ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੂਲ ਆਧਾਰ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਭਾਵ ਲਿਖਤਪਾਠ, ਉਸ ਦਾ ਸ਼ੁਧ ਉਚਾਰਨ ਭਾਵ ਉਚਾਰਨ-ਪਾਠ ਅਤੇ ਸਹੀ ਪ੍ਰਾਸੰਗਿਕਵਿਆਖਿਆ ਭਾਵ ਪੜ੍ਹਤ-ਪਾਠ; ਅਸਲੋਂ ਅਜਿਹੀ ਤ੍ਰੈਮੁਖੀ-ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਰਚਨਾ ਦੇ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤ/ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਦੀ ਸਹੀ ਮਾਅਨਿਆਂ ਵਿਚ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਲੋਕ-ਮੁਹਾਵਰੇ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ/ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਸਹੀ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿਚ ਸਮਝਣ ਲਈ, ਉਸ ਖਿੱਤੇ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੀ, ਆਪਣੇ ਨਿਵੇਕਲੇ ਪਛਾਣ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਸੋਨੇ ਤੇ ਸੁਹਾਗੇ ਵਾਲਾ ਕਾਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਬਸ ਨਹੀਂ ਸਾਹਿਤ ਵਿਧਾਵਾਂ/ ਸੰਪ੍ਰਦਾਵਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਆਕਰਣਕ ਨਿਯਮਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਮੁਨਕਰ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਨ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਖੋਂ-ਪਰੋਖੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵਿਆਕਰਨ ਦੀਆਂ ਸੂਖ਼ਮ ਤੰਦਾਂ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਇਕਾਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਬਿਸਰਾਮ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਮੂਲੀ ਫ਼ਰਕ ਨਾਲ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰ ਅਰਥਾਂ ਦੇ ਅਨਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਤੋਂ ਵੀ ਮੁੱਖ ਨਹੀਂ ਮੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਜਿਵੇਂ; ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ, “ਲੜੋ, ਮੱਤ ਹ” ਜਾਂ “ਲੜੋ ਮੱਤ, ਹਟੋ” ਦੇ ਇਸ ਲਘੂ ਵਾਕ ਵਿਚ ਜਾਂ ਬਾਣੀ ਦੀ ਇਸ ਤੁਕ ਗੁਰੂ ਅਰਜੁਨੁ, ਘਰਿ ਗੁਰ ਰਾਮਦਾਸ ਭਗਤ ਉਤਰਿ ਆਯਉ, ਗੁਰੁ ਅਰਜੁਨੁ ਘਰਿ, ਗੁਰ ਰਾਮਦਾਸ ਭਗਤ ਉਤਰਿ ਆਯਉ ਇੱਕ ਸਹੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਸਹੀ ਬਿਸਰਾਮ ਨਾ ਲਾਉਣ ਨਾਲ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਕਿੰਨਾ ਅੰਤਰ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸਾਡੀ ਅਰਥਸਮਝ ਅਤੇ ਸੁਰ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ 'ਤੇ ਵੀ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਿਸ ਵਕਤ, ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇ ਕਿਸ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਭਾਵ ਮੁਖ਼ਾਤਿਬ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ। ਇਸੇ ਲੜੀ ਵਿਚ ਅਗਰ ਵਾਰਤਕ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਪਰਤਾਂ ਨੂੰ ਡੂੰਘੀ ਨੀਝ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੰਬੋਧਨੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ‘ਅਨੰਦੁ ਸਾਹਿਬ’ ਵਿਚ ਲੌਕਿਕ ਅਤੇ ਅਲੌਕਿਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ, ਇਸ ਸੰਬੋਧਨੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਲਈ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਜਾਣਨਾ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਨਾ ਵੀ ਅਤਿ ਜ਼ਰੂਰੀ ਜਾਪਦਾ I ਭਾਵੇਂ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਦੇ ਅਗੰਮੀ ਅਨੰਦ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਹੁ ਕਬੀਰ ਗੂੰਗੈ ਗੁੜੁ ਖਾਇਆ ਪੂਛੇ ਤੇ ਕਿਆ ਕਹੀਐ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਬਾਣੀ-ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇੱਕ ਸੀਮਾ-ਰੇਖਾ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਦੁਨਿਆਵੀ ਪ੍ਰਾਸੰਗਿਕ ਵਿਆਖਿਆ/ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਤਾਂ ਸੰਭਵ ਹੈ ਹੀ ਕਿਉਂਕਿ ਆਪਣੇ ਸਮੁੱਚ ਵਜੋਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਜੀਵਾਤਮਾ ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸਪਰ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ’ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਆਪੁ ਆਪਨੀ ਬੁਧਿ ਹੈ ਜੇਤੀ॥ ਬਰਨਤ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਤੁਹਿ ਤੇਤੀ॥ (ਚੌਪਈ ਸਾਹਿਬ) ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦਾਅਵਾ ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਚਲੋ ! ਭਾਵੇਂ ਅਨੁਪਾਤਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੀ ਸਹੀ ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਸਾਡੀ ਸਮਝ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਿੰਦੂ ਬਣਨਾ ਵੀ ਅਤਿ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਤਦ ਹੀ ਅਸੀਂ ਗੁਰਮਤਿ ਆਸ਼ੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦੁਰਲੱਭ ਦੇਹੀ ਦੇ ਅਸਲ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਸ਼ਬਦਸੱਭਿਆਚਾਰ ਮਨੁੱਖੀ ਬਿਬੇਕ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਆਧਾਰਸ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ; ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਹੈ ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਦੀਜੈ ਬੁਧਿ ਬਿਬੇਕਾ ਦੀ ਦਾਤ ਮੰਗੀ ਹੈ। ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਬਿਬੇਕ-ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਮੰਨਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ: –ਦੁਲਭ ਜਨਮੁ ਪੁੰਨ ਫਲ ਪਾਇਓ ਬਿਰਥਾ ਜਾਤ ਅਬਿਬੇਕੈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 458)
-ਮਾਧੋ ਅਬਿਦਿਆ ਹਿਤ ਕੀਨ॥ ਬਿਬੇਕ ਦੀਪ ਮਲੀਨ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 486) ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੈ, ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਮਾਰਗ ਨਾਥਾਂ ਯੋਗੀਆਂ ਵਾਂਗ ਕੇਵਲ ਸਮਾਧੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਕਰਮਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਪਹਿਲ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਸਵੀਕ੍ਰਿਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਉਂ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕੇਵਲ ਆਤਮਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਤਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਇਸ ਵਿਚ ਬ੍ਰਹਮ ਵੀਚਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਾਣੀ ਬੋਲ ਹਨ; -ਲੋਗੁ ਜਾਨੈ ਇਹੁ ਗੀਤੁ ਹੈ ਇਹੁ ਤਉ ਬ੍ਰਹਮ ਬੀਚਾਰ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 335)
-ਗਾਵਹੁ ਗੀਤੁ ਨ ਬਿਰਹੜਾ ਨਾਨਕ ਬ੍ਰਹਮ ਬੀਚਾਰੋ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 581) ਉਪਰੋਕਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਹ ‘ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ’ ਨੂੰ ਜੇਕਰ ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਗੁਰੂ ਹੈ ਬਾਣੀ ਵਿਚਿ ਬਾਣੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਸਾਰੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਆਵਹੁ ਸਿਖ ਸਤਿਗੁਰੂ ਕੇ ਪਿਆਰਿਹੋ ਕਹਿ ਕੇ ਗਾਵਹੁ ਸਚੀ ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਗਾਵਹੁ ਸੁਣਹੁ ਪੜਹੁ ਨਿਤ ਭਾਈ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਵੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਗੱਲ ਕੀ, ਅਕਾਦਮਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਬਾਣੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਬਾਣੀ-ਆਵੇਸ਼ ਦੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਸੁਹਜ ’ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੋਣਾ ਵੀ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ। ਇਕੱਤੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ ਬਾਣੀ-ਸੰਪਾਦਨ ਹੋਣਾ ਤੇ ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਨਿਵੇਕਲੀਆਂ ਸੰਪਾਦਕੀ-ਜੁਗਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੋਣਾ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇਹ ਇੱਕ ਅਦੁੱਤੀ ਘਟਨਾ ਸੀ। ਰੱਬੀ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਗਾਇਨ ਦੇ ਨਾਲ ਬਾਣੀ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪਹੁੰਚ-ਵਿਧੀ ਦਾ ਇਹ ਅਨੋਖਾ ਸੰਗਮ ਵੀ ਆਪਣੀ ਮਿਸਾਲ ਆਪ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕੁਦਰਤੀ ਹੈ, ਬਾਣੀਅਧਿਐਨ ਵਕਤ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਪਹਿਲੂਆਂ ਭਾਵ ਬਾਣੀ-ਆਵੇਸ਼ ਤੇ ਬਾਣੀ ਦੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਸੁਹਜ ਨੂੰ ਸਾਮਾਨਾਂਤ੍ਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ-ਬਿੰਦੂ ਬਣਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾ ਕਿਉਂਕਿ ਬਾਣੀ ਦੇ ਲੌਕਿਕ ਅਤੇ ਅਲੌਕਿਕ ਪਰਿਪੇਖ ਨੂੰ ਤਦ ਹੀ ਸਹੀ ਮਾਅਨਿਆਂ ਵਿਚ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕੇਗਾ; ਬਾਣੀ-ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਜਾਣੋ ਇਹ ਮੂਲ ਸ਼ਰਤ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ‘ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ’ ਦਾ ਅਦਿੱਖ ਧਰਮ-ਜਗਤ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਭਾਵ ਦਿਸਦੇ- ਜਗਤ ਦਾ ਯਥਾਰਥ/ਵਿਵਹਾਰਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਢਾਂਚਾ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਇੱਕ ਕੜੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਵੀ ਕੋਈ ਐਨੀ ਸੌਖੀ ਖੇਡ ਨਹੀਂ। ਸਮਝੋ, ਅਖਰੀ ਨਾਮੁ ਅਖਰੀ ਸਾਲਾਹ॥ ਅਖਰੀ ਗਿਆਨੁ ਗੀਤ ਗੁਣ ਗਾਹ॥ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਸ਼ਬਦ-ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਹੀ ਇੱਕ ਕ੍ਰਿਸ਼ਮਾ ਹੈ ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਬਾਣੀਕਾਰਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਆਇਆ ਹੈ। ਉਪਰੋਕਤ ਹਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਇਕ ਸੀਮਿਤ ਦਾਇਰੇ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬਾਣੀ ਦੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਸੁਹਜ ਦੇ ਇਸ ਸੂਖਮ ਪਹਿਲੂ ਭਾਵ ਸੰਬੋਧਨੀ ਸ਼ੈਲੀ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਹੀ ਇੱਥੇ ਸਾਡਾ ਮੂਲ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਹੈ। ਸੰਬੋਧਨੀ ਸ਼ੈਲੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ, ਸਵੈ-ਚਿੰਤਨ ਆਧਾਰਿਤ ਆਪਣੇ ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਜਾਂ ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਹਾਵਾਂ -ਭਾਵਾਂ/ ਦੁੱਖਾਂ-ਸੁੱਖਾਂ/ਵਸਲ/ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਕਰਮ ਵਜੋਂ ਸਵੈਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਲੌਕਿਕ/ਦੈਵੀ-ਸ਼ਕਤੀ/ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਜਾਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਜੀਵੰਤ ਜਾਂ ਨਿਰਜੀਵ ਵਸਤਾਂ/ਵਿਅਕਤੀ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜਾਂ ਪ੍ਰੇਮੀ/ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ’ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਬਾਣੀ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੈ ਕਿ ਕਹੁ ਕਬੀਰ ਇਹੁ ਰਾਮ ਕੀ ਅੰਸੂ ਜਾਂ ਕੁਦਰਤਿ ਕੇ ਸਭ ਬੰਦੇ ਜਾਂ ਸਭ ਮਹਿ ਜੋਤਿ ਜੋਤਿ ਹੈ ਸੋਇਆਦਿ ਬਾਣੀ ਤੁਕਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਾਤਮਾ ਸਰਵੋਤਮ ਸ਼ਕਤੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਅੰਸ਼ ਹੈ। ਕੁਦਰਤੀ ਹੈ ਜੀਵਾਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸੁਸੀਮ ਹੈ ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਸੀਮ ਹੈ। ਜੀਵਾਤਮਾ ਬੇਲੋੜੇ ਮਾਇਆਵੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਪਕੜ ਕਾਰਨ ਆਪਣੇ ਅਸਲੇ ਮਨ ਤੂੰ ਜੋਤਿ ਸਰੂਪੁ ਹੈ ਆਪਣਾ ਮੂਲੁ ਪਛਾਣੁ ਤੋਂ ਵਿਛੜ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਕਰਮ ਵਜੋਂ ਹੁਣ ਸੱਚੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਲੜ ਲੱਗਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਕਿਵੇਂ ਬਣੇ ਜਾਂ ਸਚਿਆਰ-ਪਦ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇ? ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਤਰੀ ਸ਼ੈਲੀ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ : ਕਿਵ ਸਚਿਆਰਾ ਹੋਈਐ ਕਿਵ ਕੂੜੈ ਤੁਟੈ ਪਾਲਿ॥
ਹੁਕਮਿ ਰਜਾਈ ਚਲਣਾ ਨਾਨਕ ਲਿਖਿਆ ਨਾਲਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 01) ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਜਦੋਂ ਪੂਰਨ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਦੁਨਿਆਵੀ ਦੁੱਖਾਂ-ਸੁੱਖਾਂ ਦਾ ਵੀ ਕੋਈ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ। ਇਹ ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਬਿਰਤੀ ਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਸੀ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਆਪਣਾ ਸਭ ਕੁਝ ਕੌਮ ਦੇ ਲੇਖੇ ਲਾ ਕੇ, ਮਾਛੀਵਾੜੇ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਵੀ, ਕੇਵਲ ਤੇ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਭੂ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਤਾਂਘ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੀ ਸਵੈ-ਸੰਬੋਧਨੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਧੁਰ ਅੰਦਰੋਂ ਬੋਲ ਉੱਠਦੇ ਹਨ; ਆਤਮਿਕ ਅਡੋਲਤਾ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਅਦੁੱਤੀ ਮਿਸਾਲ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ: ਮਿਤ੍ਰ ਪਿਆਰੇ ਨੂੰ ਹਾਲ ਮੁਰੀਦਾਂ ਦਾ ਕਹਣਾ॥
ਤੁਧੁ ਬਿਨੁ ਰੋਗ ਰਜਾਈਆਂ ਦਾ ਓਢਣ ਨਾਗ ਨਿਵਾਸਾਂ ਦੇ ਰਹਣਾ॥
ਸੂਲ ਸੁਰਾਹੀ ਖੰਜਰੁ ਪਿਯਾਲਾ ਬਿੰਗ ਕਸਾਈਯਾਂ ਦਾ ਸਹਣਾ॥
ਯਾਰੜੇ ਦਾ ਸਾਨੂੰ ਸੱਥਰੁ ਚੰਗਾ ਭੱਠ ਖੇੜਿਆ ਦਾ ਰਹਣਾ॥ (ਖਿਆਲ ਪਾਤਿਸਾਹੀ 10) ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ-ਬਾਣੀ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਰਾਗ ਵਡਹੰਸ ਵਿਚ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਸੰਬੋਧਨਮਈ ਬੋਲ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰੱਬੀ-ਬੋਲਾਂ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਕਾਇਨਾਤ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਇਕਸੁਰਤਾ, ਵਿਰਲਿਆਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਹੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਹਵਾਲੇ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਇਸੇ ਸ਼ਬਦ ਬਾਰੇ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨੋਬੇਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਿਜੇਤਾ ਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗੀਤ ਦੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਰਾਬਿੰਦਰ ਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਜਦੋਂ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਅਨੁਵਾਦਿਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਿਆ, ਸੁਣਿਆ ਤੇ ਵਿਚਾਰਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਵੈਰਾਗ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਲਗਾਤਾਰ ਦਸ ਦਿਨ ਰੋਂਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਵਿਚਾਰਾਧੀਨ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼ਬਦ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਬਾਣੀ ਤੁਕਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇਣਾ ਵੀ ਇੱਥੇ ਅਨੁਉਚਿੱਤ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ: -ਮੋਰੀ ਰੁਣ ਝੁਣ ਲਾਇਆ ਭੈਣੇ ਸਾਵਣੁ ਆਇਆ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 557)
-ਮੈਂ ਰੋਵੰਦੀ ਸਭੁ ਜਗੁ ਰੁਨਾ ਰੁੰਨੜੇ ਵਣਹੁ ਪੰਖੇਰੂ॥
ਇਕੁ ਨ ਰੁਨਾ ਮੇਰੇ ਤਨ ਕਾ ਬਿਰਹਾ ਜਿਨਿ ਹਉ ਪਿਰਹੁ ਵਿਛੋੜੀ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 558) ਅਜਿਹੀ ਵੈਰਾਗਮਈ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰੀਤਮ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਚੇਤੇ ਵਿਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਮਿਲਣ ਦੀ ਤਾਂਘ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਬਿਰਹਾ ਨੂੰ ਸੁਲਤਾਨ ਕਹਿਣ ਵਾਲੇ ਬਾਣੀਕਾਰ, ਭਗਤ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ ਦੇ ਇਹ ਬੋਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਿਰਹੋਂ ਦੀ ਤੜਪ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਬਿਆਨ ਸਕਦੇ ਹਨ: ਫਰੀਦਾ ਚਿੰਤ ਖਟੋਲਾ ਵਾਣੁ ਦੁਖੁ ਬਿਰਹਿ ਵਿਛਾਵਣ ਲੇਫੁ॥
ਏਹੁ ਹਮਾਰਾ ਜੀਵਣਾ ਤੂ ਸਾਹਿਬ ਸਚੇ ਵੇਖੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1379) ਕਿਸੇ ਵੀ ਰੱਬੀ ਸਾਧਕ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਬਿਰਤੀ ਤੇ ਸਵੈ-ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਿਤ ਮਾਨਸਿਕਤਾ, ਵੇਦਨਾ ਤੋਂ ਸੰਵੇਦਨਾ ਤਕ ਦਾ ਰੂਹਾਨੀ ਸਫ਼ਰ ਕਰਦਿਆਂ, ਨਿੱਜਤਾ ਤਕ ਸੀਮਿਤ ਹੋ ਕੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ ਸਗੋਂ ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਨਾਲ ਜਾ ਜੁੜਦੀ ਹੈ। ਸਹਿਜੇ-ਸਹਿਜੇ ਜਿਉਂ-ਜਿਉਂ ਉਸ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਉਚੇਰੀ ਰੱਬੀ ਇਕਾਗਰਤਾ ਬਣਦੀ ਹੈ ਤਿਉਂ-ਤਿਉਂ ਉਹ ਜੀਵਾਤਮਾ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਲਈ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਆਨੰਦ ਦਾ ਮੂਲ-ਸਰੋਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਤਮਿਕ-ਮੰਡਲ ਦੀਆਂ ਡੂੰਘਾਈਆਂ ਨੂੰ ਛੂਹਦੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਇੱਕ ਰਸ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਣਤਾ ਦੀ ਪੁੰਜ ਬਣ ਕੇ, ਰੱਬੀਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਇਹੋ ਸੰਬੋਧਨੀ-ਸੁਰ, ਸੰਬੋਧਨੀ-ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਪਾਸਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਸੱਚੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੇ ਉਸ ਵਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸੀ ਕਮਾਈ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਵਿਚਾਰਾਧੀਨ ਬਾਣੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਤੁਕ ਵਿਚ ਅੰਕਿਤ ‘ਮੇਰੀ ਮਾਏ’ ਤੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੈ: -ਅਨੰਦੁ ਭਇਆ ਮੇਰੀ ਮਾਏ ਸਤਿਗੁਰੂ ਮੈ ਪਾਇਆ॥
ਸਤਿਗੁਰੁ ਤ ਪਾਇਆ ਸਹਜ ਸੇਤੀ ਮਨਿ ਵਜੀਆ ਵਾਧਾਈਆ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 917)
-ਆਨੰਦੁ ਆਨੰਦੁ ਸਭੁ ਕੋ ਕਹੈ ਆਨੰਦੁ ਗੁਰੂ ਤੇ ਜਾਣਿਆ॥
ਜਾਣਿਆ ਆਨੰਦੁ ਸਦਾ ਗੁਰ ਤੇ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰੇ ਪਿਆਰਿਆ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 917) ਸ਼ਰਤ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ‘ਸਹਿਜ ਸੇਤੀ’ ਭਾਵ ਸਹਿਜਭਾਵੀ ਗੁਣ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇ? ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਇਸ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਹਿਲੂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੇਵਲ ਇਸ ‘ਅਨੰਦੁ ਬਾਣੀ’ ਵਿਚ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਪੂਰੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਥਾਂ-ਪੁਰ-ਥਾਂ ਹੋਈ ਹੈ। ਤੀਜੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਮਾਇਆ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਵੀ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੁਨਿਆਵੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਸੂਖ਼ਮ ਰੂਪ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਥੂਲ ਰੂਪ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮਾਇਆ ਹੈ ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਸਾਡੇ ਅਸਲੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜਦੀ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਹਉਮੈ ਨਾਵੈ ਨਾਲਿ ਵਿਰੋਧੁ ਹੈ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਭਟਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਏਹ ਮਾਇਆ ਜਿਤੁ ਹਰਿ ਵਿਸਰੈ ਮੋਹੁ ਉਪਜੈ ਭਾਉ ਦੂਜਾ ਲਾਇਆ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 921) ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਵਿਸ਼ੇ-ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਭਟਕਣ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਮਨ ’ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਿਰਮਲ-ਭਉ ਵਿਚ ਰਹਿਣ, ਅਚਾਰਿ-ਵਿਧਾਨ ਅਥਵਾ ਮਨੁੱਖੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰੀ ਹੋਣ, ਰੱਬੀ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਆਦਿ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬੜੇ ਹੀ ਭਾਵਪੂਰਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਹਨ: -ਏ ਮਨ ਮੇਰਿਆ ਤੂ ਸਦਾ ਰਹੁ ਹਰਿ ਨਾਲੇ॥
ਹਰਿ ਨਾਲਿ ਰਹੁ ਤੂ ਮੰਨ ਮੇਰੇ ਦੂਖ ਸਭਿ ਵਿਸਾਰਣਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 917)
-ਏ ਮਨ ਪਿਆਰਿਆ ਤੂ ਸਦਾ ਸਚੁ ਸਮਾਲੇ ॥
ਏਹੁ ਕੁਟੰਬੁ ਤੂ ਜਿ ਦੇਖਦਾ ਚਲੈ ਨਾਹੀ ਤੇਰੈ ਨਾਲੇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 918) ਕਾਰਨ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ, ਚਤੁਰਾਈ ਨ ਚਤੁਰਭੁਜੁ ਪਾਈਐ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਚੰਚਲਤਾ ਸੰਗਿ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਮਨ ਦੀ ਪਾਕਿ-ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਬਣਦੀ ਹੈ: ਏ ਮਨ ਚੰਚਲਾ ਚਤੁਰਾਈ ਕਿਨੈ ਨ ਪਾਇਆ॥
ਚਤੁਰਾਈ ਨ ਪਾਇਆ ਕਿਨੈ ਤੂ ਸੁਣਿ ਮੰਨ ਮੇਰਿਆ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 918) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ-ਪਿਆਰੇ ਸਾਧਕ, ਸੰਗਤੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਰੱਬੀ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗਾਇਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਸਹਿਜੇ-ਸਹਿਜੇ ਰੱਬੀ-ਰੰਗ ਵਿਚ ਰੰਗੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਸਾਂਝ ਤੇ ਇਕਾਗਰਤਾ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਆਤਮਿਕ ਉਚਾਈਆਂ ਤਕ ਰਸਾਈ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਗੁਰੂ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਪਾਤਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੰਗਤ ਦਾ ਇਹ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਜਥੇਬੰਦਕ ਰੂਪ, ਮੱਧਕਾਲੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਖ਼ਾਸਾ ਹੈ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ, ਜੋ ਕੇਵਲ ਅਨੁਭਵੀ ਜਾਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਬਾਹਰੀ ਪਰਿਪੇਖ ਵਜੋਂ ਵੀ: ਜੇਕਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦਾ ਦੁਵੱਲਾ ਸੰਕਲਪ ਆਪਣੇ ਸਾਮਾਨਾਂਤ੍ਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ ਤਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਹੋਈ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਜਨਾ, ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਦੇ ਇੱਕ ਸਰਬ-ਸਾਂਝੇ ਮੰਚ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਤੀਜੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਇਹ ਬਾਣੀ ਬੋਲ ਵੀ ਸੰਗਤੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਹੋ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ: ਆਵਹੁ ਸਿਖ ਸਤਿਗੁਰੂ ਕੇ ਪਿਆਰਿਹੋ ਗਾਵਹੁ ਸਚੀ ਬਾਣੀ॥
ਬਾਣੀ ਤ ਗਾਵਹੁ ਗੁਰੂ ਕੇਰੀ ਬਾਣੀਆ ਸਿਰਿ ਬਾਣੀ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 920) ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਇਹ ਦਿੱਬ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਚਿੰਤਨ ਮਨੁੱਖਾ ਦੇਹੀ ਨੂੰ ਜੰਮਣੁ ਮਰਣਾ ਹੁਕਮੁ ਹੈ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸਰਵੋਤਮ ਸ਼ਕਤੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਦੇਣ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਹੀ ਬਸ ਨਹੀਂ ਘਟ ਘਟ ਮੈ ਹਰਿ ਜੂ ਬਸੈ ਮੁਤਾਬਿਕ ਹਰ ਜੀਵਾਤਮਾ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਵਾਸਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਬਾਣੀ (33ਵੀਂ ਤੇ 34ਵੀਂ ਪਉੜੀ) ਵਿਚ ਜੀਵਾਤਮਾ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ ਸੁਚੇਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਅਸਲ ਮਨੋਰਥ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ; ਜਿੰਨੀ ਵੱਡੀ ਦਾਤ ਹੋਵੇ ਓਨਾ ਵੱਡਾ ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ ਕਰਨਾ ਵੀ ਓਨਾ ਹੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ: -ਏ ਸਰੀਰਾ ਮੇਰਿਆ ਹਰਿ ਤੁਮ ਮਹਿ ਜੋਤਿ ਰਖੀ ਤਾ ਤੂ ਜਗ ਮਹਿ ਆਇਆ॥
ਹਰਿ ਜੋਤਿ ਰਖੀ ਤੁਧੁ ' ਵਿਚਿ ਤਾ ਜਗ ਮਹਿ ਆਇਆ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 921)
-ਏ ਸਰੀਰਾ ਮੇਰਿਆ ਇਸੁ ਜਗ ਮਹਿ ਆਇ ਕੈ ਕਿਆ ਤੁਧੁ ਕਰਮ ਕਮਾਇਆ॥
ਕਿ ਕਰਮ ਕਮਾਇਆ ਤੁਧੁ ਸਰੀਰਾ ਜਾ ਤੂ ਜਗ ਮਹਿ ਆਇਆ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 922) ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸੰਬੋਧਨੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ, ਦੇਹੀ-ਸਮੁੱਚ ਵਜੋਂ ਕੇਵਲ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਦੁਨਿਆਵੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਚੇਤਨ/ਅਰਧ ਚੇਤਨ/ਅਵਚੇਤਨ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ; ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ, ਰਸਨਾ (ਜੀਭਾ), ਨੇਤ੍ਰ (ਅੱਖਾਂ), ਸ੍ਰਵਣ (ਕੰਨਾਂ) ਆਦਿ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣਾ-ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਨਿਭਾਉਣ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਸਹੀ ਮਾਅਨਿਆਂ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋ ਸਕੇ। ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਇਹ ਵਿਭਿੰਨ ਅੰਗਾਂ/ਇਕਾਈਆਂ ਦੀ ਸਾਕਾਰਾਤਮਿਕ/ ਨਕਾਰਾਤਮਿਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਭਵਿੱਖਮੁਖੀ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ’ਤੇ ਅਸਰ ਅੰਦਾਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਬਿਬੇਕ- ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਸਹੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਚੇਤੰਨ ਹੋਣਾ ਵੀ ਅਤਿ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਹਿਲੂਆਂ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੱਬੀ-ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਤਿ ਅਸਲ ਧਰਮ ਨਿਭਾਉਣ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸੰਬੋਧਨਮਈ ਸ਼ੈਲੀ ਆਪਣੀ ਮਿਸਾਲ ਆਪ ਹੈ: -ਏ ਮਨ ਮੇਰਿਆ ਤੂ ਸਦਾ ਰਹੁ ਹਰਿ ਨਾਲੇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 917)
-ਏ ਰਸਨਾ ਤੂ ਅਨ ਰਸਿ ਰਾਚਿ ਰਹੀ ਤੇਰੀ ਪਿਆਸ ਨ ਜਾਇ॥
ਪਿਆਸ ਨ ਜਾਇ ਹੋਰਤੁ ਕਿਤੈ ਜਿਚਰੁ ਹਰਿ ਰਸੁ ਪਲੈ ਨ ਪਾਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 921)
-ਏ ਨੇਹੁ ਮੇਰਿਹੋ ਹਰਿ ਤੁਮ ਮਹਿ ਜੋਤਿ ਧਰੀ ਹਰਿ ਬਿਨੁ ਅਵਰੁ ਨ ਦੇਖਹੁ ਕੋਈ॥
ਹਰਿ ਬਿਨੁ ਅਵਰੁ ਨ ਦੇਖਹੁ ਕੋਈ ਨਦਰੀ ਹਰਿ ਨਿਹਾਲਿਆ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 922)
-ਏ ਸ੍ਰਵਣਹੁ ਮੇਰਿਹੋ ਸਾਚੈ ਸੁਨਣੈ ਨੋ ਪਠਾਏ॥
ਸਾਚੈ ਸੁਨਣੈ ਨੋ ਪਠਾਏ ਸਰੀਰਿ ਲਾਏ ਸੁਣਹੁ ਸਤਿ ਬਾਣੀ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 922) ਉਪਰੋਕਤ ਕੀਤੀ ਵਿਚਾਰ ਉਪਰੰਤ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੀ ਅਨੰਦੁ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਹ ਬਾਣੀ ਆਪਣੇ ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਵੈ-ਸੰਬੋਧਨ ਤੋਂ ਰੱਬੀ-ਸੰਬੋਧਨ ਤਕ ਦਾ ਆਤਮਿਕ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਪਾਸੇ, ‘ਏ ਮਨ ਮੇਰਿਆ’, ‘ਏ ਸਰੀਰਾ ਮੇਰਿਆ', ‘ਏ ਨੇਹੁ ਮੇਰਿਹੋ’, ‘ਏ ਸ੍ਰਵਣਹੁ ਮੇਰਿਹੋ’, ‘ਏ ਰਸਨਾ ਤੂ ਅਨ ਰਸਿ ਰਾਚਿ ਰਹੀ ਆਦਿ ਸੰਬੋਧਨੀ ਸ਼ਬਦ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਰੱਬੀ-ਸੰਦੇਸ਼ ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ 'ਤੇ ਅਸਰ ਅੰਦਾਜ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ‘ਸਾਚੇ ਸਾਹਿਬਾ”, ‘ਬਾਬਾ ਜਿਸੁ ਤੂ ਦੇਹਿ’, ‘ਅਗਮ ਅਗੋਚਰਾ' ਆਦਿ ਸੰਬੋਧਨੀ ਸ਼ਬਦ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਲੌਕਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ’ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹਨ। ਇਸ ਬਾਣੀ 'ਚੋਂ ਉਭਰਦਾ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ-ਨਾਤਿਆਂ, ਜਾਤ, ਕੌਮ, ਧਰਮ ਦੀ ਵਲਗਣ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਬੱਸ ਨਹੀਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸ ਬਾਣੀ ਦੇ ਨਾਮਕਰਨ ਤੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੈ, ਇਹ ਬਾਣੀ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ; ਸ਼ੁਕਰਾਨੇ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਰੱਬੀ ਭਾਣੇ ਦੀ, ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਇਜ਼ਹਾਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਗ਼ਮੀ ਦਾ, ਗੁਰਮਤਿ ਮਰਿਆਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਗਾਵਿਆ, ਸੁਣਿਆ ਤੇ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜ਼ਰੂਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਤੱਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਸਾਹਿਤਕ ਗੁਣਾਂ/ ਲੱਛਣਾਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਬਾਣੀ-ਆਵੇਸ਼ ਦੀ ਇਹ ਸੰਬੋਧਨਮਈ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਸੰਗਤੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਆਪਣੀ ਮਿਸਾਲ ਆਪ ਹੈ।ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਬਾਣੀ ਨਿੱਤਨੇਮ ਦਾ ਅੰਗ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੁਰੂ-ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਾਨੀ ਯਾਦ ਹੈ। | 
