ਵਿਚਾਰਾਧੀਨ ਵਿਸ਼ੇ ’ਤੇ ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਨਵੀਕਰਨ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਅਤਿ ਜ਼ਰੂਰੀ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਮਾਨਵੀਕਰਨ (Personification) ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ, ਕਿਸੇ ਜੀਵ/ਵਸਤ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਛਾਣ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਜਾਂ ਦਿਸਦੇ-ਜਗਤ ਦੇ ਹੋਰ ਵਿਭਿੰਨ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਸਰਬ-ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਅਥਵਾ ਲੱਛਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਇਉਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਵੀ ਮਨੁੱਖੀ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਬ-ਗੁਣ ਸੰਪੰਨ ਹੋਣ। ਸਾਹਿਤਕ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਹੋਣੀ ਜਾਂ ਕਰਵਾਉਣੀ ਆਮ ਹਾਰੀ-ਸਾਰੀ ਦੇ ਵੱਸ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਹ ਬੜੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਸੁਹਜ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ ਭੰਡਾਰ ਦੀ ਸੂਖਮ ਭਾਵੀ ਸਮਝ ਦਾ ਅਨੂਠਾ ਪ੍ਰਤਿਕਰਮ ਵੀ। ਧਰਮ-ਜਗਤ ਵਿਚ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਆਤਮਾ ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਦਿੱਖ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ, ਜਦੋਂ ਸੂਖ਼ਮ ਤੋਂ ਸਥੂਲ ਤਕ (ਇਸ ਦੀ) ਆਤਮਿਕ ਯਾਤਰਾ ਤੈਅ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਅਨੁਭਵੀ ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਨੂਠੀ ਕਰਮਸ਼ੀਲਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਤੇ ਸਿੱਧ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਸਹਿਜਭਾਵੀ ਤੇ ਸੁਹਜਭਾਵੀ ਅਲੌਕਿਕ ਵਾਤਾਵਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਭਾਵੇਂ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਲਈ ਕੋਈ ਵਿਗਿਆਨਕ ਫ਼ਾਰਮੂਲਾ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਇਹ ਮੌਲਿਕ ਤੇ ਕਾਲਪਨਿਕ ਸਾਹਿਤਕ- ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਦੁਨਿਆਵੀ ਮਾਪਦੰਡਾਂ/ਪ੍ਰਤਿਮਾਨਾਂ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦੀ। ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਾਵਿ-ਸਿਧਾਤਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇਣਾ ਇੱਥੇ ਅਣਉੱਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਨਰੋਈ ਕਾਵਿ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਪਿਰਤ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਵਿ-ਸਤਰਾਂ ਨੂੰ ਅੱਖੋਂ ਪਰੋਖੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ: ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਅੱਖਰ ਮੇਰੇ, ਨਿੱਕੇ ਨਿੱਕੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚੋਂ ਡਿਗ ਡਿਗ ਪੈਂਦੇ,
ਮੇਰੇ ਨਿੱਕੇ ਨਿੱਕੇ ਹੱਥ, ਦਾਤਾਂ ਵੱਡੀਆਂ, ਝਨਾਂ ਦੇ ਝਨਾਂ ਪਏ ਵਗਦੇ,
ਅਲਾਪ ਮੇਰਾ ਠੀਕ ਹੈ ਧੁਰ ਅੰਦਰ, ਪਰ ਦੂਰ ਦੂਰ ਦਿਸਦਾ ਵਾਂਗ ਅਸਮਾਨ ਦੇ, (“ਮੇਰਾ ਟੁੱਟਾ ਜਿਹਾ ਗੀਤ” ਪੁਸਤਕ ‘ਖੁਲ੍ਹੇ ਮੈਦਾਨ’ ਵਿੱਚੋਂ) ਇਹ ਵੀ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਸਤਿਅਮ, ਸ਼ਿਵਮ ਤੇ ਸੁੰਦਰਮ ਦੀ ਤਿਕੜੀ ਦੇ ਕਾਵਿ-ਧਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਕਵੀ ਆਪਣੇ ਧੁਰ ਅੰਦਰੋਂ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦਾ ਇਕ ਕਾਵਿ-ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਹਿੱਤ ਉਹ ਸਥਾਨਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਆਧਾਰਸ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮਿੱਥ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਤੇ ਅਨੁਭੂਤੀਪਰਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝਿਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਤਕਾਲੀਨ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਹਨ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਕਵੀ ਕਿਸ ਰੂਪ ਵਿਚ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਤੇ ਕਿਹੜੀਆਂ ਸੰਚਾਰ-ਜੁਗਤਾਂ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਅਭਿਿਵਅਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਕੁਝ ਅਹਿਮ ਪਹਿਲੂ ਹਨ ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਹੋਈ ਮਾਨਵੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸਹੀ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੂਲ ਆਧਾਰਸ਼ਿਲ੍ਹਾ ਭਾਵੇਂ ਲੌਕਿਕ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਲੌਕਿਕ ਵਿਚਾਰ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਨਵ-ਪੱਖੀ ਬਿਰਤੀ ਦੇ ਸਮਰਥਕ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਹੀ ਸਾਹਿਤਕ ਮੁੱਲ ਆਂਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵਿਚਾਰਾਧੀਨ ਵਿਸ਼ੇ ’ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦਿਆਂ ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਹੋਏ ਮਾਨਵੀਕਰਨ ਨੂੰ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ-ਬਿੰਦੂ ਅਲਹ/ਖ਼ੁਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਾਤਮਾ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਇਕਸੁਰਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ ਉਸ ਦਾ ਅਸਲ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਹੈ। ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਭਾਵ ਆਤਮਾ ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਵਸਲ-ਵਿਛੋੜੇ ਨੂੰ ਸੁਹਾਗਣ-ਦੁਹਾਗਣ ਦੇ ਸਥੂਲ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ/ਸਮਾਜਿਕ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿਚ ਬੜੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਸੁਹਜ ਨਾਲ ਮੂਰਤੀਮਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੀ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਬੜੇ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਹੋਈ ਹੈ। ਦੁਨਿਆਵੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਰੰਗਤ ਦੇ ਕੇ ਧਰਮ ਦਾ ਸਮਾਜੀਕਰਨ ਕਰਨਾ ਅਥਵਾ ਮਾਨਵੀਕਰਨ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜ-ਵਿਧਾਨ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਰਹਿ ਕੇ ਸਹੀ ਨਿਰਣੈ ਲੈਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਾਣੀ-ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਬੜੀ ਨਿਵੇਕਲੀ ਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਤਕ ਰਸਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਬਾਣੀ-ਜੁਗਤ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਦਰਪੇਸ਼ ਬਾਣੀ-ਸਿਧਾਂਤ ਕੇਵਲ ਸਮਾਧੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤਕ ਜਾਂ ਧਰਮ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਪਰਵਾਰਿਕ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਵੀ ਉਸੇ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿਚ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੋਈ ਇਹ ਦੁਵੱਲੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਧਰਮ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਰਥ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੀਵਾਤਮਾ - ਕੰਤ, ਸੁਹਾਗਣ-ਦੁਹਾਗਣ ਆਦਿ ਸ਼ਬਦ ਜਿਸ ਰੂਪ ਵਿਚ ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਬਿੰਦੂ ਬਣੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਰਮਸ਼ੀਲਤਾ ਪੱਖੋਂ ਵੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅਭਿਆਸੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੀ ਵਿਚਾਰਨਯੋਗ ਹਨ। ਕੋਈ ਵੀ ਸੁਚੇਤ ਪਾਠਕ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਦੀ ਪਕੜ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਕਾਰਾਤਮਕ ਤੇ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਤੋਂ ਅਣਛੋਹਿਆ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ। ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਇਹ ਤੁਕਾਂ ਜੋ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਕਰਮ ਵਜੋਂ ਉਪਜੇ ਮਾਨਸਿਕ ਤਣਾਓ ਨੂੰ ਬੜੇ ਸਹਿਜਭਾਵੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇਣਾ ਇੱਥੇ ਵਧੇਰੇ ਵਾਜਬ ਹੋਵੇਗਾ: -ਅਜੁ ਨ ਸੁਤੀ ਕੰਤ ਸਿਉ ਅੰਗੁ ਮੁੜੇ ਮੁੜਿ ਜਾਇ॥
ਜਾਇ ਪੁਛਹੁ ਡੋਹਾਗਣੀ ਤੁਮ ਕਿਉ ਰੈਣਿ ਵਿਹਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 1379)
-ਤਤੀ ਤੋਇ ਨ ਪਲਵੈ ਜੇ ਜਲਿ ਟੁਭੀ ਦੇਇ॥
ਫਰੀਦਾ ਜੋ ਡੋਹਾਗਣਿ ਰਬ ਦੀ ਝੂਰੇਦੀ ਝੂਰੇਇ॥ (ਪੰਨਾ 1381)
-ਢੂਢੇਦੀਏ ਸੁਹਾਗ ਕੂ ਤਉ ਤਨਿ ਕਾਈ ਕੋਰ॥
ਜਿਨਾ ਨਾਉ ਸੁਹਾਗਣੀ ਤਿਨਾ ਝਾਕ ਨ ਹੋਰ॥ (ਪੰਨਾ 1384) ਜੀਵਾਤਮਾ ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਪਰਸਪਰ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਇਸੇ ਲੜੀ ਵਿਚ ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਨੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਹਰਮਨ-ਪਿਆਰੇ ਪੰਛੀ ‘ਕੋਇਲ’ ਦੀ ਕੂ-ਕੂ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਦੇਣ ਦੀ ਬਜਾਇ, ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲੋਂ ਵਿਛੜੀ ਜੀਵਾਤਮਾ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ/ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਦੇ ਕੇ ਅਸਲੋਂ ਹੀ ਨਵੀਨ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਤਸਵੀਰਕਸ਼ੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਅਜੋਕੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਕਹਿਣਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਧਾਰਨਾ/ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਇਸ ਕਦਰ ਖੁਲਾਸਾ ਕਰਨਾ, ਸਮਝੋ - ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿਚ ਉੱਤਰ-ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦੇ ਪਰਿਪੇਖ ਵਜੋਂ, ਇਸ ਨੂੰ ਇਕ ਮੁੱਢਲਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੱਧਕਾਲੀ ਚਿੰਤਨ ਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਨਿਖੇੜ ਅਨੁਸਾਰ ਅਜਿਹੀ ਸੰਚਾਰ-ਵਿੱਥ ਸਾਡੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਨੂੰ ਸੋਚਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਾਰਨ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਅਸੀਂ ਕੋਇਲ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਵਾਹ ਲੱਗਦੇ ਘੱਟ ਪਹਿਲ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਪਰੰਤੂ ਉਸ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮੰਨ ਕੇ ਅਤੇ ਕੰਨ-ਰਸੀਏ ਬਣ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਣਨ ਦੇ ਆਹਰ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਰੁਚਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ। ਮੇਰੀ ਜਾਚੇ ਮਾਨਵੀਕਰਨ ਦੀ ਇਹ ਇੱਕ ਅਦੁੱਤੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ, ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਤਰੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੇ ਇਸ ਵਿਚ ਹੋਰ ਵੀ ਰੰਗ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਹੈ: ਕਾਲੀ ਕੋਇਲ ਤੂ ਕਿਤ ਗੁਨ ਕਾਲੀ॥
ਅਪਨੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਕੇ ਹਉ ਬਿਰਹੈ ਜਾਲੀ॥
ਪਿਰਹਿ ਬਿਹੂਨ ਕਤਹਿ ਸੁਖੁ ਪਾਏ॥
