਾਰਤ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਨ ਵਿਚ ਝਿਜਕ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ। ਉਧਰੋਂ ਐਬਟ ਝਟਪਟ ਆਪਣੀ ਨਵੀਂ ਅਸਾਮੀ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਕੋਲ ਗਵਰਨਰ ਦੀ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਬਾਰੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕੀਤੀ। ਅੰਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦੇ ਬਾਅਦ ਸਰਦਾਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਮੰਨ ਗਿਆ ਤੇ ਜੁਲਾਈ 1847 ਈ. ਵਿਚ ਉਹ ਹਜ਼ਾਰੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਖ਼ਤਰਾ ਸੀ, ਬਿਰਧ ਸਰਦਾਰ ਨੇ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਵੇਖ ਲਿਆ ਕਿ ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਲੋੜੋਂ ਵੱਧ ਚੁਸਤ ਅਸਿਸਟੈਂਟ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਐਬਟ, ਲਾਹੌਰ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਪਰਜਾ ਉੱਤੇ ਆਪ ਸਿੱਧੀ ਹਕੂਮਤ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਤੁੱਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਬਾਕਾਇਦਾ ਨਿਯਤ ਕੀਤੇ ਗਵਰਨਰ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਕੇਵਲ ਸਹਾਇਤਾ ਤੇ ਮਸ਼ਵਰਾ ਦੇਣਾ ਸੀ, ਟਿੱਚ ਜਾਣਦਾ ਸੀ।

ਭਾਵੇਂ ਸਰਦਾਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਐਬਟ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਾਰਤਾਂ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਕੁਝ ਚਿਰ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਜਦ ਉਸ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਸੁਧਰਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਗੱਲ ਕਹਿਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਗਿਆ। 1 ਅਗਸਤ 1848 ਈ. ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਕਿ “ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸਾਡੀ ਸੰਧੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਤਕ ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਾਲਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਗੇ ਤੇ ਜਦ ਉਹ ਹਕੂਮਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਏਗਾ ਤਾਂ ਇਸ ਦੇਸ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵਾਸਤਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਣਗੇ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਮੈਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਐਬਟ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਹੋਰ ਸਾਥੀ ਜਿਸ ਨੀਤੀ ’ਤੇ ਅਮਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਸ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਹੱਕਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵੱਸੋਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਬਣਾ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਜੱਫੇ ਨੂੰ ਪੱਕਿਆਂ ਕਰਨਾ ਹੈ।”

ਬਸ, ਇਸੇ ਤੋਂ ਗੱਲ ਵਧ ਗਈ ਤੇ ਗਵਰਨਰ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਵਿਚ ਫਸ ਗਿਆ। ਜੇਮਜ਼ ਐਬਟ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰੋਸ ਦਾ ਉੱਤਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਣ ਦੇ ਜਤਨ ਵਧੇਰੇ ਤੇਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਉਸ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਇਹ ਜਾਪਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ’ਤੇ ਗਵਰਨਰ ਦਾ ਖੁਰਾ-ਖੋਜ ਹੀ ਮਿਟਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਏ।

ਐਬਟ ਦੇ ਇਸ ਮਨਸੂਬੇ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਚਾਨਣ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਰਿਪੋਰਟ ਤੋਂ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ, “ਮੈਂ ਹਜ਼ਾਰੇ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਕੇ ਸਭ ਹਾਲਾਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਤਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਮਾਪਿਆਂ, ਮਿੱਤਰਾਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾ ਕੇ ਵੰਗਾਰਿਆ ਕਿ ਉਹ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਤੇ ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਖੁਰਾ-ਖੋਜ ਮਿਟਾਉਣ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਮਦਦ ਕਰਨ। ਮੈਂ ਇਸ ਭਾਵ ਦੇ ਪਰਵਾਨੇ ਸਾਰੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਜਾਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਆਪ ਇਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਥਾਂ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਂ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਵਾਹ ਲਾਵਾਂਗਾ।” ਇਸ ਤੋਂ ਸਾਬਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਐਬਟ ਕਿਵੇਂ ਹਜ਼ਾਰੇ ਦੇ ਕਬਾਇਲੀਆਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨੀਵੇਂ ਫਿਰਕੂ ਜਜ਼ਬੇ ਉਭਾਰਨ ਦਾ ਜਤਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਸ ਨੇ ਇੰਨੇ ’ਤੇ ਹੀ ਬਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਦੂਜਾ ਕਦਮ ਇਹ ਚੁੱਕਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਂਹਾਂ ਸਿੱਖ ਰੈਜ਼ਮੈਂਟਾਂ ਨੂੰ ਤਨਖਾਹ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਗਵਰਨਰ ਦੇ ਨਾਲ ਪਾਖਲੀ ਵਿਚ ਡੇਰੇ ਲਾਈ ਬੈਠੀਆਂ ਸਨ। ਉਸ ਦਾ ਉਜ਼ਰ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਰੈਜ਼ਮੈਂਟਾਂ ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਬਗਾਵਤ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਜਾਂ ਲਾਹੌਰ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕਰਨ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

ਜੇ ਐਬਟ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਮੰਨ ਕੇ ਇਹ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਮਝਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਸਰਦਾਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਵੀ ਆਪਣੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਹਾਰਦਿਕ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਸੀ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਮੁਲਤਾਨ ਵਿਚ ਦੀਵਾਨ ਮੂਲ ਰਾਜ ਦੀ ਬਗ਼ਾਵਤ, ਬੰਨੂ, ਕੋਹਾਟ, ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਰੈਜ਼ਮੈਂਟਾਂ ਦੇ ਬਲਵੇ ਅਤੇ ਮੱਧ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਜਲੰਧਰ ਦੁਆਬੇ ਵਿਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹਲਚਲ ਆਦਿ ਘਟਨਾਵਾਂ ਆਪੋ ਵਿਚ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਸਭ ਥਾਈਂ ਕਾਰਨ ਇੱਕੋ ਸੀ ਕਿ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਉੱਪਰੋਂ-ਉੱਪਰੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਖੁਦ-ਮੁਖਤਾਰ ਸਮਝ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਸਥਾਨਕ ਮੁਖੀਆਂ ਨਾਲ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ ਵਾਲਾ ਵਰਤਾਓ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਸੋ ਇਸ ਵੇਲੇ ਇਹ ਐਨ ਸੁਭਾਵਕ ਸੀ ਕਿ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਸਰਹੱਦ ਉੱਤੇ ਸਰਦਾਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਵਰਗੀ ਲਿਆਕਤ ਤੇ ਹੈਸੀਅਤ ਦਾ ਸਰਦਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼-ਵਿਰੋਧੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਲੈ ਲੈਂਦਾ।

ਸਰਦਾਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੁਝ ਜ਼ਾਤੀ ਰੰਜ਼ਸ਼ ਵੀ ਸੀ। ਉਹ ਇਹ ਕਿ ਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਕੋਲ ਇਹ ਤਜਵੀਜ਼ ਰੱਖੀ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਭੈਣ (ਸਰਦਾਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ) ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਤਹਿ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਏ, ਪਰ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਅਗਸਤ 1848 ਈ. ਤਕ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸੰਕਟ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਰਦਾਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਹਾਲਤ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਨੂੰ ਇਕ ਬੜੀ ਲੰਮੀ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਕੈਪਟਨ ਐਬਟ ਨੂੰ ਕਈ ਗਲਤ ਕੰਮਾਂ ਤੇ ਉਕਾਈਆਂ ਦਾ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਇਹ ਸਨ:-

(1) ਉਸ ਨੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਕਈ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਨਾਕਾਬੰਦੀ ਕੀਤੀ ਸੀ ਤੇ ਪਾਖਲੀ ਦੇ ਗਵਾਂਢ ਨਾਰੇ ਵਿਚ ਹੋਰ ਆਦਮੀ ਭਰਤੀ ਕਰੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

(2) ਉਸ ਨੇ 20,000 ਰੁਪਿਆ ਹਜ਼ਾਰੇ ਦੇ ਕਬਾਇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਕਰਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਉਹ ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਤੇ ਗਵਰਨਰ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰ ਦੇਣ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਵਰ੍ਹੇ ਤਕ ਦੇ ਲਗਾਨ ਦੀ ਛੋਟ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਜਾਏਗੀ।

(3) ਐਬਟ ਦੀਆਂ ਹਦਾਇਤਾਂ ਹੇਠ ਸਥਾਨਕ ਵਸਨੀਕ ਸਾਰੇ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਤੇ ਬਾਹਰਲੀਆਂ ਚੌਂਕੀਆਂ ਦੁਆਲੇ ਘੇਰਾ ਪਾ ਰਹੇ ਹਨ।

(4) ਐਬਟ ਕਰਨਲ ਕੈਨੋਰਾ ਨੂੰ ਗਵਰਨਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਭੜਕਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਲਿਖਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

(5) ਹਜ਼ਾਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਐਬਟ ਨੇ ਤੇ ਸਿੰਧ ਸਾਗਰ ਦੁਆਬੇ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਸਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰਸਦ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮਾਨ ਭੇਜਣਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਵਾਸਤੇ ਇਹ ਚਿੱਠੀ ਜਾਰਜ ਲਾਰੰਸ ਨੂੰ ਭੇਜ ਦਿੱਤੀ, ਜੋ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵਿਚ ਮੁੱਖ ਅਸਿਸਟੈਂਟ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਆਪ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੀ ਤੇ ਗਵਰਨਰ ਨੂੰ ਬੇਇੱਜ਼ਤ ਕਰਨ ’ਤੇ ਤੁੱਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਮੰਤਵ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਉਹ ਗ਼ੈਰ-ਵਫਾਦਾਰੀ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਵਾਸਤੇ ਸਰਦਾਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਸੱਦੇ। ਜਾਰਜ ਦੇ ਖਿਆਲ ਵਿਚ “ਸਰਦਾਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬਾਗ਼ੀ ਫੌਜਾਂ ਤੋਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਮਿਲਖ ਦਾ ਚੋਖਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ, ਵੱਖ ਕਰਨ ਦਾ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਤਰੀਕਾ ਸੀ।” ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਉਸ ਨੇ ਗਵਰਨਰ ਨੂੰ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਕੈਪਟਨ ਐਬਟ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਝਗੜੇ ਵਾਲੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਏ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਸਰਦਾਰ ਦਾ ਗੌਰਵ ਤੇ ਸ੍ਵੈ-ਸਤਿਕਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਵਰਜਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਜਾਰਜ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਐਬਟ ਕੱਟੜ ਕਬਾਇਲੀਆਂ ਦੀ ਅਣ-ਅਧਿਕਾਰੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਤੋੜ ਦੇਵੇ। ਇਸ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਜਾਰਜ ਲਾਰੰਸ ਨੇ ਜ਼ਰਾ ਤਲਖ਼ ਹੋ ਕੇ ਲਿਖਿਆ, “ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਸਰ ਇਸ ਲਈ ਨਿਯਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੰਗੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਮਦਦ ਦੇਣ ਤੇ ਜੇ ਨਾਜ਼ਮ (ਗਵਰਨਰ) ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਵਰਤਨ ਨਾ ਕਰਨ, ਤਾਂ ਕੰਮ ਕਿਵੇਂ ਚੱਲ ਸਕਦਾ ਹੈ?” ਸਰਦਾਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਕੁਝ ਦਸਤੇ ਭੇਜੇ ਜਾਣ। ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਅਸਿਸਟੈਂਟ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਨੇ ਬੜੀ ਆਕੜ ਨਾਲ ਇਉਂ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, ਤੁਹਾਡੀ ਇਸ ਦਰਖ਼ਾਸਤ ਸੰਬੰਧੀ ਕਿ ਮੈਂ ਇਥੋਂ ਹਜ਼ਾਰੇ ਨੂੰ ਕੁਝ ਦਸਤੇ ਭੇਜਾਂ, ਮੈਂ ਇਹੀ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਸਮਝਦੇ ਹੋ? ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਸਰ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਅਮਨ ਤੇ ਫੌਜਾਂ ਵਿਚ ਜ਼ਬਤ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਨਿਯਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਿੰਨੀ ਫਜ਼ੂਲ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਇਥੋਂ ਫ਼ੌਜ ਭੇਜਾਂ, ਤਾਂ ਜੁ ਉਹ ਉਥੇ ਜਾ ਕੇ ਬਾਗੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਣ!” ਜਦ ਸਰਦਾਰ ਨੇ ਇਹ ਉਜ਼ਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਐਬਟ ਲਈ ਫੌਜ ਦੇ ਨਵੇਂ ਦਸਤੇ ਭਰਤੀ ਕਰਨਾ ਅਯੋਗ ਹੈ ਤਾਂ ਜਾਰਜ ਲਾਰੰਸ ਨੇ ਬੜਾ ਅਨੋਖਾ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ, “ਉਹਨੇ ਜਿੰਨੇ ਸੌਖ ਨਾਲ ਇਹ ਭਰਤੀ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਓਵੇਂ ਹੀ ਸੌਖਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਰਖ਼ਾਸਤ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।”

ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਦਿੱਸ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਸਰ ਦਲੀਲ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣਨ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਜਾਪਦਾ ਸੀ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਖੂਬ ਸੋਚ-ਸਮਝ ਕੇ ਇਹ ਮਨਸੂਬਾ ਬਣਾਇਆ ਸੀ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਅਫ਼ਸਰ ਸੁਯੋਗ ਤੇ ਸ੍ਵੈ-ਸਤਿਕਾਰ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਵਜੋਂ ਉੱਘੀ ਯੋਗਤਾ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦੇਣ, ਉਥੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੁਟਿਆਉਣ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੇਠੀ ਕਰਨ ਦਾ ਜਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾਏ। ਸਰਦਾਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਉਲਝਣ ਵਿਚ ਫਸਾਉਣਾ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਯੋਗ ਤੇ ਨਿਆਂਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਰ ਨਿਕਲਸਨ ਨੇ ਵੀ, ਜੋ ਪ੍ਰਗਟ ਤੌਰ ’ਤੇ ਗਵਰਨਰ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਸਿਸਟੈਂਟ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਚੋਲੇ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਸਰਦਾਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਧਮਕਾਉਣ ਦਾ ਜਤਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਉਸ ਨੇ ਲਿਖਿਆ, “ਜੇ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਅਧੀਨਤਾ ਮੰਨ ਲਏ ਤੇ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਟਿਕਾਣਿਆਂ ’ਤੇ ਵਾਪਸ ਭੇਜ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਜ਼ਿੰਮਾ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਜਾਨ ਤੇ ਇੱਜ਼ਤ ਬਚ ਜਾਏਗੀ। ਪਰ ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਨਜ਼ਾਮਤ (ਗਵਰਨਰੀ) ਤੇ ਜਾਗੀਰ ਦੀ ਕੋਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਚੀਜ਼ਾਂ ਬਚਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਨਹੀਂ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਉਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ, ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਏ, ਰਹਿਣਾ ਪਏਗਾ ਅਤੇ ਜੇ ਇਹ ਯੋਗ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹਨੂੰ ਇਕ ਜਾਂ ਦੋ ਵਰ੍ਹੇ ਲਈ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਉੱਤੇ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾਣਾ ਪਏਗਾ।

ਜਦ ਸਰਦਾਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਵਿਧਾਨਕ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮਾਤਹਿਤਾਂ ਉੱਤੇ ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾ ਪਾ ਸਕਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਪ-ਹੁੱਦਰਾ ਵਤੀਰਾ ਭਰੋਵਾਲ ਦੇ ਅਹਿਦਨਾਮੇ ਦੇ ਉਲਟ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਨਾਲ ਨਿਆਂ ਕਰਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਰਹਿੰਦਾ ਸਾਧਨ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਬਗ਼ਾਵਤ ਵਰਤਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਸੋ ਉਸ ਨੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ, ਅਟਕ, ਬੰਨੂੰ ਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖ ਰੈਜ਼ਮੈਂਟਾਂ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਦੇਸ਼-ਭਗਤ ਬਣ ਕੇ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ। ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਮੰਗ ’ਤੇ ਤਤਕਾਲ ਫੁੱਲ ਚਾੜ੍ਹਦਿਆਂ ਉਸ ਨੂੰ ਲਿਖਤੀ ਇਕਰਾਰਨਾਮਾ ਭੇਜਿਆ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਗਵਰਨਰ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਰਹਿਣ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿੱਗਿਆ ਕੀਤੀ। ਛੇਤੀ ਪਿੱਛੋਂ ਬੰਨੂੰ ਦੀਆਂ ਰੈਜ਼ਮੈਂਟਾਂ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਨਾਲ ਵਫਾਦਾਰੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀ ਚਿਰ ਤੋਂ ਇਸ ਮੌਕੇ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਲਤੁਜ ਦੇ ਕੰਢੇ ਦੀ ਹਾਰ ਭੁੱਲੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹਾਰ ਉੱਤੇ ਰਹਿ-ਰਹਿ ਕੇ ਗੁੱਸਾ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਆਮ ਯਕੀਨ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਢਾਈ ਵਰ੍ਹੇ ਬਾਅਦ ਮੁੜ ਕੇ ਆਪਣੀ ਖੁੱਸੀ ਹੋਈ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਏਗਾ। ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਦੇ ਦੇਸ਼-ਨਿਕਾਲੇ ਨਾਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਹੋਰ ਵੀ ਡੂੰਘੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।

ਸਰਦਾਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਾਜ਼ੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਚਿੱਠੀ-ਪੱਤਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਦ ਉਸ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਨੋਰਥ ਦੀ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਨ ਵਿਚ ਕੁਝ ਢਿੱਲ-ਮੱਠ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਉਹਨੂੰ ਝਾੜ ਪਾਉਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਲਿਖਿਆ, “ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਹੋਏ ਸਮਝੌਤੇ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਕੋਈ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ ਤਾਂ ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਕਹੇ ’ਤੇ ਚੱਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।” ਇਸ ਤੋਂ ਛੇਤੀ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਸੂਰਤ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਏ ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਭੇਜਿਆ ਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਢਿੱਲ-ਮੱਠ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕਰ ਦੇਵੇ। ਮਜੀਠੀਏ ਸਰਦਾਰ ਨੇ ਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕੈਂਪ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ ਸਾਰ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ “ਫਰੰਗੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢਣ ਦਾ ਇਹੀ ਮੌਕਾ ਹੈ ਤੇ ਜਿਹੜਾ ਸਰਦਾਰ ਇਸ ਵੇਲੇ ਇਸ ਲਹਿਰ ਦੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਕਰੇਗਾ, ਉਹਨੂੰ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਸਮਝਿਆ ਜਾਏਗਾ।”

ਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬੜੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਇਸ ਸੁਨੇਹੇ ’ਤੇ ਫੁੱਲ ਚੜ੍ਹਾਏ ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ 5,000 ਫੌਜ ਸਮੇਤ 14 ਸਤੰਬਰ 1848 ਈ. ਨੂੰ ਦੀਵਾਨ ਮੂਲ ਰਾਜ ਨਾਲ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਅੰਗਰੇਜ਼-ਵਿਰੋਧੀ ਕੈਂਪ ਵਿਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਝੱਟ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਹੇਠਲੇ ਮਨੋਭਾਵ ਦੀ ਇਕ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖੀ, “ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ (ਸਰਦਾਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ) ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਕੈਪਟਨ ਐਬਟ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਤੇ ਕਸ਼ਟ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਨੂੰ ਖਿੰਡਾਉਣ ਤੇ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਦਾ ਵੀ ਪੂਰਾ ਜਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਮੈਂ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦੇ ਅਰਪਨ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਜੇ ਤੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਹਦਾਇਤਾਂ ਦਾ ਜਾਂ ਮੇਰੀ ਨਸੀਹਤ ਦਾ ਕੋਈ ਸਤਿਕਾਰ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਚਿੱਠੀ ਦੇ ਮਿਲਦਿਆਂ ਹੀ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਰਲਣ ਵਾਸਤੇ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਓ, ਜਾਂ ਜੰਮੂ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਯੋਗ ਥਾਂ ’ਤੇ ਚਲੇ ਜਾਓ। ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਨਸੀਹਤ ਉੱਤੇ ਕੰਨ ਨਹੀਂ ਧਰੇਂਗਾ, ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੀ ਮਰਜ਼ੀ ਹੈ ਕਰ; ਪਰ ਇਹ ਯਾਦ ਰੱਖ ਕਿ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਇਹ ਫਰਜ਼ ਬਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਹੁਕਮ ਮੰਨਣ ਕਿਉਂ ਜੁ ਜੀਵਨ ਛਿਨ-ਭੰਗਰ ਹੈ। ਹੋਰ ਚਿੱਠੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਨਾ ਕਰੀਂ। ਸਾਡੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰੱਬ ਜ਼ਾਮਨ ਹੈ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਜੀਂਦੇ ਰਹੇ ਤਾਂ ਮਿਲ ਪਵਾਂਗੇ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਜੋ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦਾ ਭਾਣਾ! ਮੈਂ ਪਹਿਲੀ ਅੱਸੂ (14 ਸਤੰਬਰ 1848 ਈ.) ਨੂੰ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਚਲਿਆ ਜਾਵਾਂਗਾ।”