ਜਾ ਹੋਇ ਕ੍ਰਿਪਾਲ ਤਾ ਪ੍ਰਭੂ ਮਿਲਾਏ॥ (ਪੰਨਾ 794) ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਇਸ ਕਸਕ ਨੂੰ ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਲੋਕ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਕਦਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜੋ ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਅਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਸਮੱਸ਼ਟੀ ਅਥਵਾ ਨਿੱਜ ਤੋਂ ਸਮੂਹ ਤਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੈਰਾਗਮਈ ਧੁਨਾਂ/ ਤਰੰਗਾਂ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕੋਈ ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਠਕ ਹੋਵੇ ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਸਲੋਕ ਨੂੰ ਗਾਇਆ ਜਾਂ ਸੁਣਿਆ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਅੱਜ ਵੀ ਇਹ ਸਲੋਕ ਆਪਣੀ ਆਭਾ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਪਿਆਰਿਆਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ’ਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੁਖ ਦੀ ਸੁਰ ਦੁਨਿਆਵੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਰੂਹਾਨੀ ਜਗਤ ਦੇ ਬਿਰਹੋਂ ਦੀ, ਜਦੋਂ ਵੀ ਇਸ ਸਲੋਕ ਦਾ ਨਿੱਠ ਕੇ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਮਝੋ ਅਲੌਕਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਅੱਗੇ ਸੁਤੇ-ਸਿੱਧ ਹੀ ਆਤਮ ਸਮਰਪਣ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਧੁਰ ਅੰਦਰੋਂ ਅਰਜ਼ੋਈ ਹੋਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮਾਨੋ ਪ੍ਰਭੂ ਪਿਆਰੇ ਨਾਲ ਅੰਦਰੋਂ ਤਾਰਾਂ ਜੁੜ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਜਿਹੀ ਉਚੇਰੀ ਆਤਮਿਕ ਅਵਸਥਾ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸੰਕਟਾਂ ਤੋਂ ਨਵਿਰਤ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਾਧਿਅਮ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ - ਇੱਕ ਅਲੌਕਿਕ ਕ੍ਰਿਸ਼ਮਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ, ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦਾ ਵੀ ਮੂਲ ਭਾਵ ਹੈ, ਮੇਰਾ ਜੀਵਨ ਰੂਪੀ ਖਟੋਲਾ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਨੱਕੋ-ਨੱਕ ਭਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਵਾਣ ਵੀ ਆਸਰਾ ਦੇਣ ਦੀ ਬਜਾਇ ਦੁੱਖਾਂ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਤਲਾਈ ਦੇ ਸੁਖਾਂ ਦੀ ਬਜਾਇ ਬਿਰਹੋ ਦਾ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਡਾ ਦੁਖ ਅੰਦਰੋਂ ਅੰਦਰੀਂ ਵੱਢ-ਵੱਢ ਖਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੈਂ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜੀਅ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਸੱਚੇ ਸਾਹਿਬ ਤੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਮੇਰੇ ’ਤੇ ਝਾਤੀ ਮਾਰ ਕੇ ਤਾਂ ਦੇਖ। ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਅਜਿਹਾ ਮਾਨਵੀਕਰਨ ਪਾਠਕਾਂ/ ਸਰੋਤਿਆਂ ਨੂੰ ਧੁਰ ਅੰਦਰੋਂ ਹਲੂਣਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਵੈਰਾਗੀ- ਮੁਹੱਬਤੀ ਚਸ਼ਮੇ ਵੀ ਮੱਲੋ ਮੱਲੀ ਫੁਟ ਤੁਰਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਤੋਂ ਟੁੱਟੀ ਵਿਛੜੀ ਜੀਵਾਤਮਾ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਸੁੱਖ ਮਾਣਨਾ ਅਥਵਾ ਸੌਣਾ ਦਰਕਾਰ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਅਸਲ ਮਕਸਦ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਹੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਵੀ ਸਲੋਕ ਹਨ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਜੀਵਨ- ਬਿਰਤਾਂਤ ਸਿਰਜਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਵਿਚਾਰਾਧੀਨ ਸਲੋਕ ਬਹੁ-ਦਿਸ਼ਾਵੀ ਤੇ ਬਹੁ-ਪਰਤੀ ਅਰਥਾਂ ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਰੱਬ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੋਣ ਦੀ ਆਸਥਾ ਨੂੰ ਨਿਰੰਤਰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਹੈ ਇਸ ਦੀ ਮਕਬੂਲੀਅਤ ਕੇਵਲ ਰੱਬੀ-ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਅਥਵਾ ਇਸ਼ਕ ਹਕੀਕੀ ਤਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਮੱਸ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਹਰ ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰੇਮੀ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਅੰਦਰ ਘਰ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੇ ਬਚਨ ਹਨ: ਫਰੀਦਾ ਚਿੰਤ ਖਟੋਲਾ ਵਾਣੁ ਦੁਖੁ ਬਿਰਹਿ ਵਿਛਾਵਣ ਲੇਫੁ॥
ਏਹੁ ਹਮਾਰਾ ਜੀਵਣਾ ਤੂ ਸਾਹਿਬ ਸਚੇ ਵੇਖ॥ (ਪੰਨਾ 1379) ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਜੀਵਨ- ਦੁਰਲੱਭਤਾ ਤੇ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ’ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦਿਆਂ ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਨੇ ਬੇਸ਼ਕੀਮਤੀ ਕਿਰਸਾਨੀ ਫ਼ਸਲ ਤਿਲਾਂ ਦੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਨੇੜਿਓਂ ਹੋ ਕੇ ਪਛਾਣਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤਿਲਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਣਨ ਵਾਲੇ ਵਡਮੁੱਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਬੜੀ ਵੱਡੀ ਸਾਰਥਕਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਤਿਲ ਕੇਵਲ ਆਮ ਦੁਨਿਆਵੀ ਵਸਤਾਂ/ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੇਵਲ ਤਿਲਾਂ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਉਂਦੇ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਕੀਮਤੀ ਸਾਹਾਂ/ਸੁਆਸਾਂ ਦੀ ਸੰਜੀਦਗੀ ਵਾਲੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਤਿਲਾਂ ਦਾ ਅਜੋਕਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਦਰਭ ਵੀ ਬੜਾ ਅਰਥ-ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਸਮੋ-ਰਿਵਾਜ ਵੀ ਤਿਲਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੇਰੇ ਸ਼ਗਨਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਤਿਲਾਂ ਦੀ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਸੋਚ ਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਨਾਤਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਕਬੂਲੀਅਤ ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਇਸ ਰੂਹਾਨੀ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕ ਸੱਚ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਰਥ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਕਿਰਸਾਨੀ ਫ਼ਸਲ ਤਿਲਾਂ ਦਾ ਹੋਇਆ ਇਹ ਮਾਨਵੀਕਰਨ ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਧੁਰੇ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਵਾਲਾ ਸੁਹਾਵਣਾ ਮਾਹੌਲ ਵੀ ਸਿਰਜਦਾ ਹੈ। ਰੱਬੀ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਤੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਹੀ ਮੁੱਲ ਪਾਉਣ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰੇਰਨਾ-ਸ੍ਰੋਤ ਜੋ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰਿਕ ਪੱਖ ’ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੈ, ਬੜਾ ਸਲਾਹੁਣਯੋਗ ਹੈ। ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ: ਫਰੀਦਾ ਜੇ ਜਾਣਾ ਤਿਲ ਥੋੜੜੇ ਸੰਮਲਿ ਬੁਕੁ ਭਰੀ॥
ਜੇ ਜਾਣਾ ਸਹੁ ਨੰਢੜਾ ਤਾਂ ਥੋੜਾ ਮਾਣੁ ਕਰੀ॥ (ਪੰਨਾ 1378) ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਨੇ ‘ਤਿਲ ਥੋੜੜੇ’ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਿਆਂ ਅਤੇ ‘ਕੇਤੇ ਬੈਸਿ ਗਇਆ’ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿਸਦੇ ਜਗਤ ਦੀ ਨਾਸ਼ਵਾਨਤਾ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਾਉਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ‘ਪੰਖ ਪਰਾਹੁਣੀ’ ਤੇ ‘ਦੁਨੀ ਸੁਹਾਵਾ ਬਾਗ’ ਕਹਿ ਕੇ ਸਾਮਾਨਾਂਤਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਅਟੱਲ ਸਚਾਈ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਵੀ ਮੂਰਤੀਮਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ‘ਸਾਹੇ ਲਏ ਲਿਖਾਇ’ ਦਾ ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਸੋਚ ਦੇ ਬੇਲੋੜੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਵੀ ਨਕਾਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਸਲ ਮਾਰਗ ਦੇ ਪਾਂਧੀ ਬਣਨ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੀ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤਕ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦਾ ਹੋਇਆ ਇਹ ਮਾਨਵੀਕਰਨ ਮਨੁੱਖੀ ਬਿਬੇਕ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਪ੍ਰਚੰਡ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਸਾਜੀ ਕਾਇਨਾਤ ਜੋ ‘ਪਵਣੁ ਗੁਰੂ ਪਾਣੀ ਪਿਤਾ’ ਦਾ ਸਬਕ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਉਸ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਜੀਵ ਉਸ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਅੰਗ ਬਣ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਿਆਰਨ ਸਤਿਕਾਰਨ ਦੀ ਬਿਰਤੀ ਬਣਾਏਗਾ ਤਾਂ ‘ਬੁਰੇ ਦਾ ਭਲਾ’ ਕਰਨ ਤਹਿਤ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੀ ਦੁਖਾਂ ਤੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਜਾਤ ਮਿਲ ਜਾਏਗੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਸਲੋਕ ਹਨ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਪ੍ਰਤਿ ਮੋਹ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੰਦੇਸ਼ ਵਾਹਕ ਵੀ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਰੁੱਤਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਹ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੜਾਵਾਂ ਵੱਲ ਵੀ ਨੇੜਿਓਂ ਹੋ ਕੇ ਇਸ਼ਾਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨਾਲ ਬਾਲ, ਜੁਆਨੀ ਅਤੇ ਬਿਰਧ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਰੰਗਾਂ ਦਾ ਵੀ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ: -ਫਰੀਦਾ ਰੁਤਿ ਫਿਰੀ ਵਣੁ ਕੰਬਿਆ ਪਤ ਝੜੇ ਝੜਿ ਪਾਹਿ॥
ਚਾਰੇ ਕੁੰਡਾ ਢੂੰਢੀਆਂ ਰਹਣੁ ਕਿਥਾਊ ਨਾਹਿ॥ (ਪੰਨਾ 1383)
-ਫਰੀਦਾ ਪੰਖ ਪਰਾਹੁਣੀ ਦੁਨੀ ਸੁਹਾਵਾ ਬਾਗੁ॥
ਨਉਬਤਿ ਵਜੀ ਸੁਬਹ ਸਿਉ ਚਲਣ ਕਾ ਕਰਿ ਸਾਜੁ॥ (ਪੰਨਾ 1382) ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਨੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੇ ਮਾਨਵੀਕਰਨ ਦੀ ਇਸੇ ਲੜੀ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਵਿਚ ਇਉਂ ਮੂਰਤੀਮਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਦਾ ਹੀ ਬਦਲਵਾਂ ਜਾਂ ਦੂਜਾ ਰੂਪ ਹੋਣ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੱਲ ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਕ/ਵਿਵਹਾਰਕ ਤੇ ਬਾਹਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤਹਿਤ ਉਹ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਵੀ ਪਛਾਣ ਗੁੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਲੋਕ- ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਨੁਕਤਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਪੂਰੇ ਉਤਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਿੰਤੂ-ਪਰੰਤੂ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਈ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਮਨੁੱਖੀ ਗੁਣਾਂ ਔਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੁਮੇਲ ਬਣ ਗਿਆ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਸੁਭਾਅ ਤੇ ਕਿਰਦਾਰ ਨਾਲ ਅਜਿਹਾ ਜੋੜ/ ਸੰਤੁਲਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੇ ਦਰਪੇਸ਼ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਪਰਪੱਕਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਭਾਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ/ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਿਤਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੇਵਲ ਆਪਣਾ ਨਿਵੇਕਲਾ ਸੰਚਾਰਗਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ, ਸਗੋਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿਚ ਵੀ ਆਪਣਾ ਮਹੱਤਵ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਹੰਸ, ਬਗਲਾ ਤੇ ਕਾਂ ਆਦਿ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਜ਼ਿਕਰ ਚੰਗੇਰੇ ਪ੍ਰਕਰਣਕ ਬ੍ਰਿਤਾਂਤ ਵੀ ਸਿਰਜਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਨਾਮਕਰਨ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਬਦ-ਸੱਚ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਬੜੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਨਿਮਨਅੰਕਿਤ ਸਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੀਵਾਂ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਹੋਇਆ ਇਹ ਮਾਨਵੀਕਰਨ ਕੁਦਰਤ ਤੋਂ ਸੰਦੇਸ਼ ਲੈਣ ਦਾ ਬੜਾ ਕਾਰਗਰ ਸ੍ਰੋਤ ਬਣਦਾ ਹੈ: -ਫਰੀਦਾ ਦਰੀਆਵੈ ਕੰਨੈ੍ ਬਗੁਲਾ ਬੈਠਾ ਕੇਲ ਕਰੇ॥
ਕੇਲ ਕਰੇਦੇ ਹੰਝ ਨੋ ਅਚਿੰਤੇ ਬਾਜ ਪਏ॥
ਬਾਜ ਪਏ ਤਿਸੁ ਰਬ ਦੇ ਕੇਲਾਂ ਵਿਸਰੀਆਂ॥ (ਪੰਨਾ 1383)
-ਕਲਰ ਕੇਰੀ ਛਪੜੀ ਆਇ ਉਲਥੇ ਹੰਝ॥
ਚਿੰਜੂ ਬੋੜਨਿ੍ ਨ ਪੀਵਹਿ ਉਡਣ ਸੰਦੀ ਡੰਝ॥ (ਪੰਨਾ 1381)
ਸਰਵਰ ਪੰਖੀ ਹੇਕੜੋ ਫਾਹੀਵਾਲ ਪਚਾਸ॥
ਇਹੁ ਤਨੁ ਲਹਰੀ ਗਡੁ ਥਿਆ ਸਚੇ ਤੇਰੀ ਆਸ॥ (ਪੰਨਾ 1384)
-ਹੰਸੁ ਉਡਰਿ ਕੋਧ੍ਰੈ ਪਇਆ ਲੋਕੁ ਵਿਡਾਰਣਿ ਜਾਇ॥
ਗਹਿਲਾ ਲੋਕੁ ਨ ਜਾਣਦਾ ਹੰਸੁ ਨ ਕੋਧ੍ਰਾ ਖਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 1381) ਉਪਰੋਕਤ ਕੀਤੀ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਸਲ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ’ਤੇ ਹੀ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੀਆਂ ਨਿਵੇਕਲੀਆਂ ਸੰਚਾਰ ਜੁਗਤਾਂ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਅਜੋਕੀ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕਤਾ ਦਾ ਵੀ ਧੁਰ ਅੰਦਰੋਂ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਰਨ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਰੱਬੀ ਅਨੁਭਵ ਵਜੋਂ ਇਹ ਬਾਣੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਅਲੌਕਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਿਰਜਦੀ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਮਨੱੁਖੀ ਜੀਵਨ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਸਹੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਕਤ ਮਨੁੱਖੀ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੇ ਅਭਿਆਸੀ ਰੂਪ ਤੋਂ ਕਤੱਈ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਕਿਰਤਕ ਆਲੇ- ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਆਮ ਸੋਝੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਪਾਠਕ/ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਜਦੋਂ ਇਸ ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ/ ਮੁਤਾਲਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਕੇਵਲ ਬਾਣੀ ਦੀ ਸਿਧਾਂਤਕ ਸਮਝ ਨਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜੁੜਦਾ ਸਗੋਂ ਕਹੁ ਕਬੀਰ ਗੂੰਗੇ ਗੁੜੁ ਖਾਇਆ ਪੂਛੇ ਤੇ ਕਿਆ ਕਹੀਐ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਮਲੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਤਮ-ਰਸ ਦਾ ਅਭਿਲਾਖੀ ਵੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। | 