ਅਟਾਰੀ ਵਾਲੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਉਲਟਣ ਨਾਲ ਅੰਗਰੇਜ਼-ਵਿਰੋਧੀ ਬਗਾਵਤ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਫੈਲ ਗਈ। ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੰਦਿਆਂ ਮਿਸਟਰ ਕਰੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ, “ਸਰਦਾਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬਗਾਵਤ ਨੇ ਇਸ ਵੇਲੇ ਤਕ ਥੋੜ੍ਹੇ ਹਮਾਇਤੀ ਬਣਾਏ ਹਨ ਕਿ ਬਹੁਤੇ, ਪਰ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਇੰਨੀ ਆਮ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਇੰਨੇ ਸਾਧਨ ਅਪਣਾਏ ਹਨ ਕਿ... ਇਸ ਨੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਆਮ ਬਗਾਵਤ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਣਾ ਹੈ। ਸੋ ਨਿਰਾ ਸਰਦਾਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰੇ ਵਿਚ ਦਬਾ ਲੈਣਾ ਅਮਨ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਵਿਚ ਬਹੁਤਾ ਸਹਾਇਕ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।”

ਇਸ ਆਮ ਬਗਾਵਤ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਕਬਾਇਲੀਆਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਜੇਮਜ਼ ਐਬਟ ਨੂੰ ਹਮਾਇਤ ਦੇ ਬਚਨ ਦਿੱਤੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਬਹੁਤੀ ਥਾਈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਐਬਟ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਅਫਸਰਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਇਤਲਾਹ ਦਿੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਲਿਖਿਆ, “ਤਿੰਨ ਗਵਾਂਢੀ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਫੌਜ ਨੇ ਮੇਰੀ ਅਧੀਨਤਾ ਮੰਨ ਲਈ ਸੀ ਤੇ ਕੁਝ ਪੇਸ਼ਗੀ ਤਨਖਾਹ ਵੀ ਵਸੂਲ ਕਰ ਲਈ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਛੱਛ ਦੇ ਕਾਰਦਾਰ ਦੇ ਨਾਂ ਹੋਰ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਤਨਖਾਹ ਦੇ ਪਰਵਾਨੇ ਲੈ ਲਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਪਿਛਲੇ ਬਕਾਏ ਅਦਾ ਕਰਨ ਦਾ ਬਚਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ਼ਰਤ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਸਰਦਾਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਨੌਕਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨਗੇ। ਪਰ ਇਹ ਲੋਕ ਹੁਕਮ ਮੰਨਣ ਦਾ ਬਹੁਤ ਪੱਕਾ ਬਚਨ ਦੇ ਕੇ ਵੀ ਸਾਰੇ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਜਾ ਰਲੇ ਹਨ। ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਕੈਂਪ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਗੁੱਸਾ ਫੈਲ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਸਾਬਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਿਰਵਾਨ ਦੀ ਕਿਲ੍ਹੇਬੰਦ ਫੌਜ ਵੀ ਸਰਦਾਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਚਿੱਠੀ-ਪੱਤਰ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।”

ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਂ ਨਾਲ ਗੱਠਜੋੜ

ਸਰਦਾਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਿਆਣੀ ਚਾਲ ਇਹ ਚੱਲੀ ਕਿ ਕਾਬਲ ਦੇ ਹੁਕਮਰਾਨ ਅਮੀਰ ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਂ ਨਾਲ ਗੱਠਜੋੜ ਕਰ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼-ਵਿਰੋਧੀ ਮੋਰਚੇ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤਕੜਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਨ ਦੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨੀਤੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇਕ ਪਰਤਵੀਂ ਚਾਲ ਸੀ। ਇਸ ਮੰਤਵ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਸੁਲਤਾਨ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਂ ਦੀ ਰਾਹੀਂ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਹਾਕਮ ਨਾਲ ਇਕ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ। ਚੰਗੇ ਭਾਗਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਨਿਕਲਿਆ ਕਿ ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਂ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮਿਲਣਾ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ਸਰਦਾਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਕਰਾਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਾਡੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਅਫਗਾਨਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਏਗਾ। ਸੋ ਫੈਸਲਾ ਹੋਇਆ ਕਿ ਅਮੀਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਅਕਰਮ ਖਾਂ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਸਮੇਤ ਸਰਦਾਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕੈਂਪ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਏਗਾ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਪੱਕਿਆਂ ਕਰ ਕੇ ਸਰਦਾਰ ਨੇ ਐਬਟ ਵੱਲੋਂ ਚੱਲੀਆਂ ਗਈਆਂ ਚਾਲਾਂ ਨੂੰ ਅਸਫਲ ਕਰਨ ਲਈ ਪਰਤਵੇਂ ਵਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ। ਮੰਦੇ ਭਾਗਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਕਾਰਵਾਈ ਆਪਣੇ ਹੀ ਤੋਪਖਾਨੇ ਦੇ ਇਕ ਅਫਸਰ ਕਰਨਲ ਕੈਨੋਰਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕਰਨੀ ਪੈ ਗਈ। ਇਹ ਆਦਮੀ ਐਬਟ ਦਾ ਖੁਫੀਆ ਹਮਾਇਤੀ ਸੀ। ਜਦ ਐਬਟ ਨੇ ਹਰੀਪੁਰ ਵਿਚ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਗਵਰਨਰ ਦੀ ਕੋਠੀ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਘੇਰਾ ਪਾਇਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਹਰੇਕ ਸਿੱਖ ਦਾ ਖੁਰਾ-ਖੋਜ ਮਿਟਾ ਦਿਓ ਤਾਂ ਕਰਨਲ ਕੈਨੋਰਾ ਨੇ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਨਾਲ ਮਿਲਵਰਤਣ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਦੋ ਤੋਪਾਂ ਸਨ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਨਾ ਕੇਵਲ ਸ਼ਹਿਰੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਦਮੀਆਂ ਉੱਤੇ ਗੋਲਾਬਾਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਦੋਵੇਂ ਤੋਪਾਂ ਬੀੜ ਲਈਆਂ। ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਗਵਰਨਰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਇਕ ਮਾਤਹਿਤ ਅਫਸਰ ਦੇ ਬਾਗੀਆਨਾ ਵਤੀਰੇ ਨੂੰ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਉਹਦੇ ਪਾਸੋਂ ਤੋਪਾਂ ਖੋਹਣ ਵਾਸਤੇ ਸਿੱਖ ਪਿਆਦਾ ਫੌਜ ਦੀਆਂ ਦੋ ਕੰਪਨੀਆਂ ਭੇਜ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਕਰਨਲ ਕੈਨੋਰਾ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਤੋਪਚੀ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਨੇ ਪੈਦਲ ਫੌਜ ’ਤੇ ਗੋਲੀ ਚਲਾਉਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਕੇ ਉਡਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਤੋਪ ਨੂੰ ਆਪ ਅੱਗ ਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਚੰਗੇ ਭਾਗਾਂ ਨੂੰ ਤੋਪ ਚੱਲੀ ਨਾ ਤੇ ਬਚਾਅ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਈ ਝੜਪ ਵਿਚ ਕਰਨਲ ਕੈਨੋਰਾ ਤੇ ਸਿੱਖ ਦਸਤੇ ਦੇ ਦੋ ਅਫਸਰ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਜੇਮਜ਼ ਐਬਟ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਬੇਦਰਦੀ ਭਰਿਆ ਕਤਲ’ ਆਖ ਕੇ ਸਰਦਾਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਕੋਲੋਂ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਕੈਨੋਰਾ ਦੇ ਕਾਤਲਾਂ ਨੂੰ ਉਹਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਜੁ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਏ।

ਸਰਦਾਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਦੋਸ਼ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕਰਦਿਆਂ ਐਬਟ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ “ਕੈਨੋਰਾ ਆਪਣੇ ਤੋਪਚੀ ਸਮੇਤ ਬਗਾਵਤ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।” ਉਸ ਨੇ ਖੁੱਲ੍ਹਮ-ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਇਨਾਮ ਦਿੱਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਹੁਕਮ ਮੰਨ ਕੇ ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਨੂੰ ਖਤਰੇ ਵਿਚ ਪਾ ਕੇ ਬਾਗੀ ਕਰਨਲ ਪਾਸੋਂ ਤੋਪਾਂ ਖੋਹੀਆਂ ਸਨ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਐਬਟ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ, ਜਿਸ ਨੇ ਗੰਦਗੜ੍ਹ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ (ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਤਖਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾ’ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ) ਮੋਰਚੇ ਬਣਾ ਲਏ ਸਨ, ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਸਰਦਾਰ ਦੇ ਚੰਗੇ ਭਾਗਾਂ ਨੂੰ ਐਬਟ ਦੀ ਭਰਤੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ‘ਸੂਰਬੀਰ ਤੇ ਵਫਾਦਾਰ ਵੱਸੋਂ ਦੀ ਅਣਖੀ ਕੌਮ’ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਬਾਕਾਇਦਾ ਫੌਜ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਕ ਦਿਨ ਵੀ ਨਾ ਅੜ ਸਕੀ ਤੇ ਆਪਣਾ ਗੋਲਾ-ਬਾਰੂਦ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਕੇ ਹਰਨ ਹੋ ਗਈ।

ਸਰਦਾਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਅਗਲਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਣਾ ਸੀ, ਜੋ ਇਸ ਵੇਲੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਪਿਤਾ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦਾ ਬਹੁਤ ਜਤਨ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਉਹ ਸਫਲਾ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ। ਸਰਦਾਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਅਤੇ ਅਟਕ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ਜਾਰਜ ਲਾਰੰਸ ਅਤੇ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਬੌਵੀ ਨੂੰ ਕੈਦੀ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਰਾਮ ਨਗਰ ਵਿਚ 22 ਨਵੰਬਰ 1848 ਈ. ਨੂੰ ਤੇ ਚੇਲਿਆਂਵਾਲੇ ਵਿਚ 13 ਜਨਵਰੀ 1849 ਈ. ਨੂੰ ਤਕੜੀ ਭਾਂਜ ਦਿੱਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿਚ ਬਾਗੀ ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਇੰਨਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ ਕਿ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਵਿਚ ਤੂਫਾਨ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਤੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਜਨਰਲ ਗਫ ਦੀ ਥਾਂ ਸਰ ਚਾਰਲਸ ਨੇਪੀਅਰ ਨੂੰ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ ਨਿਯਤ ਕਰ ਕੇ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ।

ਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਕਾਹਲ ਵਿਚ ਇਕ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਭੁੱਲ ਇਹ ਕੀਤੀ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਸਮਾਂ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਲਤਾਨ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਕੇ ਤੇ ਉਧਰੋਂ ਵਿਹਲੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ’ਤੇ ਝੋਕ ਦਿੱਤੀ। ਜੇ ਕਦੀ ਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਚੇਲਿਆਂਵਾਲੇ ਦੀ ਖੂਨੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਲਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਨਾ ਦਿੰਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ 21 ਜਨਵਰੀ, 1849 ਈ. ਅਰਥਾਤ ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਹਾਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ-ਪਹਿਲਾਂ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਤਾਂ ਐਨ ਸੰਭਵ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਜਿੱਤ ਜਾਂਦਾ। ਜਦੋਂ ਪਿਤਾ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਰਸੂਲ ਵਿਚ ਮੇਲ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਿਲਵੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਸਮੇਤ ਅਕਰਮ ਖਾਂ ਦੀ 10,000 ਦੀ ਭਾਰੀ ਫੌਜ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨਾਲੋਂ, ਜੋ ਹੁਣ ਲੱਗਭਗ ਸਾਰੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸਨ। ਇਸ ਦਾ ਦਿਲ-ਢਾਊ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ 21 ਫਰਵਰੀ 1849 ਈ. ਨੂੰ ਗੁਜਰਾਤ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਸਿੱਖ-ਅਫਗਾਨ ਮਿਲਵੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਲੱਕ-ਤੋੜਵੀਂ ਹਾਰ ਹੋਈ।

ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਤੇ ਕੈਦ

ਗੁਜਰਾਤ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਭੱਜ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉੱਚੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਇਕ ਕਾਨਫਰੰਸ ਹੋਈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਾਰ ਮੰਨਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। 12 ਮਾਰਚ, 1849 ਈ. ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਾਣਕਿਆਲਾ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ। ਸਜਲ ਨੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਨਿੰਮੋਝੂਣੇ ਤੇ ਉਦਾਸ ਚਿਹਰਿਆਂ ਨਾਲ ਚੁੱਪਚਾਪ ਇਕ ਕਤਾਰ ਵਿਚ ਤੁਰਦੇ ਹੋਏ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀ ਆਉਂਦੇ ਤੇ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਆਪਣੇ ਹਥਿਆਰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰਦੇ ਗਏ।

ਸਰਦਾਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਹਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਮਿਲਾ ਲਿਆ। ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਲਾਰਡ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸੀ ਕਿ ਸੱਜਰਿਆਂ ਕਸ਼ਟਾਂ ਤੇ ਬਿਪਤਾਵਾਂ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਤਾਕਤਾਂ ਤੇ ਜਾਗੀਰਾਂ ਦੇ ਖੁੱਸ ਜਾਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਗੀਆਂ ਦਾ ਮੱਚ ਬਿਲਕੁਲ ਮਰ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਬੰਦਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਅਟਾਰੀ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਏ:

(1) ਉਹ ਲਿਖਤੀ ਆਗਿਆ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਅਟਾਰੀ ਤੋਂ ਡੇਢ ਕੋਹ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣਗੇ।
(2) ਉਹ ਕੋਈ ਹਥਿਆਰ ਨਹੀਂ ਰੱਖਣਗੇ।
(3) ਉਹ ਪਿਛਲੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਿਸੇ ਪੁਰਸ਼ ਨਾਲ ਚਿੱਠੀ-ਪੱਤਰ ਨਹੀਂ ਕਰਨਗੇ।

ਪ੍ਰੰਤੂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਬੜੀ ਘਬਰਾਹਟ ਹੋਈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੰਦਸ਼ਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼-ਭਗਤ ਅਗਵਾਈ ਲਈ ਅਟਾਰੀ ਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲ ਵੇਖਦੇ ਸਨ ਤੇ ਅਟਾਰੀ ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਤੂਫਾਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਸਿੱਖ ਸੰਦੇਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਰਾਹੀਂ ਸਾਰੀਆਂ ਅੰਗਰੇਜ਼-ਵਿਰੋਧੀ ਤਾਕਤਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬਾਕਾਇਦਾ ਤਾਲਮੇਲ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਰ ਹੈਨਰੀ ਲਾਰੰਸ ਨੇ ਆਪਣੀ 12 ਸਤੰਬਰ ਦੀ ਨੀਮ-ਸਰਕਾਰੀ ਚਿੱਠੀ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ, “ਇਹ ਸਭ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਹੀਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਗਾਂਢੇ-ਸਾਂਢੇ ਹੁੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿੰਨੀ ਵਾਰੀ ਰਾਣੀ (ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ) ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਿਆ ਤੇ ਕਿੰਨੀ ਵਾਰੀ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਕੰਮ ਤੋਂ ਵਰਜਿਆ ਗਿਆ।” ਲਾਰਡ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਨੇ ਇਸ ਰਾਏ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹਿਮਤ ਹੁੰਦਿਆਂ ਲਿਖਿਆ, “ਅਟਾਰੀ ਖਾਨਦਾਨ ਸੱਚੀਮੁੱਚੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤਿਆਂ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਚਿੱਠੀ-ਪੱਤਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਹੜੇ ਪਿਛਲੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਉਹ ਸੁਨੇਹੇ ਲੈ-ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।” ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਫੈਸਲਾ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਜਵਾਬੀ ਕਾਰਵਾਈ ਵਜੋਂ ਸਰਦਾਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਅਖੌਤੀ ਬਾਗੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਦੇਸ-ਨਿਕਾਲਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਏ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਵਾਸਤੇ 1 ਨਵੰਬਰ 1849 ਈ. ਦੀ ਤਰੀਕ ਨਿਯਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਅਜਿਹੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹੋਵੇ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਫਸਾਦ ਦਾ ਮੌਕਾ ਨਾ ਮਿਲੇ। ਸੋ ਅਟਾਰੀ ਵਾਲੇ ਖਾਨਦਾਨ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਲਈ ਮੇਜਰ ਲਾਰੰਸ, ਆਰ. ਮੰਟਗੁਮਰੀ, ਮੇਜਰ ਐੱਡਵਰਡ ਤੇ ਹਡਸਨ ਬਾਕਾਇਦਾ ਘੋੜ-ਚੜ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਇਕ ਦਸਤੇ ਤੇ ਪਠਾਣ ਸਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਸਵੇਰ ਦੇ ਇਕ ਵਜੇ ਲਾਹੌਰੋਂ ਟੁਰ ਪਏ। ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ-ਪਹਿਲਾਂ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਝਟਪਟ ਪਿੰਡ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ ਤੇ ਅਚਾਨਕ ਘੂਕ ਸੁੱਤੇ ਆਗੂਆਂ ਉੱਤੇ ਜਾ ਪਏ। ਸਰਦਾਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ, ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਰਦਾਰ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ, ਸਰਦਾਰ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸਰਦਾਰ ਤੇਜ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਤੀਜੇ ਸਰਦਾਰ ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸਰਦਾਰ ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਸਭ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਕੇ 11 ਵਜੇ ਸਵੇਰ ਤਕ ਲਾਹੌਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਹੋਏ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਜ਼ਬਤ ਕਰਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਢਾਹੁਣ ਲਈ ਹਡਸਨ ਨੂੰ ਅਟਾਰੀ ਹੀ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।

ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਅਟਾਰੀ ਵਾਲੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਗਦਰੀ ਮੁਖੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅਲਾਹਾਬਾਦ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਅਲਾਹਾਬਾਦ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਬੜਾ ਕਰੜਾ ਪਹਿਰਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਸੌਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਪਰ ਇਸ ਸਾਰੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅਟਾਰੀ ਵਾਲੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਇਕ ਵਾਰੀ ਫਿਰ ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਨਾਲ, ਜੋ ਉਸ ਵੇਲੇ ਬਨਾਰਸ ਵਿਚ ਕੈਦ ਸੀ, ਤਾਲ-ਮੇਲ ਪੈਦਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸਰਦਾਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਕਲਕੱਤੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਕੈਦ ਕਰ ਕੇ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਲਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਬਿਰਧ ਸਰਦਾਰ, ਜਿਸ ਨੇ ਏਨੇ ਵਰ੍ਹੇ ਖਿੜੇ-ਮੱਥੇ ਬੰਦੀ-ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਤਕਲੀਫਾਂ ਝੱਲੀਆਂ ਤੇ ਜਫਰ ਜਾਲੇ ਸਨ, ਅੰਤ ਢੇਰੀ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਅਕਤੂਬਰ 1855 ਈ. ਵਿਚ ਉਹ ਸਖ਼ਤ ਪੇਚਸ਼ ਨਾਲ ਮੰਜੇ ’ਤੇ ਪੈ ਗਿਆ। ਇਹ ਬੀਮਾਰੀ ਅੰਤ ਅਸਾਸ ਹੋ ਗਈ ਤੇ 27 ਦਸੰਬਰ 1855 ਈ. ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਗਈ।

ਇਉਂ ਉਸ ਸੂਰਬੀਰ ਜੋਧੇ ਦੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਤ-ਭੂਮੀ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜਾਨ-ਮਾਲ ਤੇ ਇੱਜ਼ਤ ਦੀ ਬਾਜ਼ੀ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ‘ਪਾੜੋ ਤੇ ਰਾਜ ਕਰੋ’ ਦੀ ਨੀਤੀ ਦੀ ਠੀਕ-ਠਾਕ ਤਸਖੀਸ ਕਰ ਲਈ ਸੀ ਤੇ ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਦੂਜਾ ਅੰਗਰੇਜ਼-ਸਿੱਖ ਯੁੱਧ ਨਾ ਛਿੜ ਸਕਦਾ!